Camii Kebir Mahallesi’nde, Pamukçu Sokak’ta yer almaktadır.Tarihi yapının üzerinde tarihini ve kim tarafından yapıldığını belirten kitabe yoktur. Ancak kitabenin daha önce olduğu ve sonradan yerinden alındığını kitabenin konulduğu yerden anlamaktayız. Kitabelik alanı harç sıva ile kapatılmıştır. Bugün kullanılmayan çeşme tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir.Çeşme bulunduğu sokakta bir evin sokak cephesine gömülü vaziyette yapılmıştır.Tek kemerli yapı, yükseklik, derinlik ve niş  genişliği ile dikdörtgen formdadır. Çeşme nişinin etrafını kuşatan sivri kemer sekiz sıra düzgün kesme taştan oluşturulmuş ayaklara oturmaktadır  . Çeşmenin sol tarafı evin sokak kapısına bitişik durumdadır.Çeşme lülesi, yalağı hakkında herhangi bir iz olmadığından bilgi sahibi olamıyoruz. Çeşmenin saçak kısmı yoktur. Çeşme tabanı önündeki kaldırımla aynı kotta düzenlenerek, üzerine taş parke döşenmiştir. Bu nedenle çeşmenin orijinal sekileri döşeme altında kalmıştır. Oldukça sade olan çeşmede süsleme unsuru olarak sivri kemerden söz edilebilir.

    Camii Kebir Mahallesi’nde, Pirinççiler Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi çeşme nişinde inşa tarihini ve çeşmenin kim tarafından yapıldığını belirten kitabe bulunmamaktadır. Ancak bugünkü harflerle yazılmış çeşmenin adını ve 1994 tarihini içeren bir kitabe mevcuttur. Sahabe Sasa Çeşmesi, günümüzde kullanılmakta olan bir çeşmedir. Kesme taş malzeme ile inşa edilen çeşme arkadaki evin bahçe duvarına gömülü vaziyettedir . Dikey dikdörtgen bir form arz eder. Nişi fazla derin değildir.  Kemer çeşmenin duvarına olduğu gibi oturmaktadır. Basık yuvarlak kemer ile kuşatılmış olan nişin aynalık kısmında iki tane,aynalık üstünde de bir küçük niş (taslık) bulunmaktadır . Çeşmenin belediye tarafından takılmış günümüz muslukları dışında bir de kalınca lülesi bulunmaktadır.Yapının  bir de yalağı vardır. Çeşmede dikkati çeken en önemli husus saçağın daha önceden kullanıldığını gösteren taş konsollardır. Kemerin duvara oturduğu seviyeye konsollar yerleştirilmiştir. Konsol çeşmeden taşmış vaziyettedir.Bu konsollar günümüzde yıpranmış görünüyor. Çeşmede yuvarlak kemer ve konsollar dışında çeşmeye hareketlilik katacak herhangi bir süslemeye rastlanmamaktadır.

Camii Kebir Mahallesi’nde, Telgrafhane Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi Çeşme nişi içerisinde kitabe bulunuyor. Kesme taşa yazılı olan kitabe iki bölüm halinde iki satırlık olarak yazılmıştır. Ancak üzerinde bulunan 1310 H. tarihi inşa tarihi olup, Nari Zâde Abdurrahman Efendi adında bir şahsın inşa ettirdiği metinden anlaşılmaktadır. Çeşmenin kemer formu, yapım malzemesi kemer karnındaki nişleri dikkate alındığında  XIV. yüzyıl başlarında inşa edilmiş olması ihtimali dahilindedir. 

                                                                                                                              Kitabenin metni

                                                                               خیراتدرافندینك الرحماعبد نادرزاده-     

Okunuşu:

1-      Nari Zâde Abdurrahman Efendinin hayratıdır 

2-      Nari Zâde Çeşmesinden kana kana su için 

3-      Ruh içün fatiha hayratı sene 1310 bi masraf

 

Günümüzde kullanılan çeşmenin yapım malzemesi kitabede kullanılan kesme taş dışında tamamen düzgün bazalt taşıdır. Çeşme üzerinde yükselen evin sokak cephesine bakmaktadır . Dikdörtgen bir kütle arz eden tek kemerli çeşmedir.Nişin etrafını kuşatan sivri kemer, yerden yükselen sekiz sıralı yığma ayaklara oturmaktadır.Çeşmenin iki sıra taş konsolla taşınan genişçe bir saçağı bulunmaktadır.Kemer karnında birer nişçik yer alır.Çeşmeyi kullanacak insanların eşyalarını koymaları amacıyla yapılmış olan bu nişler yapıya ayrı bir hareketlilik katar. Yapının bugün mevcut olan ve su akan lülesi son yıllarda belediye tarafından yapılmıştır. Çeşmenin yalağı ve farklı ölçülerde iki tane sekisi bulunmaktadır. Ancak yol taban yükselmesinden dolayı yalak ve sekiler yol kotundan aşağı düşmüştür.Çeşme dışa çıkıntı yapan geniş saçağı, kemer karnındaki nişleri, kitabesi ve sivri kemeri ile oldukça dikkat çeken süslü bir yapıdadır.

      Camii Kebir Mahallesi’nde, Müze Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi Zinciriye Medresesi Çeşmesi, ismini arkasında yer alan medreseden almıştır. Zinciriye Medresesi Çeşmesi nişinde yer alan  kitabe kesme taştandır. Kitabe üç satır olarak yazılmıştır . Kitabenin üçüncü sırasında 1263 tarihi yer almaktadır. Ancak bu tarihin inşa mı yoksa onarım tarihi mi olduğunu tam anlamıyla bilemiyoruz.

 

                                                                                                             Kitabenin metni şöyledir: 

Okunuşu: 

1-      kıldı………………… 

2-       tarihi………hamili 

3-       sene 1263 

    Zinciriye Medresesi’nin sokak duvarına gömülü vaziyetteki çeşme tamamen kaba yontulmuş kesme taştan inşa edilmiştir. Bugün kullanılmakta olan çeşme yakın zamanda onarım görmüştür. Tek sivri kemerli ve medresenin dış cephesine gömülü olan çeşmenin nişini  dikdörtgen bir form arz eder. Nişin etrafını kuşatan sivri kemer, yanlarda beş sıra yığma ayaklar üzerine oturmaktadır . Çeşme tabanı önündeki yol ile aynı kotta düzenlenmiştir. Kemer karnında karşılıklı olarak  iki tane yuvarlak basık kemerli niş bulunmaktadır. Çeşmenin ayna taşında iki tane bugünkü musluk başları takılı lülesi 

vardır. Ayrıca çeşmenin önünde  yalak ve yanlarında  iki tane sekisi mevcuttur. Oldukça sade olan çeşmede, süsleme yer almamaktadır. Çeşmede saçak kısmı düz bir silme şeklinde düzenlenmiş, cepheden  dışa taşırılmıştır.    

Camii Kebir Mahallesi’nde, Ziya Gökalp Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi Çeşmenin kitabesi olmadığından kesin olarak kim tarafından ve ne zaman inşa edildiği belli değildir. Ancak çeşmenin genel mimari formu dikkate alındığında XIX. yüzyıl sonlarında inşa edildiği tahmin edilmektedir. Günümüzde kullanılmayan çeşme tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Yapının tamamı fazla tahribat görmeden sağlam durumdadır. Çeşme arkasında bulunduğu evin sokağa bakan cephe duvarına gömülü vaziyettedir . Tek Bursa kemer formunda inşa edilen çeşme nişidir . Nişin etrafını kuşatan Bursa kemeri yanlardaki sekiz sıra ayaklara oturmaktadır. Kemer Diyarbakır’daki çeşmeler arasından sadece burada görülmektedir. Çeşmenin önünde yalağı ve birer seki bulunmaktadır. 

    Melik Ahmet Paşa Caddesi, Ziya Gökalp Mahallesi, Tahtalı Katsal Sokak’ta bulunmaktadır. Tarihi çeşme nişinde  bir kitabe bulunmaktadır. Beyaz kesme taşa üç satır olarak yazılmış olan kitabenin yazı karakteri taliktir. Kitabenin bir kısmı tahrip olduğundan kısmen okunabilmiştir . Kitabenin ikinci satırında okunan “cedid” kelimesinden çeşmenin yenilendiğini söyleyebiliriz.

   

Kitabenin Okunuşu:

1-      Süleyman Kanuni Vakfından olan bu çeşmenin…………..Mustafa

2-       Tahtalı Çeşme……………………………………………cedid

3-       Suyu içenler ehli hayrın ruhunu…………fatihayla dualarla 1345 

        Yapı tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiş olan çeşme bugün akmamaktadır. Diyarbakır çeşmeleri arasında en süslü çeşme olarak bilinen yapı, dikkat çekicidir.Tek kemerli çeşmedir . Çeşme nişi dikdörtgen bir form arz eder . Nişin etrafını kuşatan yuvarlak kemer yanlarda duvara gömülü vaziyette sütunlara oturmaktadır . Sütun başlıkları yüzeysel oyma şeklinde geometrik motiflerle bezenmiştir.Sütunlardan sağdaki sekiz 95 kollu yıldız kompozisyonu yuvarlak kemerde de kullanılmıştır.Ancak soldaki sütunda kompozisyon olarak eğik çizgilerle oluşturulmuş zikzaklar görülür . Ayna taşının üzeri yıprandığı için belirgin bir şey bulunmamaktadır. Çeşmenin önünde içi kapanmış bir yalak bulunmaktadır. Yalağın her iki tarafında birer seki olup olmadığı belirgin değildir. Saçak kısmı yıkılmış olan çeşmenin kemer ve sütunlarındaki süsleme kompozisyonunun burada da olduğunu gösteren parçalar mevcuttur. Oldukça süslü olan çeşmenin yıpranmış kitabe taşı, kemer ve sütunlardaki yüzeysel süslemeler yapıyı ayrı bir konuma taşımaktadır.Onarım isteyen çeşmenin bir an önce eski fonksiyonu ile halkın kullanımına sunulması gerekmektedir.

Ziya Gökalp Mahallesi’nde, Yeşil Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi yapının üzerinde tarihini ve kim tarafından yapıldığını belirten kitabe yoktur.Ancak kitabenin daha önce olduğu ve sonradan yerinden alındığını kitabenin konulduğu yerden anlamaktayız.Kitabelik alanı boş ve yıpranmıştır.Ancak İlhan’a(2017) göre,çeşme 1970’teki kitabesine göre Hatice Hatun adında biri tarafından 1874(H.1291)yılında yapılmıştır.[1]Bugün kullanılmayan çeşme tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Çeşme bulunduğu sokakta bir okulun bahçe duvarının sokak cephesine gömülü vaziyette yapılmıştır. Tek kemerli yapı, yükseklik, derinlik ve niş  genişliği ile dikdörtgen formdadır. Çeşme nişinin etrafını kuşatan sivri kemer altı sıra düzgün kesme taştan oluşturulmuş ayaklara oturmaktadır. Çeşmenin belediye tarafından takılmış günümüz su borusu bulunmaktadır. Çeşmenin eski lülesi belirgin değildir.Çeşmenin yalağı ve iki tarafında sekileri bulunmaktadır.Çeşmenin iki taslığı ve iki taslık arasında demir korkuluğundan anladığımız kadarıyla eski bir pencere bulunmaktadır.Çeşme günümüzde kullanılmamaktadır. Oldukça sade olan çeşmede süsleme unsuru olarak sivri kemerden söz edilebilir.

     Lale Bey Mahallesi, Lale Sokak ile Dörtler Sokağ’ın kesişme noktasında yer almaktadır.  Tarihi çeşme nişinde kitabe bulunmaktadır. İki satır olarak sülüs karakterinde yazılmış kitabede H. 1317 tarihi yer almaktadır. Kesme taş üzerine yazılan kitabe  içeriye gömülü vaziyette konulmuştur. Lale Bey Çeşmesi halk arasında Lale Bey Camisi olarak bilinen Lala Kasım Camisi’nin avlu duvarının sokağa bakan cephesinde yer almaktadır. 

                                                                            Kitabenin okunuşu şöyledir:

1-      Erbadı……… didi tarihi latifin

2-      Bu sudan içün ruhu Cemile okusun dua(?) Sene 1317 

 Bugün kullanılmayan çeşme tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Çeşmenin seki ve yalak bölümleri hariç sağlam durumdadır .  Tek kemerli çeşme olup, dikdörtgen bir form arz etmektedir. Nişin etrafını kuşatan dört dilimli kemer yanlarda sekiz sıra yığma duvara oturmaktadır.Kemerin  kilit taşı üzerinde dilimli kemer şeklinde bir kabartma ve iki yanında sekiz kollu yıldız motifleri süsleme amaçlı yapılmıştır.Seki ve yalak bölümü sokak kotu ile aynı seviyede olduğundan üzeri beton sıva ile kapatılmıştır. Nişin üzerinde taslık bölümü metal bir kapak ile kapatılmıştır. Çeşmenin kemer karnında karşılıklı olarak birer niş bulunmaktadır.Bu nişlerin üzeri üç dilimli kemer ile örtülmüştür.Dilimli kemeri ile dikkat çeken çeşmenin kilit taşındaki kompozisyon hareketliliği arttıran bir diğer süsleme unsurudur.Çok fazla onarım istemeyen çeşmenin bir an önce eski fonksiyonu ile halkın kullanımına sunulması gerekmektedir. 

   Lale Bey Mahallesi Ana Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi çeşme nişinde yapım kitabesi olmadığından çeşmenin kesin olarak kim tarafından ve hangi tarihte yapıldığı bilinmemektedir. Ancak Orhan Cezmi Tuncer, Meryem Ana Kilisesi’ni incelerken kapının iki yanında yere kadar inen dilatasyona dayanarak, sokak yüzünün tümüyle onarıldığı, 100 yıl kadar önce yenilendiğini ileri sürmektedir.[1]Bu durumda Meryem Ana Kilisesi, ön cephesinde yer alan çeşmede yenilenme zamanında inşa edilmiş olmalıdır.Günümüzde kullanılmayan çeşme tamamen düzdün kesme taştan inşa edilmiştir. Çeşme nişi yerden kurneye kadar harç sıva ile kapatılmıştır.Tek kemerli bir çeşmedir. Meryem Ana Kilisesi, ön duvarında yer alan çeşme ölçüleri itibariyle dikdörtgen bir form arz eder. Nişin etrafını kuşatan sivri kemer yanlardan sekiz sıra örülmüş duvara oturmaktadır. Çeşmenin yerden kurnaya kadar harç ile kapatılmış olması yalak ve seki durumu hakkında bilgi sahibi olmamızı engellemiştir . Ancak ön taraftaki izlerden yalağın yekpare taştan tekne biçiminde olduğu anlaşılmaktadır.Yapının daha önceleri saçağının olduğunu kanıtlayan konsol uçları bugün üstteki çevirme duvarını taşımaktadır. Hiçbir süsleme unsuruna rastlanmayan çeşme; oldukça sade yapılmıştır.

         Urfa Kapı’nın tam karşısında,Melik Ahmet Paşa caddesinin başında Sarı Saltuk Türbesi’nin bahçe duvarında yola bakan tarafında yer almaktadır.Tarihi çeşme nişinde yapım kitabesi olmadığından çeşmenin kesin olarak kim tarafından ve hangi tarihte yapıldığı bilinmemektedir.Yıldız’a(2011) göre Sarı Saltuk Türbesi planı,formu,inşa tekniği,mimari ve süsleme özelliklerinden yapının Osmanlı döneminde XVI.yüzyılın ortalarında inşa edildiği anşılmaktadır.[1] Sarı Saltuk Türbesi bahçe duvarının ön cephesinde yer alan çeşmede yenilenme zamanında inşa edilmiş olmalıdır.Günümüzde kullanılmayan çeşme tamamen düzdün kesme taştan inşa edilmiştir. Tek kemerli bir çeşmedir.Sarı Saltuk Türbesi, ön duvarında yer alan çeşme ölçüleri itibariyle dikdörtgen bir form arz eder. Nişin etrafını kuşatan sivri kemer yanlardan dört sıra örülmüş duvara oturmaktadır.Çeşmenin korna yerinin taslığın altında olduğunu düşündürmektedir. Çeşmenin kaldırımla aynı düzeyde olması yalak ve seki durumu hakkında bilgi sahibi olmamızı engellemiştir.Hiçbir süsleme unsuruna rastlanmayan çeşme oldukça sade yapılmıştır.

  Çeşme Süleyman Nazif mahallesi, Çulcular sokakta Ragıbiye Caminin ibadet mahalinin giriş kapısının altında yer almaktadır.Cami kitabesine göre cami 1594 yılında Diyarbakır valisi Defterdar Ahmet Paşa tarafından yaptırılmıştır.Çeşme de cami ile bütünlük arz ettiği için bu tarihte yapılmıştır.Bugün kullanılan çeşme tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Çeşme onarım görmüştür. Tek kemerli çeşme olup, dikdörtgen bir form arz etmektedir. Nişin etrafını kuşatan üç dilimli kemer yanlarda altı sıra yığma duvara oturmaktadır. Yalak bölümü mevcutturNişin üzerinde ayna taşı bölümü metal bir kutu ile kapatılmış olup su hortumla alınmaktadır.Üç dilimli kemeri ile dikkat çeken çeşmenin hareketliliği arttıran süsleme unsurudur.

 Hasırlı Mahallesi, Köprülü Sokak’ta bulunan Hasırlı Mescidi bitişiğinde yer almaktadır. Tarihi çeşmenin üzerinde inşa kitabesi olmadığından kim tarafından ve hangi tarihte yapıldığı hakkında kesin bilgi edinemiyoruz.2017 yılında Vakıflar Müdürlüğü’nce eski projesine uygun olarak yeniden inşa edilmiştir. Hasırlı Mescidi bitişiğine inşa edilen çeşme tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir .Günümüzde kullanılan çeşmenin yalak kısmı bulunmaktadır. Çeşmenin nişi tek kemerlidir. Nişin etrafını kuşatan yuvarlak kemer zeminden yükselen on sıra taştan örülmüş ayaklar üzerine oturmaktadır. Aynalıkta yer alan eski lülenin yerine musluk takılmıştır. Çeşmenin saçak kısmı çok az dışarı taşmıştır. Çeşmede süsleme olarak yuvarlak kemerden söz edilebilir.

Hasırlı Mahallesi Zağlı Sokağın girişinde bulunmaktadır. Tarihi çeşmenin inşa kitabesi olmadığından kim tarafından ve ne zaman yapıldığı bilinmemektedir. Ancak mahalle sakinlerinin anlattığına göre çeşme, XIX. yüzyılın sonlarında inşa edilmiştir.Yapının incelenmesi çeşme, bir evin sokak cephesine gömülü vaziyettedir.Günümüzde kullanılmayan çeşme, tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir.Tek yuvarlak kemerli ve evin dış cephesine gömülü olan çeşme dikdörtgen bir form arz etmektedir. Çeşme nişinin etrafını kuşatan yuvarlak kemer, yanlarda zeminden yükselen altı sıra yığma ayaklar üzerine oturmaktadır. Yuvarlak kemer dışında çeşmenin lüle taşı, aynalık bölümü, yalak ve diğer mimari özellikleri hakkında detaylı bilgi elde edilememektedir. Çeşmede, yuvarlak kemer dışında süslemeye rastlanmamıştır.

Fatih Paşa Mahallesi, Bahçe 2. Sokak’ta Arap Şeyh Camii bitişiğindedir. Tarihi çeşme üzerinde kitabe bulunmaktadır. İki satır halinde ve talik karakterinde yazılan olan kitabede 1145  tarihi ebced hesabı ile yer almaktadır. Arap Şeyh Camii Vakıflarındaki kaydına göre, Diyarbakır’ın 71. Osmanlı Valisi Kara Mustafa Paşa, 1650’de bir yıllık görevi süresinde bu camiyi yaptırmıştır .Bu bilgi doğrultusunda çeşmede 1650 tarihinden sonra inşa edilmiş olmalıdır. 
                                                                   Kitabenin okunuşu şöyledir:                         1-Eyledi tamirini Şerife hatun çeşmenin 1072 

2- m…..ile tarih ……def’i   1145 

Bugün kullanılan çeşme tamamen kaba yontulmuş kesme taştan inşa edilmiştir. Çeşmede kemerin bittiği seviyede ayrıca bir sıra beyaz kesme taş da kullanılmıştır. Arkasındaki camii avlusunun duvarına bitişik olarak inşa edilmiş olan çeşme kareye yakın bir form arz etmektedir. Yapının tamamı sağlam durumdadır. Tek kemerli olarak inşa edilmiştir. Nişin etrafını kuşatan sivri kemer, beş sıra düzgün sıralı kesme taş ayaklar üzerine oturmaktadır. Çeşmenin ayna taşı üzerinde niş bulunmaktadır. Sivri kemerin bitim noktasında bir sıra beyaz taş kullanımı yapıya hareketlilik katmıştır. Oldukça sade yapılı olan çeşmede süsleme olarak sivri kemer yapısından, beyaz taş kullanımından ve oldukça düzgün yazılı kitabesinden söz edilebilir Çeşmede saçak kısmı düz bir silme şeklinde düzenlenmiş olup cepheden dışa taşırılmıştır.

    Savaş Mahallesi, Küçük Kavas Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi çeşme nişinde en üst sırada kitabe taşı bulunmaktadır. Kitabe çok fazla tahrip olduğundan çeşmenin kim tarafından ve hangi tarihte yapıldığı kesin olarak bilinmemektedir. Ancak Kavas-ı Sagir Mescidi’nin tarihi göz önüne alınırsa kaynaklarda geçen XVI. yüzyıldan sonra yapılmış olması ihtimali artmaktadır.Bugün kullanılan çeşme, Kavası Sagir Mescidi’nin avlu kapısının bitişiğine inşa edilmiştir. Tamamen kesme taştan inşa edilen çeşmenin sağ köşesinden sokağa doğru mesafede pahlanma görülür. Tek kemerli yapı kareye yakın bir formdadır. Çeşme nişini sivri kemer kuşatmaktadır.Sivri kemer yanlarda yedi sıradan örülmüş yığma ayaklara oturmaktadır. Çeşmede kurna bölümüne musluk takılmış.Çeşme, sokağın taban kotu ile aynı seviyede olduğundan yalak kısmı hakkında bilgi sahibi olamıyoruz. Ancak sekilerden sağdaki sağlam durumdadır. Çeşmenin saçak kısmı cepheden dışarıya taşkın bir sıra düz silme ile sonlandırılmıştır. Oldukça sade olan çeşmede sadece sivri kemer formundan bahsedilebilir.

       Savaş Mahallesi, İshak Sukuti Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi çeşmenin inşa kitabesi yoktur. Yapının kesin olarak kim tarafından ve ne zaman inşa edildiği belli değildir. Yapının incelenmesi bugün kullanılan kaba yontulmuş kesme taştan olan çeşme; bir evin sokağa bakan cephesinin duvarına gömülü vaziyettedir. Oldukça küçük bir çeşmedir.Muhtemelen ev sahibi, bu çeşmeyi sokaktan geçenlerin susuzluğunu gidermeleri amacıyla yapmış olmalıdır.Yuvarlak kemer çeşme nişinin etrafını kuşatmaktadır.Kemer yanlardan yerden yükselen dört sıra ayaklar üzerine oturmaktadır. Çeşme aynalık taşında sadece bir musluk mevcuttur. Çeşmenin yalak kısmı sokak kotu ile aynı seviyede olduğu için sekiler hakkında bilgi edinemiyoruz. Çok küçük ebatlı ve oldukça sade olan çeşmede süsleme unsuruna rastlanmamıştır.

    Ali Paşa Mahallesi, Cemil Paşa Konağı bitişiğinde yer almaktadır. Tarihi çeşmenin üzerinde bugün mevcut bir kitabe bulunmamaktadır. Bu nedenle çeşmenin kim tarafından yapıldığı ve ne zaman inşa edildiği bilinmemektedir. Ancak çeşme nişinde kitabe yerinin olması kitabenin daha sonra buradan alınmış olduğunu düşündürmektedir.Çeşmenin güneyinde, tarihi Cemil Paşa Konağı bulunmaktadır. Günümüzde kullanılmayan ama onarım gören çeşme, düzgün kesme taş malzeme ile inşa edilmiştir. Çeşme Konağı’nın sokak cephesine bitişik olarak yapılmıştır. Çeşmenin kuzeyinde konağın bugün kapatılmış avlu kapısı bulunmaktadır.Tek sivri kemerli ve konağın cephesinden dışarı taşırılmış olan çeşme dikdörtgen bir form arz eder. Çeşme nişinin etrafını kuşatan sivri kemer, on üç sıra kesme taştan yığma ayaklar üzerine oturmaktadır. Çeşmenin ayna taşında  iki tane taslık bulunmaktadır. Nişlerin(taslıkların) üzeri dilimli kemerle örtülmüştür. Çeşmeyi kullanacak insanların eşyalarını koymaları için yapılmış bu nişler çeşmeye aynı zamanda hareketlilik katmıştır. Çeşmenin üzerinde taş konsolları taşıdığı saçak bulunmaktadır.Sivri kemer Diyarbakır yapılarında sıkça karşımıza çıkan siyah beyaz renkli taşla örülerek hareketlilik artırılmıştır. Kemerin üzerinde bir sıra halinde beyaz taş aplike edilerek süsleme bordürü oluşturulmuştur.

Ali Paşa Mahallesi, Mardin Kapısı’ndan çıkar çıkmaz solda yer almaktadır. Tarihi çeşmenin inşa kitabesi bulunmaktadır. İki satırlık kitabenin okunuşu şu şekildedir. 
 

1-Alametten murat olan dua dır.
2-Bugün bana ise yarın sana dır 

Mardin Kapısı çıkışında yolun doğusunda yer alır .Günümüzde akmayan çeşme üç yönlü bir çeşmedir. Çeşme bütün bölümleri sağlam olarak günümüze ulaşmıştır. Çeşmede inşa malzemesi olarak siyah kesme taş kullanılmıştır . Üç yönlü çeşmenin, batıya, caddeye bakan kısmı düzdür. Çeşme nişi hafif sivri kemerle kuşatılmıştır. Aynalık kısmında taştan oluklar ve bunların üzerinde birer niş bulunmaktadır. Çeşmenin kuzey ve güney dar cephelerinde de, ön cephenin genel çizgileri hakimdir. Fakat dar olduklarından birer taş oluk ve üstlerinde birer niş yer almaktadır. Ayrıca her üç çeşmenin önünde de birer yalak bulunmaktadır.Çeşmenin saçak kısmı ilk sıra olmak üzere iki sıra düz silme ile sınırlandırılmıştır. Süsleme açısından çeşme nişinde üç sıra beyaz taş kullanılarak hareketlilik arttırılmıştır. Ayrıca kuzey ve güney cephelerde yer alan çeşmelerin kemerleri siyah, beyaz kesme taş kullanılarak örülmüştür. Çeşmede hareketliliği arttıran bu durum Diyarbakır eserlerinde karşımıza sıkça çıkmaktadır. Yapının üç yönlü olması onu diğer çeşmelerden ayıran bir özelliktir.Kitabe üzerinde inşa tarihi olmayan onarılan çeşme eski fonksiyonuna kavuşturulması gerekmektedir.

Ali Paşa Mahallesi, Karabulut Sokak’ta yer almaktadır. Kitabesi  tarihi çeşme nişi içinde yer almaktadır. Kitabe nişin içine yerleştirilmiş durumdadır. Kesme taşa yazılmış olan kitabe üç satır olup, celi, sülüs tarzındadır. Kitabede herhangi bir tahrip söz konusu değildir. Açık ve okunaklı bir şekilde yazılmıştır. 

                                                                                                                    Kitabenin okunuşu şöyledir:                                                                                                       

1-      Alametten murat olan duadır.

2-       Bugün bana ise yarın sanadır 1070 

3-      Silahtar Murtaza Paşa ruh içün fatiha 

Çeşme arkasında bulunan evin duvarını oluşturmaktadır.Yani tamamen ev ile bütünleşmiş durumdadır.Çeşmenin nişi dışında diğer bölümleri sıva ile kapatılmıştır.Çeşmede inşa malzemesi olarak kaba yontulmuş kesme taş kullanılmıştır. Bitişik durumda olduğu evin bir odasının duvarını oluşturmaktadır.Çeşme nişinin yerden üst noktaya kadardır.Sivri bir kemerle kuşatılmış olan çeşmede süsleme unsuruna rastlanmamıştır.

      Ali Paşa Mahallesi, Cemil Paşa Konağı bitişiğinde yer almaktadır.Tarihi çeşmenin kitabesi olmadığı için kesin yapılış tarihi ve banisi bilinmemektedir.Köylü Sokak Çeşmesi, Cemil Paşa Konağı’nın sokağa bakan diğer cephesine bitişik yapılmıştır.Bugün kullanılmayan çeşme düzgün kesme taştan inşa edilmiştir.Çeşmenin lüle kısmının sonradan kapatıldığı anlaşılmaktadır. Çeşme konağın cephesinden  dışarıya taşırılmıştır . Dikdörtgen form arz eden çeşme nişinin etrafı sivri bir kemerle kuşatılmıştır.Sivri kemer, düzgün kesme taşlara oturmaktadır.Yapının ayna taşı kapatılmıştır. Çeşme üstten taşkın kesme taş silme ile son bulur. Oldukça sade olan çeşmede süsleme olarak sadece sivri kemer yapısından bahsedilebilir.Yalak kısmı kesme taşlarla kapalı olduğu için yalak ve sekiler hakkında bilgi edinemiyoruz.

    Ali Paşa Mahallesi, Mardin Kapısı’nda bugünkü Turistik Cadde’nin sol kanadında yer almaktadır. Tarihi çeşme üzerinde mevcut üç kitabe bulunmaktadır. Bu kitabeler 1943 yılında S. Savcı tarafından okunmuştur. Ancak bugün kitabelerden yalnızca ortadaki okunabilecek durumdadır . Savcı’ya göre 605 h. (1208-1209) tarihli olan bu çeşme yapılar topluluğundan kalan bir yapıdır.118 XIII. yüzyılın başına tarihlendirilen çeşme daha önce bu çevrede Şeyh Şüca adına yapılan medrese, türbe ve çeşme gibi yapılar topluluğundan kalan bir eserdir.Çeşme nişinde yer alan kitabelerden ortadakinin (kitabe1)  okunuşu şöyledir:

1-      El fatiha sene 605 

2-      2- Es sultani Eş-Şüca

3-       Fi sene hamse ve site mie      

  
 Kitabelerden sağdakinin (kitabe 2)  okunuşu ise şöyledir: 

1-      (ala)metten murat olan duadır bugün bana…?

2-       İş bu çeşmenin 

3-      Sene 1125

 

Ömer Şeddad Camisi’nin önünde yer alan çeşme arkasında bir duvara yaslanmış durumdadır. Günümüzde kullanılan çeşme düzgün kesme taştan inşa edilmiştir.Sivri kemerli yapılan çeşme yatay dikdörtgen bir form arz etmektedir.Çeşme nişinin etrafını sivri kemer kuşatmaktadır. Kemer yanlarda zeminden altı sıra düzgün sıralı kesme taş ayaklar üzerine oturmaktadır. Geniş çeşme nişinin, ortadaki biraz aşağıda olmak üzere üç nişi vardır.Nişlerin üzerinde üç bölümlü yazıt dikkati çekmektedir.Zamanla tahrip olmuş kitabelerden bugün sadece ortadaki okunacak durumdadır. Çeşmenin aynalığında bugün sadece birinden su akan, daha önce biri kapatılmış toplam üç lülesi bulunmaktadır. Çeşmenin önünde yalak bulunmaktadır. Çeşmede saçak kısmı düz bir silme şeklinde düzenlenmiş olup, cepheden  dışa taşkındır. Oldukça sade yapılı olan çeşmede, süsleme olarak çeşme nişi içerisinde bir sıra beyaz taşın kullanıldığından ve sivri kemerden bahsedilebilir . Ayrıca çeşmeyi kullanacak insanların eşyalarını koymaları için yapılmış küçük nişçikler de yapıya hareketlilik kazandırmıştır .

 

 Abdaldede Mahallesi’nde Bayram Paşa Sokak’ta yer alır. Kitabesi tarihi çeşme nişi içinde yer  almaktadır. Düzgün kesme taşa üç satır olarak yazılmıştır. Kitabenin yazılarının büyük çoğunluğu tahrip olduğundan tam olarak okunamamaktadır. Behram Paşa Cami’nin avlu duvarına bitişik yapılan çeşmenin inşa tarihi, cami taç kapısındaki kitabe dikkate alınırsa en geç XVI. yüzyılın son çeyreğidir. Yapının incelenmesi Behram Paşa Camii, avlu duvarına bitişik olarak inşa edilmiştir. Günümüzde çeşmenin tamamı sağlam durumda olup, ancak kullanılmamaktadır.Cami avlusunun kuzey batısında yer alan çeşme düzgün kesme taştan inşa edilmiştir.Tek kemerli olarak inşa edilen çeşme dikdörtgen bir formda yapılmıştır.Çeşme nişinin etrafını kuşatan sivri kemer zeminden yükselen altı sıra taş ayak üzerine oturmaktadır . Geniş çeşme nişi içinde iki tane niş bulunmaktadır. Çeşmede duvar altından sonradan açılan lüle yer almaktadır. Yapının önünde ayrıca yalağı bulunmaktadır.  Çeşmenin saçak kısmı bir sıra düz silme kuşağı ile hareketlendirilmiştir. Yapı sivri kemeri, kitabesi ve nişleri dışında oldukça sade bir yapıdır.

    Fatihpaşa  Mahallesi, Katırpınarı köşesinde yer almaktadır. Tarihi yapının kitabesi yoktur. Çeşmenin hangi tarihte inşa edildiği kesin olarak belli değildir.Günümüzde kullanılmayan çeşmelerden biridir. Tamamen kesme taştan inşa edilen çeşme bağımsız bir yapıdır.Çeşme yol taban kotuyla aynı seviyede kalmıştır.Çeşmenin kornesinin yeri belli değildir,kurne üstü tahrip olmuştur. Çeşme tek kemerli olarak inşa edilmiştir.Çeşme nişini kuşatan hafif sivri kemer yanlardan yığma duvar ayakları üzerine oturmaktadır . Sivri kemerin örülmesinde kilit taşının yanlarında dörder beyaz taş kullanılarak hareketlilik kazandırılmıştır.Çeşmenin yalak ve seki düzeni yol kotuyla aynı seviyede kaldığından bilgi sahibi olamıyoruz.Oldukça sade yapılı olan çeşmede süsleme olarak kemerde kullanılan renkli taş malzemeden bahsedilebilir. Çeşme üstü düz bir sıra taş ile bitirilerek saçak uygulamasına gidilmemiştir.

                                        

   1-……………………………………      

  2-…………………………………… 

  3-iki geldi………………………….. 

  4-Bu suyu ic sahibine hayır dua et.

     Sene 1256

 

      Günümüzde kullanılmayan çeşme bir evin bitişiğinde yer almaktadır . Evin sokağa bakan cephe kapısına bitişik durumdadır. Tamamen kesme bazalt taştan inşa edilmiştir. Çeşme kareye yakın bir form arz eder.Nişin etrafını kuşatan sivri kemer yanlardan sekiz sıra taştan yığma ayaklara oturmaktadır. Çeşmenin ayna taşı hakkında fazla bilgi sahibi olamıyoruz; çünkü orijinal hali bozulmuştur.Ancak çeşme lülesinin izi çok az olarak hissedilebilmektedir. Çeşme son yıllarda taşları siyah, aralarındaki harçlar ise  beyaz yağlı boya ile boyanmıştır.Yapının yalak bölümü ise tamamen harç sıva ile kapatıldığından, yalak ve seki durumunun orijinal hali hakkında bilgi sahibi olamıyoruz. Süsten uzak olan çeşmede daha önce saçağının olduğunu gösteren konsol uçları, bugün evin kapısı ile birlikte tek parça, fazla geniş olmayan bir saçağı taşımaktadır. Çeşmenin çok fazla onarım istemediği için bir an önce eski güzelliğine ve fonksiyonuna kavuşturulması gerekmektedir. 

Dabanoğlu Mahallesi, Tütenk Sokak’ta bulunan İbrahim Bey Cami’nin avlu duvarının bitişiğinde yer almaktadır. Tarihi çeşmenin üzerinde inşa kitabesi olmadığından yapının tam olarak kim tarafından ve hangi tarihte yapıldığı bilinmemektedir.Ancak Yaptıran İbrahim Bey, Akkoyunlu Kasım Padişah’ın yeğeni olduğuna göre, İbrahim Bey Mescidi bir Akkoyunlu Devri eseridir. Bundan dolayı XV. yüzyılın sonu XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde yapılması gerekir. Çeşmenin de bu tarihlerde inşa olunması muhtemeldir.Yapının incelenmesi tamamen kesme taştan inşa edilmiş olan çeşme günümüzde kullanılmamaktadır. Çeşme cami avlu kapısının  gerisinde bulunmaktadır. Sivri kemer alttan altı sıra taştan yığma ayaklara oturmaktadır. Oldukça sade olan çeşmede süsleme unsuruna rastlanmamıştır. Yapının saçak kısmı cepheden taşan bir silme ile hareketlendirilmiştir. Çeşmenin seki ve yalak kısmı mevcuttur ancak taştan yapılan yalak yıpranmıştır.Yalağın iki tarafındaki sekiler dışındaçeşmenin solunda cami duvarı dibinde bir seki daha vardır. 

Dabanoğlu Mahallesi, Kadı Cami karşısında yer almaktadır.Tarihi çeşmenin inşa kitabesi yoktur. Yapının kesin olarak kim tarafından ve ne zaman inşa edildiği belli değildir.Kadı Camii Geçidi Çeşmesi günümüzde kullanılmayan çeşmelerden bir tanesidir. Düzgün kesme taştan inşa edilen çeşme, arkasındaki evin avlu duvarını oluşturmaktadır . Çeşme nişini kuşatan sivri kemer yanlarda yedi sıradan oluşmuş yığma ayaklara oturmaktadır.Çeşme ayna taşında düz kemerli bir niş bulunmaktadır. Bir anlamda taslık olarak kullanılmış olan bu nişin daha küçük hali kemer karnında da bulunmaktadır.Çeşmenin lülesi ve sekileri hakkında bilgi sahibi olamıyoruz.Yalak kısmı sokak ile aynı seviyede taşla döşenmiştir.Oldukça sade olan çeşmede süsleme adına hiçbir unsur bulunmamaktadır.

    Dabanoğlu Mahallesi, Yiğit Ahmet Sokak’ta yer almaktadır.Tarihi çeşmenin inşa kitabesi olmadığından kim tarafından ve ne zaman inşa edildiği bilinmemektedir.Yiğit Ahmet Sokak Çeşmesi, günümüzde kullanılmamaktadır. Tamamen kesme taştan inşa edilen çeşme, üzerinde bulunan evin oda çıkmasını taşımaktadır. Kareye yakın bir form arz etmektedir. Çeşme sağ köşesi pahlanmış olup, mukarnas süsleme ile hareketlendirilmiştir. Çeşme nişi sivri kemer ile kuşatılmıştır. Sivri kemer yanlarda dokuz sıradan oluşmuş yığma ayaklara oturmaktadır .Çeşmenin ayna taşı belirgindir ve ayna taşı üzerinde küçük bir taşlık bulunmaktadır. Kemerde renkli taşların kullanımı ile çeşmeye hareketlilik kazandırılmıştır. Çeşmede köşe mukarnasları ve kemerdeki renkli taş dışında süsleme unsuru bulunmamaktadır.

    Dabanoğlu Mahallesi Yukarı Karataş Sokak’ta yer almaktadır. Tarihi çeşmenin inşa kitabesi olmadığından kim tarafından ve hangi tarihte yapıldığı bilinmemektedir.Yapının incelenmesi çeşme günümüzde kullanılmamaktadır. Kaba yontulmuş kesme taştan inşa edilen çeşmenin nişi kornaya kadar harç sıva ile kapatılmıştır .Çeşme nişinin etrafını kuşatan yuvarlak kemer yedi sıra taştan yığma ayaklar üzerine oturmaktadır . Yuvarlak kemer üzerinde bir saçak, bunun üzerinde de yuvarlak göz şeklinde pencere bulunmaktadır. Arkasında bulunan Kaşık Budak Mescidi’nin sokak cephe duvarına gömülü vaziyette olduğundan çeşme tamamen yapıya bağlı konumdadır. Çeşmenin ayna taşında bugün mevcut olan lüle görülür. Süsleme adına çeşmede hiçbir unsura rastlanmamaktadır.

Cevat Paşa Mahallesi, İçkale’de kemerli girişin karşısında yer almaktadır. Tarihi çeşmenin kitabesi olmadığından ne zaman ve kimin tarafından yaptırıldığı bilinmemektedir. Ancak XIX. yy.sonlarına tarihlendirilmektedir.XIX yy. sonlarında Anadolu genelinde karşımıza çıkan üçgen alınlıklı çeşmeler Aslanlı Çeşme’nin XIX.yüzyılda yapıldığı ihtimalini artırmaktadır. Yapının incelenmesi günümüzde kullanılmayan çeşme tamamen düzgün kesme taştan inşa edilmiştir. Yapının adını aldığı Aslanın başka bir yapıya ait olduğunu ve daha sonra buraya getirildiği söylenmektedir. Yapı günümüze sağlam bir vaziyette ulaşmıştır. Çeşme nişi içerisinde Aslanın yer aldığı küçük bir niş bulunmaktadır. Nişin üzeri dört kademeli olarak üç dilimli kemer ile örtülmüştür . Bu küçük nişin üzerinde bir tane beyaz renkli kare formunda kesme taş nişi vurgular vaziyettedir. Çeşme nişini ise bursa kemeri kuşatmaktadır. Kemer yanlarda ayak formunda dokuz sıradan örülmüş duvara oturmaktadır.Duvar örümünde dikkat çeken kare formlu kabaralar(mazgallar) kemerin iki yanında da simetrik olarak yer almaktadır. Çeşmenin duvarından ileri doğru  uzanan sekiler dikkati çeken bir özelliktir. Diyarbakır çeşmelerinde daha önce karşılaşmadığımız bu uygulama, yapıya ayrı bir mimari özellik katmıştır. Yalak bölümü mevcuttur.Çeşmenin saçak kısmı iki kısa beyaz sütun üzerine üçgen alınlık konularak sonlandırılmıştır.Sütunların başlık ve ayak kısımları kesme taştan, gövde kısımları ise mermerden yapılmıştır. Sütun başlıkları yüzeysel olarak işlenmiştir. Ancak saçak uygulamasının sonradan yapıya eklendiği sanılmaktadır.

   Halkın dikkatini çekmeyen ve son derece tarihi değeri haiz  olan çeşme  İçkale (Hazret-i Süleyman) Camiinin son cemaat mahallindedir. Bu çeşme caminin haziresinde gömülü olan Silahtar Murtaza Paşa’ya aittir. Bu çeşmeden Hamravat suyunun aktığı çeşmenin kitabesinden anlaşılmaktadır.Çeşmenin aynasına konan lülenin caminin abdest yerindekiler ile aynı olması bu çeşmelerin de Silahdar Murtaza Paşa tarafından yaptırıldıkları fikrini doğurmaktadır .Aslında Silahdar Murtaza Paşa vakfiyesinde bu belirtilmiştir.[1]

        Bugün kullanılmayan çeşme tamamen kaba yontulmuş kesme taştan inşa edilmiştir. Hz.Süleyman caminin ibadet mahaline girişte sol tarafta arkasındaki türbelerin duvarına bitişik olarak inşa edilmiş olan çeşme dikdörtgen  bir form arz etmektedir.Yapının tamamı sağlam durumdadır. Tek kemerli olarak inşa edilmiştir. Nişin etrafını kuşatan sivri kemer, altı sıra düzgün sıralı kesme taş ayaklar üzerine oturmaktadır. Çeşmenin ayna taşı üzerinde taslık bulunmaktadır. Ayna taşı ile kitabe arasında düzgün yerleştirilmiş üç taşlık yapıya hareketlilik katmıştır.Çeşmenin yalağı ve yalak dışında zarif yapılmış suyolu mevcuttur. Oldukça sade yapılı olan çeşmede süsleme olarak sivri kemer yapısından, üç taşlık ve oldukça düzgün yazılı kitabesinden söz edilebilir. Çeşmede saçak kısmı düz bir silme şeklinde düzenlenmiş olup cepheden dışa taşırılmıştır.

 

      Cevat Paşa Mahallesi, Saray Kapı ile Fetih Kapısı arasında Sur duvarının dibinde yer almaktadır.Çeşmenin günümüzdeki kitabesine göre ilk onarımı 1526’da Hüsrev Paşa tarafından yapılmıştır.Bu da bize çeşmenin bu tarihten önce yapıldığını düşündürüyor.Çeşmenin 2.onarımı 1997’de Sur belediyesi tarafından yapılmıştır.

       Çeşme günümüzde kullanılmamaktadır.Bu çeşme mimari olarak diğer çeşmelerden farklıdır.Çeşme Sur duvarının hemen dibindedir.Dikdörtgen formda bir yalağı,bir tarafında iki diğer tarafında bir olmak üzere üç kornası bulunmaktadır.Çeşme yol kotasının aşağısındadır.Bundan dolayı Saray Kapı tarafından yedi merdivenle Fetih Kapısı tarafından ise dört merdivenle inilir.Çeşmenin oturma sekileri bulunmaktadır.Konumu,farklı mimari yapısı nedeniyle toplumun kullanımına hazır hale getirilmelidir.

İskender Mahallesi Telgrafhane Sokak’ta Hanzade Cami duvarının bitişiğindedir. Tarihi Hanzade Cami çeşme nişinde, kitabe bulunmaktadır. Kitabe iki satır halinde celi-sülüs karakterinde ve her satır kartuşlanarak yazılmıştır. Kitabe tahrip olduğundan tam anlamıyla okunamamaktadır. Bu nedenle çeşmenin kim tarafından ve hangi tarihte yapıldığı kitabeden anlaşılamamaktadır. Kitabede tarih ebced hesabıyla verilmiştir. Kitabede yer alan metnin okunuşu şöyledir.

1-      Ah eyle hatif didi bu çeşmenin tarihini sene 1196

2-       Bin Süleyman çeşmesidir iç suyu kılsın dua 

Günümüzde kullanılmayan çeşmelerden biri olan Hanzade Cami Çeşmesi tamamen kesme taştan inşa edilmiştir. Yapı bütün bölümleri sağlam olarak günümüze ulaşmıştır. Adını aldığı cami bir XX. yüzyıl camisi olup çeşmenin üzerinden yükselmektedir. Yani cami alt kat duvarı durumunda kalmaktadır.Çeşme tek kemerlidir . Nişin etrafını kuşatan yuvarlak kemer yanlarda sekiz sıra örülmüş duvara oturmaktadır. Yuvarlak kemerde beyaz kesme taş  kullanımı çeşmeye hareketlilik kazandırmıştır.Çeşme zemin kotundan aşağıdadır. Bu nedenle çeşmenin önündeki yalak sokak kotuna göre aşağıda kalmıştır. Kesme taş ile yapılmış olan çeşmenin son yıllarda taşlar arası derzleri beton harç ile sıvanmıştır. Çeşme nişinde kitabenin altında başlayan küçük bir niş daha bulunmaktadır. Yapının orijinal lülesi tahrip edilmiştir. Oldukça sade olan çeşmede süsleme olarak yuvarlak kemerden ve kemer örümünde kullanılan beyaz kesme taştan, küçük niş yapısından bahsedilebilir. Çeşmede ayrıca saçak bulunmamaktadır.

 Elazığ- Diyarbakır yolunda Elazığ caddesinde sol kol üzerinde yer almaktadır.Tarihi çeşme üzerinde kitabe bulunmamaktadır. Ancak Diyarbakır’ın 271. Osmanlı Valisi Kurt İsmail Paşa tarafından yapıldığı söylenmektedir. 7 yıl 9 ay görev yapmış ve göreve 1868 yılında başlamış olan Kurt İsmail Paşa kentin sur dışına taşınmasına önayak olmuştur. Elazığ Caddesi üzerinde kendi adını taşıyan bir cami, bunun kuzeyine Hükümet Konağı ve çeşme yaptırmıştır. Diyarbakır’da bugün yerleri belli olmayan dört tane çeşme daha yaptırmış olduğu bazı kaynaklarda bahsedilmektedir. Kurtoğlu Çeşmesi üzerinde yer alan 1875 tarihi çeşmenin inşa tarihidir.Bugün kullanılmayan çeşmelerden biri olan Kurtoğlu Çeşmesi, Diyarbakır Belediyesi İmar Müdürlüğü tarafından genişletilen Elazığ yolu nedeniyle geriye alınmıştır. Tamamen kesme taştan inşa edilmiştir. Çeşme tek kemerlidir. Yatay dikdörtgen formdaki çeşmenin nişi sivri kemerle kuşatılmıştır. Sivri kemer yanlarda sekiz sıra örülmüş duvara oturmaktadır . Nişin içerisinde iki tane yuvarlak kemerli taslık şeklinde küçük niş bulunmaktadır.Küçük nişlerin altında iki tane metal lüle olup bunlar bugün akmamaktadır. Çeşmenin iki tane sekisi ve fazla derin olmayan yalak sistemi vardır. Oldukça sade olan çeşmede süsleme olarak sivri kemer formundan bahsedilebilir. Çeşmenin saçak kısmı daha önceleri geniş saçağının olduğunu gösteren sekiz konsol ucu ile sonlanmıştır.

Çarıklı Beldesi’nde, eski Mardin yolunda yer almaktadır.Tarihi çeşmenin üzerinde eski harflerle belirtilmiş inşa kitabesi mevcut değildir.Ancak günümüz alfabesiyle yazılmış bir kitabe bulunmaktadır. Kitabe üzerinde yazılı 1945 tarihi tam olarak inşa tarihi olup olmadığı kesin değildir. Belde sakinlerinin anlattıkları kadarıyla çeşme yol yapım çalışmalarından dolayı bugünkü yerine taşınmıştır.Yapının incelenmesi günümüzde akar durumda olan çeşme belde sakinleri ve yoldan geçen insanlar tarafından kullanılmaktadır.Tamamen kesme taştan inşa edilen çeşmenin beton kaplama yalağı dışında diğer bölümleri orijinal ve sağlam bir durumdadır.Çarıklı Beldesi’nin girişinde yer alan çeşme Çarıklı kahvehanesinin duvarına bitişik olarak yerleştirilmiştir.Düz lento kemer formunda inşa edilen çeşme dikdörtgen formundadır.Çeşmenin dikkat çeken ve Diyarbakır’daki çeşmelerden farklı olan özelliği derin niş kullanılmamış olmasıdır. Aynalık kısmı  içe eğim yaparak vurgulanmak istenmiştir. Ayna taşının iki yanında dikey doğrultuda ikişer tane tek parça kesme taş kullanılmıştır. Çeşmede biri altta diğeri üstte olmak üzere iki tane metal lüle bulunmaktadır. Bu lülelerden sadece alttaki akar durumdadır. Çeşmenin seki ve yalak sistemi ise beton kaplamadan yapılmış olup orijinal değildir. Oldukça yalın olan çeşmede süsleme yer almamaktadır. Çeşmede saçak kısmı düz iki silme şeklinde düzenlenmiş, cepheden dışa taşkındır.

     Elazığ- Diyarbakır yolunda Elazığ caddesinde sol kol üzerinde Yolaltı mahallesinde yer almaktadır.Tarihi çeşme üzerinde kitabe bulunmamaktadır.Günümüzde çeşme kullanılmamaktadır.Çeşme bağımsız çeşme grubunda,dikdörtgen planlı sivri kemer nişe sahiptir.Kırma çatılı üst örtüsü ile Diyarbakır ve çevresinde böyle bir örneğe rastlanmaması çeşmeyi daha da özel yapmaktadır.Diyarbakır’daki tek meydan çeşmesidir.Vali İskender Paşa’nın oğlu Mustafa Paşa tarafından XVII.yüzyılda yaptırıldığı tahmin ediliyor.1637’de İskender Paşa’nın kurduğu vakfın vakfıyesinde bu çeşme geçiyor. Çeşme kervanların geçiş güzergahında yapılmış.Kemer,niş,korna,taslık,yalak,aynalık,dinlenme sekileri başlıca süsleme unsurlarıdır.