เป็นสิ่งเป็นอันยัง อยู่ไซร้

คนเด็ดดับสูญสัง ขารร่าง

เป็นชื่อเป็นเสียงได้ แต่ร้ายกับดี

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า สัตว์อย่างวัวหรือควายเมื่อตายไปแล้วทิ้งเขากระดูกหนังไว้ให้ทำประโยชน์ได้ส่วนคนสิ่งที่จะทิ้งไว้เบื้องหลังความตายให้คนกล่าวถึงก็คือความดีหรือความชั่วเท่านั้น

เลื้อยบ่ทำเดโช แช่มช้า

พิษน้อยหยิ่งโยโส แมลงป่อง

ชูแต่หางเองอ้า อวดอ้างฤทธี

แปลว่า

ผู้มีความรู้ ความสามารถย่อมไม่อวดตนหรือคุยโมพฤติกรรมของนาคี ตรงกับสำนวน คมในฝัก

รังแต่งจุเมียผัว อยู่ได้

มักใหญ่ย่อมคนหวัว ไพเพิด

ทำแต่พอตัวไซร้ อย่าให้คนหยัน

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า

สอนให้คนรู้จักประมานตนรู้จักความพอเพียงตามฐานะรายได้แห่งตนเช่นเดียวกับนกที่สร้างที่อยู่อาศัยเหมาะแก่ตัวมันเอง

อักขระห้าวันหนี เนิ่นช้า

สามวันจากนารี เป็นอื่น

วันหนึ่งเว้นล้างหน้า อับเศร้าศรีหมอง

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า

เรียนดนตรีไม่ซ้อมเจ็ดวันก็ลืม

เรียนหนังสือไม่ทบทวน ห้าวันก็ลืมสามวันจากหญิงคนรักก็ลืมกัน ไม่ล้างหน้าหนึ่งวันก็เหมือนหน้าตาที่เศร้าหมอง

กลกบเกิดอยู่ใน สระจ้อย

ไป่เห็นชเลไกล กลางสมุท

ชมว่าน้ำบ่อน้อย มากล้ำลึกเหลือ

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า

การมีความรู้มากนั้นหากเราหลงระเริงในความรู้ที่มีอยู่ก็จะเหมือนกับกบที่เกิดอยู่ในสระเล็กๆแล้วตั้งแต่เกิดมาไม่เคยเห็นทะเลหรือมหาสมุทรที่กว้างใหญ่แล้วกลับหยิ่งผยองว่าน้ำในบ่อนี้มีความลึกและกว้างที่สุด

หาง่ายหลายหมื่นมี มากได้

เพื่อนตายถ่ายแทนชี วาอาตม์

หายากฝากผีไข้ ยากแท้จักหา

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า การคบเพื่อน ให้รู้จักระมัดระวัง อย่าประมาทเพราะเพื่อนในคราที่มีความสุขนั้นหาง่ายมาก แต่เพื่อนที่ไปมาหาสู่ในครามีทุกข์นั้นหายากยิ่ง ตรงกับสำนวนเพื่อนกินหาง่ายเพื่อนตายหายาก

เหล็กเท่าลำตาลตรึง ไป่หมั้น

มนต์ยาผูกนานหึง หายเสื่อม

ผูกเพื่อไม้ตรีนั้น แน่นเท้าวันตาย

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า

ใครจะผูกมัดโลกไว้ แม้ใช้เหล็กขนาดเท่าต้นตาล ก็ไม่อาจผูกได้แน่นหนามั่นคง แม้ใช้มนต์ไม่นานมนต์ก็เสื่อม ทว่าเมตตาสามารถผูกสัตว์โลกไว้ตราบเท่าวันตาย

มารยาทส่อสันดาน ชาติเชื้อ

โฉดฉลาดเพราะคำขาน ควรทราบ

หย่อมหญ้าเหี่ยวแห้งเรื้อ บอกร้ายแสลงดิน

ถถอดคำประพันธ์ได้ว่า ความยาวของก้านบัวสามารถบอกความลึกตื้นของแหล่งน้ำที่มันอยู่ได้ มารยาทบอกใหทราบถึงความเป็นไปของชาติตระกลู คำพูดของคนสามารถแสดงให้เห็นว่าบุลคลนั้นฉลาด เขลา ชั่วหรือเลว เหมือนกับที่หญ้าเหี่ยวแห้งบอกถึงความไม่สมบูรณ์ของดิน

รถใหญ่กว่ารัถยา ยากแท้

เสือที่ใหญ่กว่าวนา ไฉนอยู่ ได้แฮ

เรือที่เขื่องคับชเลแล้ แล่นโล้ไปไฉน

แปลว่า จระเข้ที่ตัวใหญ่คับแม่น้ำย่อมหาอาหารลำบากรถใหญ่กว่าถนนก็แล่นลำบากเสือที่ใหญ่กว่าป่าก็ไม่สามารถอยู่ได้เรือที่ใหญ่กว่าทะเลก็ไม่สามารถแล่นได้

หยาบบ่มีเกลอกราย๑๐ เกลื่อนใกล้

ดุจดวงศศิฉาย ดางดาษ ประดับนา

สุริยะส่องดาราไร้ เพื่อร้อนแรงแสง

คนทีพูดจาอ่อนหวานย่อมมีเพือนมาก เหมือนกับ ดวงจันทร์(ศศิ) ทีมีดาวมารายรอบ ส่วนคนพูดจากระด้างหยาบคาย ย่อมไม่มีใครคบเหมือนความร้อนแรงของดวงอาทิตย์ ทีทําให้ดวงดาวลับหาย สอนให้วาจาอ่อนหวาน

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า

เห็นแม่น้ำคดเคี้ยวนกยูงคิดว่างูจะบินตามไปเนื้อทรายเห็นหางนกยูงนึกว่าหญ้าลิงเห็นลูกตาเนื้อทรายก็คิดว่าเป็นลูกหว้าจึงตามติดไป

ภายนอกเเดงดูฉัน ชาดบ้าย

ภายในย่อมเเมลงวัน หนอนบ่อน

ดุจดั่งคนใจร้าย นอกนั้นดูงาม

เเปลว่า

น่ารังเกียจเหมือนกับคนบางคนที่น่าตาดูดีเเต่จิตใจเป็นคนชั่วร้าย

ฝนทั่งเท่าเข็มเพียร ผ่ายหน้า

คนเกียจเกลียดหน่ายเวียน จนจิต

กลอุทกในตะกร้า เปี่ยมล้นฤๅมี

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า คนที่มีความหยันหมั่นเพียรแม้ทำกิจการใดที่ยากก็ย่อมสำเร็จ(ทั่งคือแท่งเหล็ก)แต่คนเกียจคร้านทำสิ่งใดไม่สำเร็จเหมือนกับการตักน้ำในตะกร้า(อุทกะน้ำ)พฤติกรรมของปราชญตรงกับสำนวนหนักเอาเขาสู้

เสียศักดิ์สู้ประสงค์ สิ่งรู้

เสียรู้เร่งดำรง ความสัตย์ ไว้นา

เสียสัตย์อย่าเสียสู้ ชีพม้วยมรณา

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า คนเราเมื่อยามถึงจุดที่ต้องเลือกทางเดินชีวิตให้เลือกกระทำในสิ่งที่ถูกต้องมีค่า มีศักดิ์ศรีหากต้องเลือกระหว่างการเสียทรัพย์สินกับการเสียศักดิ์ศรีควรเลือกที่จะรักษาศักดิ์ศรีไว้

ห้ามสุริยเเสงจันทร์ ส่องไซร้

ห้ามอายุใหหัน คืนเล่า

ห้ามดั่งไว้ได้ จึ่งห้ามนินทา

การห้ามวัฏจักรของธรรมชาติ ทั้ง4ประการไม่ให้ดำเนินไป

โดยสะดวก เป็นการหามที่ว่ายากเเล้ว

เเต่การห้ามไม่ให้คนนินทา

ยิ่งยากยิ่กว่า เเต่สิ่งเดียวที่ชาว

กลุ่มน้ำโขงสามารถห้ามได้

สายดิ่งทิ้งทอดทวา หยั่งได้

เขาสูงอาจวัดวา กำหนด

จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากเเท้หยั่งถึง

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า : มหาสมุทร ต่อให้ลึกสั้กเพียงใด ก็ยังใช้สาย ดิ่งความลึกได้ ภูเขาต่อให้สูงส่งเพียงใด ก็ยังอาจกำหนดความสูงได้ เเต่จิตใจของคนเรานี้ ช่างจะลึกลับซับซ้อน เกินกว่าจะใช้เครื่องมือใดๆ มาวัดให้หยั่งรู้ได้

อันทุพพลชรา ภาพแล้ว

ขับไล่ไป่มีปรา ณีเนตร

คนดั่งนี้ฤๅแคล้ว คลาดพ้นไภยัน

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า

บุคคลใดก็ตามที่ละเลยละทิ้งการดูแลบิดามารดาที่ชราภาพหรือทุพพลภาพย่อมนามาซึ่งภัยอันตรายสู่ตัวเองตรงกับสานวนลูกอกตัญญู

คิดค่าควรเมืองนับ. ยิ่งไซร้

เพราะเหตุจักอยู่กับ. กายอาต. มานา

โจรจักเบียนบ่ได้. เร่งรู้เรียนเอา

ถอนคำการมี ผู้สนับสนุนค้ำชูผู้มีความรู้ และหากไม่มีคนเหล่านี้ แม้มีความรู้ก็ไม่เจริญได้

คุณบิดรดุจอา กาศกว้าง

คุณพ่างศิขรา เมรุมาศ

คุณพระอาจารย์อ้าง อาจสู้สาคร

ถอดประพันธ์ได้ว่า

พระคุณของผู้เป็นเเม่นั้นยิ่งใหญ่เหมือนผืนเเผ่นดิน พระคุณของพ่อเปรียบดั่งท้องฟ้า พระคุณของพี่เปรียบเหมือนขุนเขาใหญ่ พระคุณของครูบาอาจารย์นั้นเปรียบเหมือนห้วงมหาสมุทร