Tổng trữ lượng cát sông: 2-2,3 tỷ m³, trong đó 1,1–1,3 tỷ m³ có thể khai thác hợp lý.

Các khu vực trữ lượng lớn: Đồng bằng sông Cửu Long (1,1 tỷ m³), Lưu vực sông Hồng (450–500 triệu m³), Lưu vực sông Đồng Nai (250–300 triệu m³).

Việc đánh giá trữ lượng gặp khó khăn do công nghệ khảo sát chưa đồng bộ.

Hơn 700 giấy phép khai thác cát còn hiệu lực, khoảng 65-70% khai thác từ lòng sông.

Mỗi năm khai thác 120–130 triệu m³ cát xây dựng, phục vụ các dự án hạ tầng lớn.

Cấp phép khai thác không đủ đáp ứng được nhu cầu và khai thác trái phép vẫn phổ biến, đặc biệt tại Đồng bằng sông Cửu Long.

Môi trường: Khai thác gây xói lở bờ sông, suy thoái hệ sinh thái thủy sinh, ví dụ An Giang, TP.HCM.

Xã hội: Người dân mất niềm tin vào chính quyền do khai thác trái phép diễn ra công khai.

Phân cấp quản lý chồng chéo giữa các cơ quan.

Thiếu cơ sở dữ liệu số hóa và công nghệ giám sát hiện đại.

Lực lượng thanh tra yếu, đặc biệt tại các vùng sâu.

Rà soát, bổ sung quy định pháp luật về khai thác cát (Luật Khoáng sản, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Tài nguyên nước…).

Ban hành quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về giới hạn khai thác, độ sâu tối đa, vùng cấm khai thác.

Tăng cường xử phạt vi phạm hành chính và hình sự hóa các hành vi khai thác trái phép, gây sạt lở nghiêm trọng.

Điều tra, đánh giá trữ lượng cát theo thời gian và không gian (bằng công nghệ viễn thám, LIDAR, đo sâu đáy sông…).

Phân vùng khai thác: khu vực được phép khai thác – khu vực hạn chế – khu vực cấm tuyệt đối (gần công trình cầu, bờ kè, khu dân cư…).

Thiết lập chỉ tiêu khai thác giới hạn hằng năm, đảm bảo bù đắp được lượng cát bồi tự nhiên.

Lắp đặt hệ thống camera, định vị GPS trên phương tiện khai thác, kết nối về trung tâm điều hành.

Triển khai nền tảng số hóa quản lý khai thác khoáng sản, tích hợp dữ liệu thời gian thực, quản lý cấp phép và giám sát hoạt động.

Sử dụng công nghệ mô hình hóa thủy lực – hình thái dòng chảy để dự báo tác động khai thác cát.

Thành lập lực lượng thanh tra chuyên ngành liên ngành giữa tài nguyên, giao thông, công an, chính quyền địa phương.

Tổ chức kiểm tra đột xuất ban đêm hoặc sử dụng thiết bị bay không người lái (drone) để giám sát khu vực rộng.

Công khai danh sách đơn vị vi phạm trên phương tiện truyền thông để nâng cao tính răn đe.

Đầu tư, khuyến khích sử dụng cát nghiền từ đá, xỉ lò cao, tro bay, vật liệu tái chế trong xây dựng.

Ưu tiên vật liệu thay thế trong các dự án đầu tư công và đô thị lớn.

Hỗ trợ kỹ thuật, giảm thuế cho doanh nghiệp sản xuất và tiêu thụ vật liệu thay thế.

Thiết lập cơ chế người dân giám sát hoạt động khai thác, phản ánh nhanh đến cơ quan chức năng.

Tổ chức các chương trình truyền thông cộng đồng về hậu quả của khai thác cát trái phép và tầm quan trọng của bảo vệ tài nguyên.

Tham vấn người dân trong quá trình quy hoạch khai thác hoặc cấp phép.

Thành lập Ủy ban quản lý lưu vực sông với sự tham gia của các tỉnh liên quan để thống nhất quản lý xuyên biên giới hành chính.

Với sông Mekong, cần thúc đẩy hợp tác với các nước thượng nguồn như Lào, Campuchia trong kiểm soát khai thác, chia sẻ dữ liệu dòng chảy.

Giúp điều phối khai thác trên toàn hệ thống sông, tránh tình trạng khai thác tràn lan từng đoạn.

Dựa trên dữ liệu khoa học như tốc độ bồi lắng, địa hình đáy sông, nguy cơ sạt lở.

Khó khăn: Đòi hỏi dữ liệu cập nhật, đầu tư nghiên cứu dài hạn.

Minh bạch hóa hoạt động khai thác, chống khai thác trái phép.

Hiệu quả hơn các phương pháp giám sát truyền thống.

Thách thức: Chi phí đầu tư ban đầu cao, yêu cầu năng lực kỹ thuật.

Ngăn chặn tình trạng cấp phép ồ ạt hoặc vì lợi ích nhóm.

Yêu cầu chặt chẽ buộc doanh nghiệp phải tuân thủ tiêu chuẩn môi trường.

Tuy nhiên, việc thực thi vẫn cần sự giám sát nghiêm túc của cơ quan chức năng.

Cộng đồng là người chịu ảnh hưởng trực tiếp, nên họ có động lực giám sát.

Tăng tính minh bạch, giảm xung đột xã hội.

Tuy nhiên, cần có cơ chế bảo vệ người tố giác và công khai xử lý vi phạm.

Giảm tác động lâu dài của khai thác cát đến hệ sinh thái và dân cư.

Thực hiện nghiêm túc sẽ giúp cân bằng giữa khai thác và bảo vệ.

Khó khăn: Giám sát việc thực hiện phục hồi vẫn còn yếu.

Hạn chế tình trạng "mạnh ai nấy làm", đẩy gánh nặng xuống địa phương hạ nguồn.

Tăng hiệu quả thực thi chính sách.

Thách thức: Cần cơ chế phối hợp rõ ràng, thống nhất lợi ích giữa các bên.

Đảm bảo cung cấp vật liệu cho công trình, xây dựng, phát triển hạ tầng, phát triển kinh tế

Khi cấp phép khai thác đem lại nguồn thu nhập cho quốc gia, khi Chủ đầu tư khai báo đóng tiền cấp quyền khai thác khoáng sản, tiền thuế tài nguyên, phí bảo vệ môi trường, tiền thuê mặt nước và các thuế phí khác

Khai thông, định hướng dòng chảy khi khai thác theo đúng quy hoạch

Chất thải ảnh hưởng đến môi trường: nước thải, chất thải rắn sinh hoạt của công nhân khai thác, khí thải của động cơ hoạt động, rò rỉ dầu của các thiết bị máy móc

Tác động đến hệ sinh vật thủy sinh và đa dạng sinh học

Tác động đến giao thông thủy

Tác động đến môi trường thủy sinh và nuôi trồng thủy sản

Tác động đến đường bờ

Tác động, thay đổi dòng chảy của sông

Quy trình rà soát đánh giá trữ lượng, cấp phép khai thác kéo dài, mặc dù cát sông ĐB sông Cửu Long đang được ưu tiên áp dụng cơ chế đặc thù khi cấp phép.

Đã nhiều năm ngừng cấp phép khai thác nên Quy hoạch, Đề án, Quy trình, các chính sách đã cũ, hết hạn và hiện chưa có chính sách mới thay thế.

Cát sông lẫn nhiều bùn nhão, không đủ tiêu chuẩn để san lấp cho các công trình yêu cầu sức tải trọng lớn

Nguồn cung vật liệu không đủ cầu cho việc phát triển hạ tầng

Cạnh tranh về giá thành của vật liệu cao

Cấp phép khai thác theo đúng quy hoạch (về diện tích, độ sâu cấp phép, khoảng cách tối thiểu đối với bờ).

Mỏ cát được cấp phép khai thác chỉ được cung cấp cát cho các công trình trọng điểm theo chủ trương.

Thả phao định vị diện tích cấp phép, phân luồn khai thác và bắt buộc khai thác bằng xáng cạp thay vì tàu hút để có thể kiểm soát được phạm vi khai thác.

Bắt buộc khai thác trong khoảng thời gian qui định, không được khai thác ngoài khung giờ, trái giờ đẻ kiểm soát

Gắn định vị tàu chở cát, tàu chở thiết bị khai thác.

Đo địa hình khu vực mỏ trước khi cấp phép, định kỳ 3 tháng, 6 tháng, 1 năm, lập báo cáo kết quả khai thác định kỳ để nắm bắt được tình hình khai thác

Cắm cọc tiêu giám sát đường bờ

Khắc phục các khu vực bị xói lở, xây dựng kè

Hỗ trợ chi phí để người dân trong vùng trồng cây ổn định bờ sông, khu vực đất yếu để hạn chế sạt lở, giăng lưới thả lục bình

Giám sát môi trường nước mặt, không khí định kỳ

Mỏ phải phù hợp Quy hoạch (quy hoạch chung, quy hoạch khoáng sản, kế hoạch sử dụng đất và không vướn các quy hoạch thuộc các lĩnh vực khác)

Mỏ phải phù hợp với chủ trương của địa phương, đấu giá nếu thuộc trường hợp phải đấu giá, không đấu giá nếu thuộc khu vực không đấu giá

Thăm dò khảo sát để đảm bảo có trữ lượng, vật liệu chất lượng đáp ứng được nhu cầu

Khai thác mỏ phải bảo vệ môi trường theo Báo cáo đánh giá tác động môi trường và Phương án phục hồi môi trường

Khai thác mỏ phải phù hợp với Báo cáo kinh tế kỹ thuật đầu tư xây dựng công trình (Thiết kế khai thác, hiệu quả kinh tế)