Антикалық философиясында рух пен парасаттың космологизмімен ерекшеленеді. Жан,

ақыл, парасат, рух мәселесі Пифагор философияында адамның антропологилық

құрылымымен байланыстырыла түіндіріліп, рух – жоғарғы ақыл, ақыл (төменгі), өмір –

тныс алу және дене деп қарастырылса, Платон боынша рух- ноус, ақылды жан, ақылды емес жан және дене бөлген.

Ортағасыр дәстүріндегі рух пен жанның теологиялық түсінігі қалыптасқан. Рух –

құдайлы бастама, жан – жеке сана, дене – табиғи бастама ретінде түсіндіріледі.

Танымдық тұрғыдан қарағанда, сана – дүниені бейнелеудің ең биіе, тек адамға тән

идеалдық формасы. Сана белгісіз, ғайыптан пайда болған, дайын күйінде біздің миымызға енген құбылыс емес. Іштен де тумайды.

Әрине, адам бойында атадан балаға көшетін кейбір нәсілдік бейімділік, қабілет те болады. Оның дамуы да түрлі жағдайларға  байланысты. Бірақ сана ондай қабілет емес. Сана адам миына байланысты пайда болады.

Ал ми – оның мекені. Сана адам миы қызметінің жемісі. Адам өз түсіктері арқылы сыртқы дүниедегі құбылыстарды қабылдап, лынған ақпараттарды жүйке жүйелерарқылы арнаулы ми бөліміне жеткізеді, осы сәттен сараптау басталады. Ол өте күрделі биоэлектрлік «кванттық өрістер» негізінде жүреді.

Комментарий : Сана , рух , тіл адамға тән. Өзге организмдерден бөліп тұратын адамға берілген ерекше қасиеттер.Адам ойының шешуші рөл атқаратын жүйесі

Каламхан Дарина

ғана емес, тiлмен де, сөйлеумен де тығыз байланысты. Осындай ерекшелiк адам

психикасының жануарлар психикасынан сапалық өзгешелiгiн көрсетедi. Жануарлардың қарапайым ойы нақтылы әрекетке байланысты, ол жанама, абстракты ой бола алмайды. Адам сөйлеу, дыбысты тiл нәтижесiнде нәрселер мен құбылыстардың мәндi, тұрақты белгiлерiн ой арқылы бейнелей алады. Бұл ретте, тiл адамның ойының заттық қабыршағы болып табылады. Адамның ойы әрбiр нәрсенiң сипаты мен қасиеттерiн сөз арқылы ажыратып көрсете алады. Сөйтiп, заттар мен құбылыстарды әртарапты танып бiлуге мүмкiндiк туады.

негізі не?» деген сұраққа жауап іздеумен басталады. Әлемнің сыр-сипатын, дүниенің түп мағынасын, ішкі мәнін, айнала қоршаған ортадағы заттардың, құбылыстар мен

процестердің өзара байланысын, олардың дамуы мен өзгеруін, адамзат қоғамының сан

түрлі құпияларын танып білу қажеттігі – “болмыс” деп аталатын кең мағыналы, терең

ауқымды философиялық ұғымның тарихи тұрғыдан қалыптасуының басты себебі әрі

алғышарты болып табылады.

Христиан экзистенциалистерінің түсінігінде Құдай субъектіге алдын ала белгілі бір сапалар мен сипаттар (болмыстардың бар болуы) бере отырып, адамды жоба ретінде жасайтын жоғары тәртіпті жаратушы болып табылады, бірақ бұл сипаттар оның бойында ертерек пайда болады. белгілі бір мақсат. Бұл жоба, әрине, адамның (субъектінің) өзі пайда болғанға дейін жасалады.
Сартр атеистік экзистенциализмнің дәйекті екенін дәлелдейді. Өйткені, Құдай жоқ болса да, адам әлі де бар екенін қатаң түрде анықтауға болмайтын жалғыз тіршілік иесі болып қала береді.

Сартр түсінігінде гуманизмнің мәні дәл өзін-өзі жүзеге асыруға шоғырлану және экзистенциализмді ұстанатын адам өзінің іс-әрекеті арқылы жүзеге асыруға және сезінуге тиіс еркіндік, ол өз кезегінде бейнені құрайды. Бұл бейне іс-әрекеттер жиынтығынан тұрады және біз ненің жақсы, ненің жаман екенін айта алмағандықтан, біз адамды өлгеннен кейін ғана шынайы түрде бағалаймыз. 

Адам туралы алғашқы идеялар философия пайда болғаннан көп уақыт бұрын айтыла бастады. Бұл туралы біздің дәуірімізге дейін жеткен мифтер мен алғашқы қауымдық діни түсініктер мәлімет береді. Аңыздарда, әпсаналарда, мифтерде табиғаттың, оның болмысының мақсаты мен мәні қарастырыла бастайды.Адам туралы алғашқы ілімдер ежелгі Шығыс мемлекеттерінде пайда болды.

Ежелгі Үнді философиясында адам әлемдік жанның бөлігі ретінде пайымдалады.Жанның көшуі туралы ілімде тірі жандар (өсімдіктер, жануарлар, адамдар) мен құдайлар арасындағы шекара шартты және өтпелі. Буддизм философиясы өзінің алдына адамды қиналу азабынан құтқаруды мақсат етіп қойды. Егер бұған дейінгі брахманизм деп аталатын деп аталатын діни- философиялық ілім адамның азап шегуін бұрынғы күнәсі үшін тартатын жазасы, одан құтылудың жалғыз жолы – құдайға құлшылық етіп, табына беру десе, буддизм керісінше , өмірдің өзі азап шегуден тұрады, бұл дүниеде одан адамды азат ету құдайлардың қолынан келмейді, азаптан құтылудың бір ғана жолы бар, ол адамның өзіне байланысты: сансардан кету деп санады.Мұның мәні: бұл дүниенің өткіншілігін сезіну, сол арқылы тіршілік қамын ұмыту, нәпсіні тежеу арқылы болып

жатқан істер мен құбылыстарға немқұрайды қарап, бейтарап күйге түсу. Бұны «нирвана» деп атайды.Нирванаға жеткен адам, бұл о дүние мен осы дүниенің айырмашылығын сезіп-аңғарудан қалған адам. Адамды азаптан құтқарудың бұл жолы дұрыс па бұрыс па оны мәселе қылып отырған жоқ, тек буддизм философиясының адам мәселесін ең жоғары биікке көтеріп, өзін түгелдей соған арнағаны жайында болып отыр.

Ежелгі Қытай философиясы да адам туралы өзіндік ілім қалыптастырды. Оның ең көрнекті өкілдерінің бірі Конфуций болып табылады. Конфуций өз ілімінің түп қазығы ретінде «адамсүйгіштік» (жэнь) мәселесін алды. Оның түсінуінше, адам басқа адамдарды өіндей жақсы көру керек, сыйлауы керек , ешкімнің алдын кесіп өтпеуі керек дейді.Бұл қасиеттердің бәрін біріктіріп, философиялық ой түйінін Конфуций: «Өзіңе қаламағанды өзгеге жасама»-деп, қорытты.

Ежелгі грек философияның құрушылардың бірі — Демокрит. Демокрит бойынша, адам — табиғаттың бөлігі, табиғат сияқты ол да атомдардан тұрады. Адамның жаны да атомдардан құралады. Тәннің өлуімен бірге жан да өледі. Оның айтуынша өмірдің мақсаты – бақыт, бірақ ол тәннің ләззат алуы мен өзімшілдік емес.

Адам мәселесіне Аристотель де ерекше көңіл бөлген. Аристотель концепсиясында адам қоғамдық , мемлекеттік, саяси деп қарастырылады. Оның пікірінше, адам – ақылға ие қоғамдық жануар. Аристотельдің айтуынша, мемлекет басындағы заң шығарушының міндеті – азаматтарды жақсы қылықтарға, ізгі ниеттілікке үйретіп оларды тек игілікті істерден ғана ләззат алатындай дәрежеге жеткізу. Оның «алтын аралық» деп аталатын моралдық доктринасы адамның жандүниеснің сырын ашуға негізделген.

Адамның ой-сезімін, мінез-құлқын тәрбиелеп, жетілдіру

арқылы бақыт жолына салу мәселесіне бірнеше күрделі еңбектерін тікелей арнаған орта ғасырдағы Шығыстың ойшыл философы, біздің әйгілі жерлесіміз әл-Фараби болды. Әл-Фарабидің айтуынша, бақыт — әр адамның көздейтін мақсаты. Сол мақсатқа жетуге мүмкіндік беретін адамның үш түрлі тамаша табиғи қабілеті болады: 1) ерекше жасалған дене құрылысы; 2) жан құмарлықтары; 3) ой-парасаты. Бұл қабілеттер өзінен-өзі табииғат берген қалпында бақытқа жеткізбейді. Бірде жақсылық толық нәтижесін берсе, енді бірде керісінше болуы мүмкін. Мұндай кездейсоқты жеңуді жолы – аталған үш қабілеттің әрқайсысын дұрыс жолға бағыттап тәрбиелеу, сол арқылы адамның мінез-құлқы мен ой-парасаты оларды саналы түрде үнемі дұрыс нәтиже туғызатын дәрежеге жеткізу. Мұны іске асыру: адамға және мемлекет басындағы саяси қайраткерлердің міндеті. Әл-Фараби былай деп үйретеді: қандай болса да іс-қимылын жасағанда адам біржақтылықтан, үшқаралықтан сақтану керек. Себебі әрбір жақсы қасиет бір-біріне қарама-қарсы екі жаман қасиеттің аралығынан туады. Оның бұдан мың жылдан астам уақыт бұрын айтылған ойлары бүгінге дейін маңызын жойған жоқ..

Ол өнердің ең ұлы қорғаушысы ретінде танымал болмаса да, Платон өнерге оларды классификациялайтын, репрезентативті және мимитикалық деп атайтын бірнеше классификацияларды құрды. Ол мүсін және кескіндеме шындықтан өзгеше, алдау түрін тудыратын өнер ретінде айтты. Ол тек музыка мен поэзияны адамгершілікке негіздеді. Платонның бір бөлігі ол сұлулыққа негізделген, ол оны өнерден емес, табиғаттан тапты.

Аристотельдің «Поэтикасында» оның өнер тұжырымдамасын бағалауға болады, оны ол санайды мимезис, еліктеу ретінде өнер. Бірақ Аристотель беделін түсіруден алыс, өнер табиғат қол жеткізгеннен асып түсті деп санады.

Философ үшін еліктеу адамға тән және оған білім алуға мүмкіндік беретін әрекет болды. Осылайша, Аристотель оқыту мен еліктеу арасындағы байланысты орнатады. Екінші жағынан, сұлулық туралы айта отырып, ол оны тікелей өнерге емес, өзіне еліктеу әрекетіне жатқызады.

Ол алғашқы өнертанушы болып саналады. Оның үлкен жұмысы Ең керемет суретшілердің, мүсіншілердің және сәулетшілердің өмірі ол «дизайн өнері» деп атаған суретшілердің өмірбаяндарының жиынтығы. Бұл еңбек ежелгі дәуірден бастап орта ғасырларға дейінгі әртүрлі өнер процестері немесе әдістері туралы ақпаратты қамтиды.

Кант либералды өнерді мазмұны мен мақсаты бар, бірақ мақсаты жоқ, бірақ қоғам ішінде коммуникация құруға күші бар ұсыныстар ретінде айтады. Музыка, кескіндеме және мүсін сияқты өнер түрлерінің өзіндік мақсаты бар.

Тарих ішінде өнер теориясының қандай да бір түрін орнатуға талпыныстар көп болды. Данте, Боккаччо және Петрарка өнер әдебиетінде үлкен үлес қосты, олардың арасында өнер ретінде қорғаған нәрселер туралы өз дәлелдерін келтірді. Боккаччо сонымен қатар бейнелеу өнерін табиғатқа еліктеу фактісімен байланыстырған бірінші болып саналады.

Оның авторы Герберт Маркуздың «Бір өлшемді адам» кітабы бүгінгі күнгі адам болмысындағы белгілі бір маңызды көзқарастарды түсінуде оның қолдауымен жеңе алатын үлкен мағыналы даумен көрсетілген.Ең маңызды ойлардың бірі бола отырып, қазіргі қоғам өзінің еркіндік жағдайында қарама-қарсы әлеуметтік күштерді бейімдейтін және халықтың императивтеріне үстемдік ететін кез келген әлеуметтік трансформацияға кедергі келтіреді.

Бұл өсиетпен байланысқа келетін болсақ, ол адам қазіргі уақытта алаяқтар қоғамында өмір сүріп жатыр деген Ролан Гори гипотезасын шығару арқылы белгілі бір пікірлерді білдіруі мүмкін.
Бұл оның әдеби шығармасында «алаяқтар фабрикасында» бейнеленген, онда ол қазіргі уақытта адамның жеңіліске ұшыраған және өз қажеттіліктеріне жауап беру үшін қоғамның өзінің әсерінен қабілетсіз жеке тұлға екенін қайталады.
Осы көзқарастан және рефлексивті сыннан Гори мен Маркустың екеуінде де олардың тексеруге жақындағанын және бүгінгі күні алаяқ адамдар мен алаяқ қоғам туралы әңгіменің себебін ескертетінін көруге болады.

Осы босату арқылы Маркустың «бір өлшемді адам» еңбегінде көрсетілген ойы мен орталық дәлелі Ролан Гори сияқты қазіргі философтар арасында қалай дәлелденгені және көрініс тапқаны байқалады.

•Қоғамдағы жастардың орны мен басты міндеттемелерін шығарма арқылы жеткізу

•Бір өлшемді қоғамдағы адамның ойлау қажеттіліктері

«Мәдениет» ұғымы Батыс өркениеті тіліндегі іргелі ұғымдардың қатарына жатады. Мұндай ұғымдарды анықтау әрқашан қиын. Жеке ұғым, әдетте, жалпы түсінік арқылы анықталады. Сонымен қатар, анықтама Осы тұжырымдаманы сипаттайтын бірқатар белгілерді бөлуді қамтиды. Біз өзіміз өте жалпы болып табылатын және көптеген түрлі белгілермен сипатталатын негізгі ұғымдарға тап болған кезде оларды басқаша анықтау керек. Мұндай Тұжырымдаманың тарихын бақылау, онымен байланысты және оны толықтыратын терминдерді анықтау, ол белгілейтін құбылыстардың саласын сипаттау қажет.

Қоғам – ұйымының әлеуметтік формасы. Қоғам – адамдардың мәдени әрекеттері мен қажеттіліктері мен қызығушылықтарының, мақсаттарының саналы ұйымдасқан формасы.

19-20 ғғ. Батыс философтары мен социологтарының пікірінше, қоғам – еңбек бөлінісі мен ынтымақтастыққа негізделген, қызметтік жүйе (О.Конт), қоғам-ұжымдық көзқарасқа сүйенген индивид үстінен қарайтын рухани шындық (Э. Дюркгейм), қоғам әлеуметтік әрекеттің жемісі болып табылатын, индивидтердің өзара әрекеті (М. Вебер). Қоғамды материалистік тұрғыда түсіндіріп, оны алға жылжытқан К. Маркс болды.

19-20 ғғ. Батыс философтары мен социологтарының пікірінше, қоғам – еңбек бөлінісі мен ынтымақтастыққа негізделген, қызметтік жүйе (О.Конт), қоғам-ұжымдық көзқарасқа сүйенген индивид үстінен қарайтын рухани шындық (Э. Дюркгейм), қоғам әлеуметтік әрекеттің жемісі болып табылатын, индивидтердің өзара әрекеті (М. Вебер). Қоғамды материалистік тұрғыда түсіндіріп, оны алға жылжытқан К. Маркс болды.

Құрманғазы Сағырбайұлы (1818-1889) – күйші, сазгер, аспапты музыканың (күйдің) классигі. Туған жері – Бөкей ордасының Жиделі деген жері. Алғашқы ұстазы – Ханбазар, күйші Ұзақтан Байбақты, Байжұма, Баламайсаң, Соқыр Есжан, Шеркештің күйлерін үйренген. Құрманғазының бүкіл өмірі мен шығармашылығы əлеуметтік əділетсіздік пен озбырлыққа қарсы күрес жолында өтті.

Алғашқы күйлерінің бірі – “Кішкентай” Исатайға арналды. Би күйлері – “Қызыл қайың”, “Балбырауын”, Ал “Ақбай”, “Ақсақ киік”, “Көбік шашқан”, “Түрмеден қашқан”, “Кісен ашқан”, “Адай” күйлерінде азаттықты аңсаған халықтың үміті, езушілерге қарсы өшпенділігі суреттелген. “Сарыарқа” туындысы арқылы туған жерді, кең даланы, еркіндікті аңсаған халықтың кейпін сипаттады. Құрманғазы үстем тап өкілдерінің ұры, қарақшы деген жаласымен Орал, Орынбор абақтысында отырып, Иркутск түрмесіне қамалды. 1880 жылдардың аяғында күйші Астрахан маңындағы Сахмаға қоныс аударды. Құрманғазының 60-тан астам күйлері сақталған. Шəкірттері – Дина, Ерғали, Меңдіғали, Сүгірəлі, Көкбала, Шора.

Макс Шелер адам мәселесін жүйелі түрде, жан-жақты зерттеудің өзектілігін адам туралы жаратылыстанушылық, философиялық және теологиялық идеялардың бір-бірімен қабыспайтындығымен, адамды ар­найы зерттейтін саны көп ғылымдардың адамның мәнін ашудың орнына жабатындығымен, тұйықтайтындығымен түсіндіреді де, «адам туралы біртұтас идея бізде жоқ, ал философиялық антропология – адамның мәні және мәндік құрылымы туралы іргелі ғылым, сондықтан да «Философиялық антропологияның міндеті – жеке ғылыми анықтамалардың негізінде адам туралы біртұтас, жүйелі теория жасап шығару» деп атап көрсетеді.

Ф.Энгельс өзінің «Анти-Дюринг» атты еңбегінде еркіндік әлдебір нәрседен тәуелсіздік нышаны емес, керісінше, ол адамның жаратылыс күштеріне, қоғамдық қарымқатынастарға және өз болмысына үстемдігі дейді.

Еркіндік — нақты және салыстырмалы ұғым. Мысалы, адам әр түрлі жағдайларға байланысты еркін болады немесе одан мүлдем айырылады. Ол өмірдің бір саласында өзін еркін сезінгенімен, өзге бір салада оған жете алмауы да мүмкін. Сол секілді жеке адамның және ұлттың еркіндік дәрежесі де әр түрлі. Мұның өзі қоғамдағы өндіргіш күштердің дамуына да тікелей қатысты. Сонымен қатар ол әлеуметтік, этникалық топтардың, жекелеген адамдардың еркіндігін анықтайтын қоғамның әлеуметтік-саяси құрылымына да тәуелді.

Адам туады, адам өледі. Мұнда тұрған қайғы не? Бұл — жаратылыс заңы. Біздің шығыс елдері: «Адам — дүниеге келген қонақ, біраз қонақтадық, аттануын керек», — деседі.

Бірақ адам дүниеге тек қана келіп, әшейін ғана аттана бермейді: ол артында ой қалдырады, ойдан мұра қалдырады. Ол өмірге адам болып келіп, адам күйінде қайтады.

Теологиялық анықтама бойынша, Қүдай — реалды күш және адам өзінің өмір сүру процесінде онымен қатынас жасайды. Дін дегеніміз — Құдай мен адамның кездесуі деп түсіндіреді. Себебі дін дегеніміз (лат.се: religiaze) — «байланыстыру» сөзі арқылы анықталады дейді. Олардың айтуы бойынша, «дін» деген үғым — Қүдайдан келетін түсінік.

Дін арқылы адам Қүдаймен байналыс жасайды. Теологиялық көзқарас бойынша діннің не екенін былайша анықтайды: теология Қүдай тураль білім болғанымен, теология Қүдайдың болмысын зерттемейді, олҚұдайдың «өсиетін» зерттейді. Ол өсиетті күмәнсіз сенуге, қабылдауғ: шақырады. Сондыктан, теология дегеніміз Қүдай туралы ілім емес, ол Қүдайдың айтып кеткен өсиеттері туралы білім.

Ол Құдайдың барлығын дәлелдейтін теологиялық көзқарастарды сынай отырып, Қүдайдың болмысын моральдық принциптерге теңейді. Қүдай туралы Кант былай дейді: … Қүдай күбылыс ретінде белгі бермегендіктен, оның бар екенін дәлелдеу де, теріске шығару да мүмкін емес. Қүдай туралы мәселе — діннің ісі. Біз Қүдайдың барлығын дәлелдей алмаймыз, бірақ моральдық принциптер, өнегелілік сезімдер, Қүдайдың барлығын дәлелдеуге даяр түрады.

Материалистік философияда дін жеке адамның және қоғамның өмірінің күрделі рухани қүбылысы есебінде қарастырылады. Оларды топтап көрсетсек, мынадай негізгі аспектілерін көреміз:

— дін дегеніміз — жеке адамның, үжымның, қоғамның рухани өмірінің аймағы;

— әлемді рухани-тэжірибелік түрғыда меңгеру;

— рухани өндіріс аймағы;

— қоғам санасының бір формасы, идеялық жемісі мен формасы.

Ғылыми көзқарас бойынша, дін философияның бөлігі ретінде қарастыруға болатындығы. Дін және философия, әмбебаптық, дүниетанымдық мәселермен айналысуында. Дінді мәдениеттің бөлігі ретінде қарастырамыз. Дін мәдениетке ұксап, адам мәселесін, адамды тәрбиелеу мәселесін өзінің негізгі мәселесі деп есептейді.