+ Xuất thân trong 1 gia đình nhà nho

+ Quê: Nhân Mục – Thanh Xuân – Hà Nội

+ Là một trí thức giàu lòng yêu nước yêu nước nhưng lại vào giai đoạn Hán học suy tàn

+ Cá tình độc đáo, thích ngao du và có lối sống phóng túng. Ông không thích cái gì bằng phẳng nhợt nhạt cũng như không ưa mọi khuôn phép gò bó, trái lại nhà văn luôn có hứng thú với những biểu hiện mạnh mẽ, phi thường của tạo vật và con người. 

-> Với cá tính của mình, NT tìm đến với tùy bút như một lẽ tất yếu.

- Tài năng: Vốn kiến thức uyên thâm, sâu rộng, phong phú về rất nhiều ngành khoa học cũng như các bộ môn nghệ thuật. Từ lịch sử, địa lí, quân sự, thể thao đến thư pháp, hội hoạ, điêu khắc, sân khấu điện ảnh.

- > Khi viết văn, ông sử dụng những tri thức này để nới rộng biên độ cho văn chương và tạo nên lối viết tài hoa độc đáo có 1 không 2 trong VHVN.

 b/ Sự nghiệp sáng tác : 

   Chia làm 2 giai đoạn

- Trước Cách mạng: Mang tâm sự u hoài, bất mãn 

-> Quay về và đi tìm vẻ đẹp xưa của 1 thời chỉ còn vang bóng, hoài niệm về những điều đã qua, đã mất

- Sau cách mạng: Giác ngộ với CM nên đã 

hoà hợp với cuộc sống mới, con người mới  Ông viết về đất nước, con người , về cuộc 

kháng chiến. Ca ngợi vẻ đẹp của những con người bình thường trong cuộc sống bình thường

-->Sự chuyển biến trong tư tưởng và tình cảm.

Nguyễn Tuân là 1 nhà văn, một nghệ sĩ lớn. Ông có 1 vị trí quan trọng và có đóng góp không nhỏ đối với VHVN hiện đại : Thúc đẩy thể tuỳ bút phát triển, đưa nó lên trình độ nghệ thuật cao, làm phong phú thêm cho ngôn ngữ văn học dân tộc, đem đến cho nền văn xuôi hiện đại 1 phong cách tài hoa độc đáo.

 - Sự tài hoa, uyên bác: Nguyễn Tuân viết về bất kì lĩnh vực nào cũng luôn có sự tìm tòi, nghiên cứu đến tường tận, và luôn nhìn ở góc độ văn hóa thẩm mĩ, tức là khai thác ở phương diện cái đẹp, đó là cái đẹp phi thường được tìm thấy ở những điều bình thường. 

-> Ông là nhà văn của chủ nghĩa duy mĩ, ông quan niệm: Cuộc đời là hành trình đi tìm và khám phá cái đẹp, khẳng đinh cái đẹp.

 -  Nguyễn Tuân có sở trường ở thể loại tùy bút, và đây cũng là thể loại phù hợp với phong cách sáng tác của ông. Bởi nó mang tính chủ quan và rất tự do phóng túng. Tùy bút của NT hấp dẫn ngừoi đọc bởi những trang viết chân thực với lượng thông tin phong phú, đa dạng, chính xác. Qua những trang tùy bút của NT, ta có thể thấy ông có mặt ở nhiều nơi, quan tâm tới nhiều mặt của đời sống,những bài tùy bút của ông đã cung cấp cho người đọc những kiến thức đa dạng , nhiều mặt cả về lịch sử, địa lí, hội họa, âm nhạc.
-> Nói đến Nguyễn Tuân là nói đến một giá trị hiển nhiên, gợi nhắc một vùng trời riêng, xôn xao thanh âm ngôn ngữ dân tộc. Sáng tác của ông tồn tại vừa như những giá trị thẩm mỹ độc lập vừa gợi ý, kích thích tìm tòi, sáng tạo nên các giá trị mới

- Tùy bút Người lái đò Sông Đà được in trong tập Tuỳ bút sông Đà (1960), gồm mười lăm bài tùy bút và một bài thơ ở dạng phác thảo. 

 - TP được viết trong thời kì xây dựng chủ nghĩa XH ở miền Bắc. 

- Đây là kết quả của chuyến đi thực tế đầy hào hứng và gian khổ khi lên mảnh đất Tây Bắc rộng lớn và xa xôi, không chỉ để thỏa mãn cơn đói của thú xê dịch mà chủ yếu là tìm “chất vàng mười ” của thiên nhiên và “chất vàng mười đã qua thử lửa” của con người TB với cảm hứng được gợi nên từ những nét đẹp và đặc biệt của chính dòng sông này. 

- Viết Sông Đà nhà thơ muốn đề thơ, phổ nhạc vào sông nước quê hương. Cảm hứng sông Đà đã thành nghệ thuật, “thành một gợi cảm mênh mang” về sông quê, về con người Việt Nam. Và ông cũng là một “Đà giang độc bắc lưu” trên bình diện nghệ thuật.

- Đến với mảnh đất Tây Bắc, Nguyễn Tuân đã có những áng văn rất đẹp như những bài thơ trữ tình viết về thiên nhiên nơi đây. 

- Trên trang văn của Nguyễn Tuân, ta bắt gặp thiên nhiên Tây Bắc diễm lệ ,nơi ấy có thung lũng lúa chín vàng, có đá chìm đá nổi, có gió cuốn mây bay, có nắng vàng rực rỡ… Nhưng Nguyễn Tuân chỉ say mê dùng bút lực của mình để miêu tả Đà giang. Bởi với ông, Đà giang là nơi hội tụ tập trung nhất vẻ đẹp của núi sông Tây Bắc. Đến với Tây Bắc là phải đến với sông Đà. Chỉ đến khi gặp được sông Đà mới thấy hết được thần thái của núi sông hùng vĩ, diễm lệ. Vì vậy, Nguyễn say sưa viết về con sông Đà và đã đặt tên cho 15 bài kí của mình là Tùy bút “Sông Đà”. 
c/ Thể loại : “Tùy bút”:  

+ Là một dạng có tính chất trung gian giữa tự sự với trữ tình, giữa thơ với văn xuôi, giữa yếu tố chủ quan và khách quan,… vừa có tính chất ghi chép (kí), vừa có chất thơ (trữ tình) 

+ Đó là thể văn tự do, tương đối phóng túng ( Tuỳ vào ngòi bút mà đưa đẩy), nhưng vẫn có nguyên tắc của nó. Một trong những nguyên tắc mà người ta hay nói đến là nguyên tắc kết cấu: vừa tán, vừa tụ. Bề mặt có vẻ tản mạn, nhưng bề sâu lại nhất quán về ý nghĩa, tư tưởng, chủ đề, tạo trục xuyên suốt như khối vuông ru bích.     

-> Tùy bút Nguyễn Tuân là đỉnh cao tùy bút Việt Nam mà qua đó, ta thấy một cái tôi tài hoa, uyên bác. Nếu như trước cách mạng tháng Tám, ông viết về những con người đặc chủng, đặc tuyển thì giờ đây, trong bài tuỳ bút này, những con người bé nhỏ, bình thường lại được ông ca ngợi với vẻ đẹp trong cuộc sống lao động thường ngày nơi miền sông nước.

- Kết quả của chuyến đi thực tế đầy gian khổ nhưng cũng đầy trải nghiệm lên vùng Tây Bắc.

-  Đối tượng chính: con Sông Đà hùng vĩ nhưng cũng đầy thơ mộng và vẻ đẹp của con người lao động Tây Bắc trong xã hội mới mà ông gọi đó là “chất vàng mười đã qua thử lửa”.

Trước kết, lời đề từ được hiểu đơn giản là những câu văn hoặc câu thơ ngắn gọn, cô đọng dẫn ra ở đầu tác phẩm hoặc chương sách để bổ sung và làm rõ tác phẩm, đề dẫn và dự báo nội dung tư tưởng tác phẩm, chứa đựng cái hồn, cái thần thái của tác phẩm ,thể hiện chủ đề tư tưởng của tác phẩm .

 

- Với tác giả lời đề từ thể hiện cảm xúc, phong cách nghệ thuật và chuyển tải ý đồ đến độc giả. Với người đọc, đề từ là điểm nhấn, tín hiệu nghệ thuật mang ý nghĩa định hướng trong quá trình tiếp cận thế giới nghệ thuật của nhà văn, nhà thơ.

Ông đã mượn câu của nhà thơ cách mạng Ba Lan Wladyslaw Broniewski: “Đẹp vậy thay tiếng hát trên dòng sông” và hai câu thơ của tiền nhân về sông Đà:

“Chúng thủy giai đông tẩu
Đà giang độc Bắc lưu”.

(Mọi dòng sông đều chảy về hướng Đông
 Chỉ có sông Đà chảy theo hướng Bắc)
 
 (Nguyễn Quang Bích).

Ý nghĩa lời đề từ:
- Trong lời đề từ thứ nhất: “Đẹp vậy thay tiếng hát trên dòng sông”. Câu thơ thể hiện cảm xúc dâng trào mãnh liệt của tác giả trước vẻ đẹp của tiếng hát trên dòng sông. Tiếng hát trên dòng sông ở đây gợi ra nhiều liên tưởng thú vị cho người đọc. Đó có thể là tiếng hát của người lao động vùng núi Tây Bắc khi họ đang làm việc. Cũng có thể là tiếng hát say mê của đời của nhà văn khi ngắm nhìn thiên nhiên Tây Bắc. Dù hiểu theo cách nào thì lời đề từ trên cũng đã bộc lộ được cảm hứng chủ đạo của tác phẩm đó là tình yêu thiết tha của nhà văn với thiên nhiên và con người Tây Bắc.

 -Lời đề từ thứ hai: “Chúng thủy giai đông tẩu / Đà giang độc bắc lưu” (Mọi dòng sông đều chảy về phía Đông, chỉ có sông Đà chạy về hướng Bắc)

-->Gợi cho người đọc cảm nhận ấn tượng về sự độc đáo cá tính mạnh mẽ, riêng biệt của dòng sông Đà.

-->Hé mở cho người đọc về một vẻ đẹp độc đáo của con sông Đà. Đó là con sông có cá tính mạnh mẽ, hung bạo. 

 

--> Nhận xét:

 Với hai lời đề từ độc đáo, tác giả Nguyễn Tuân đã mở ra những vẻ đẹp ấn tượng đầu tiên về con sông Đà. Đó là một con sông vừa mang nội lực mãnh liệt, hung bạo vừa trữ tình nên thơ.

Đó là  “Những cảnh đá bờ sông, dựng vách thành, mặt sông chỗ ấy chỉ lúc đúng ngọ mới có mặt trời. Có vách đá thành chẹt lòng Sông Đà như một cái yết hầu.”:  Mở ra trước mắt người đọc là một công trình kiến tạo của tự nhiên, sự sắp đặt của đá hai bên bờ sông. Không phải như sông Hồng, sông Đáy, chảy qua miền quê yên ả với đôi bờ là phù sa màu mỡ mà Sông Đà ở khúc thượng nguồn Tây Bắc mang đặc trưng của địa hình hiểm trở, khắp nơi đều trở thành địa hạt của đá.

+ Dòng sông hẹp đến mức: “Mặt sông chỗ ấy chỉ lúc đúng ngọ mới có mặt trời”. Chi tiết này vẽ ra hình ảnh những vách đá cao, dựng đứng cùng với khoảng cách hai bên bờ sông hẹp khiến ánh sáng mặt trời không thể chiếu vào mặt sông

+ Bên cạnh đó, tác giả còn lấy một bộ phận nhỏ, hẹp ở cổ họng con người để miêu tả sự nhỏ, hẹp của dòng sông: "Có vách đá chẹt lòng Sông Đà như một cái yết hầu". Hình ảnh Nguyễn Tuân miêu tả giúp cho người đọc không chỉ hình dung được sự nhỏ, hẹp mà từ "chẹt" còn gợi cảm giác bức bối, khó chịu khi nước sông bị đá chẹn lại.

+ Để tô đậm thêm cho sự nhỏ hẹp của sông, nhà văn lại sử dụng liên tiếp 2 hình ảnh: “đứng bên này bờ nhẹ tay ném hòn đá qua bờ bên kia vách: và “có quãng con nai, con hổ đã có lần vọt từ bờ bên này sang bờ bên kia”.

Lũ đá hai bên bờ sông khiến dòng nước bị ức chế, bị bóp nghẹt đến cuồng nộ.  Có lẽ chính vì thế mà Đà giang càng trở nên bí hiểm và thực sự mang tính cách của một thứ kẻ thù số một của con người.
- Cuối cùng, để khắc sâu ấn tượng về độ cao của vách đá, sự lạnh lẽo, u tối của đoạn sông và sự nhỏ hẹp của dòng chảy bằng một hình ảnh so sánh độc đáo: “cảm thấy mình như đang đứng ở hè một cái ngõ mà ngóng vọng lên một khung cửa sổ nào trên cái tầng nhà thứ mấy nào vừa tắt phụt đèn điện” => Thật thú vị, bất ngờ khi nhà văn so sánh cảm giác của con người giữa thiên nhiên hoang sơ, hùng vĩ với một khoảnh khắc của đời sống hiện đại giữa chốn thị thành.. Phải là một người có óc tưởng tượng sáng tạo và trường liên tưởng phong phú Nguyễn Tuân mới tạo ra được những đọan văn độc đáo, thú vị đến vậy?

Ở đoạn văn này, NT đã huy động hết tài năng chữ nghĩa, sự liên tưởng độc đáo để truyền tải cái thần thái mãnh liệt của thiên nhiên. Bằng sự so sánh độc đáo, NT đã cho thấy sự nguy hiểm của dòng sông với độ cao của đá dựng vách thành, độ hẹp của lòng sông và sự âm u rợn ngợp, lạnh lẽo. 

 -  Để diễn tả điều này, NT đã dùng một câu văn giàu giá trị tạo hình: “quãng mặt ghềnh Hát Loóng, dài hàng cây số nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió, cuồn cuộn luồng gió gùn ghè suốt năm như lúc nào cũng đòi nợ xuýt bất cứ người lái đò Sông Đà nào tóm được qua quãng đấy”. 

+ Câu văn đã chứng tỏ khả năng bậc thầy về ngôn ngữ của NT, câu văn được tác giả cố tình nới rộng biên độ để tạo hình chiều dài tưởng như bất tận của ghềnh thác sông Đà. 

+ Cấu trúc trùng điệp “nước xô đá, đá xô sóng, sóng xô gió,” kết hợp với động từ “xô” đã tạo nên một phản ứng dây chuyền giữa 4 đối tượng: nước, đá, sóng, gió. Những thế lực này vốn dĩ đã mang trong mình sức mạnh ghê gớm của tự nhiên, nay chúng được gối lên nhau, chuyển động liên tiếp không ngừng gợi sức mạnh khủng khiếp của quần thể thiên nhiên, người đọc cảm giác như đang chứng kiến những con sóng dữ dằn cuồn cuộn chồm lên nhau theo chiều ngang, vút lên cao theo chiều dọc rồi đổ ập xuống, trùng điệp, ghê rợn trên mặt ghềnh.

+ Biện pháp nhân hóa con sông như có linh hồn, có tâm địa như một ngừơi“đòi nợ xuýt”, tác giả đã cho thấy hình ảnh một con sông hung dữ, sẵn sàng lấy đi tính mạngcủa người lái đò nào. Từ láy “gùn ghè” thể hiện rõ hơn sự hung hãn, lì lợm và cuồng bạo của dòng sông ngày đêm hăm dọa, uy hiếp con người.

LĐ 3: NHỮNG CÁI HÚT NƯỚC TRÊN  MƯỜNG TÀ VÁT
+ Hình ảnh: "những cái hút nước giống như cái giếng bê tông thả xuống sông để chuẩn bị làm móng cầu". Phép so sánh cùng với kiến thức ngành xây dựng đã giúp người đọc hình dung được sự thẳng đứng, độ sâu hun hút của những cái hút nước. 

+ Hình ảnh "Trên mặt cái hút nước xoáy tít đáy, cũng đang quay lừ lừ những cánh quạ đàn" gợi đến sự chết chóc. Trong văn hoá và tâm thức của con người Việt Nam, quạ là con vật gắn với  điềm gở, sự đen đủi và chết chóc. Bản thận sự xuất hiện của những hình ảnh này đã tạo nên ấn tượng ghê rợn nhưng tác giả còn tô đậm thêm bằng việc tạo hình dáng bay lừ lừ của cả đàn quạ trên mặt sông những chỗ có cái hút nước. Câu văn tạo cảm giác như cái chết đang bủa vây, không có cách nào thoát được.

- Âm thanh của những cái hút nước: "Nước ở đây thở và kêu như của cống cái bị sặc", "những cái giếng sâu nước ằng ặc lên như vừa rót dầu sôi vào".  -> Phép liên tưởng độc đáo của nhà văn cho người đọc thấy được đó đều là những âm thanh dữ dội, chấn động như thứ âm thanh phát ra từ cổ họng một con quái vật đang lồng lộn để giật tung sợi dây xích trói mình -> Gợi cảm giác sợ hãi cho người đối diện với nó.
- Tác giả còn tạo ấn tượng mạnh cho người đọc khi dùng hình ảnh rất thực “...Thuyền trồng ngay cây chuối ngược rồi vụt biến đi, bị dìm và đi ngầm dưới lòng sông đến mươi phút sau mới thấy tan xác ở khuỷnh sông dưới” -> Tạo ấn tượng ám ảnh về sự huỷ diệt khủng khiếp cũng như sức mạnh ghê gớm của dòng sông Đà với con người.
NHẬN XÉT:
Ngôn ngữ giàu chất tạo hình, kiến thức điện ảnh được huy động, NT đã khắc hoạ chân thực cái mạnh mẽ, hung bạo, mãnh liệt của dòng sông để người đọc cảm nhận như đang được đứng trước con sông nơi thượng nguồn Tây Bắc.