Saga by Maria Kristjansdottir

Galdur og Brennur

mariakristjansd — 2025-03-17 10:59:49 UTC

Á Íslandi voru níu menn brenndir á báli á Þingvöllum á árunum 1654 til 1685þ Þetta tímabil var oft kallað "brennuöldin." Þrátt fyrir að þessir atburðir voru óhugnanlegir, voru færri brenndir á báli hér á landi samanborið við fjölda þeirra sem fórust í slysförum eins og drukknun. Hins vegar var fjöldi þeirra sem var ákærður fyrir galdra mun meiri. Það voru um 130 manns á tímabilinu frá 1600 og fram yfir 1700 ákærðir fyrir galdur. Margir þeirra ákærða hlutu harðar refsingar fyrir að stunda galdra, þótt að aðeins lítill hluti þeirra hafi endað á bálinu. Áður en að brennuöldin hóf fannst fólki galdur ekki vera hættumál en á 17. Öld fengu fólk það hugarfar að hægt væri að nota galdra til að hafa áhrif á hluti og að einfaldar þulur og bænir gætu verið hættulegar¹.

Hvernig hatrið fyrir galdri byrjaði:

mariakristjansd — 2025-03-17 11:04:34 UTC

Á 16. og 17. öld beittu bæði kirkjan og konungsvaldið sér gegn galdraiðkun á Íslandi. Oddur biskup Einarsson tók fyrsta skrefið þegar hann fékk samþykkt reglur á prestastefnu á Kýraugastöðum árið 1592. Þar var ákveðið að refsa þeim sem notuðu kukl, töfra, rúnir og særingar til að lækna fólk eða reka í burt illa anda. Slíkar aðferðir voru taldar verk djöfulsins og prestum var skipað að útiloka einstaklinga sem iðkuðu þessa galdra frá kirkjunni. Kaþólska kirkjan hafði áður litið mildari augum á "hvíta galdur," sem var notaður til lækninga og verndar. En eftir siðaskiptin litu lúterskir leiðtogar á hvíta galdur sem blekkingu djöfulsins og leifar af kaþólskum ranghugmyndum. Þeir vildu banna allt sem tengdist göldrum og tryggja að allir fylgdu hinni réttu lútersku trú. Á þessum tíma trúðu menn því að allt snerist um baráttu milli Guðs og djöfulsins. Þeir sem leituðu í hvíta galdur voru taldir í hættu á að falla í kló djöfulsins og snúast að svörtum galdri og glötun¹.

mariakristjansd — 2025-03-17 11:09:10 UTC

mariakristjansd — 2025-03-17 11:16:23 UTC

Refsingar og nornabrennur á Íslandi

mariakristjansd — 2025-03-17 11:30:04 UTC

Refsingar á 17. öld; Afhverju?

mariakristjansd — 2025-03-17 19:07:39 UTC

Á 17. Öld var trúin sú að harðar refsingar væru nauðsynlegar til að syndgarar gætu iðrast og fengið fyrirgefningu Guðs. Guð var talinn refsi glaður faðir sem agaði börn sín, og refsingar voru taldar leið til sáluhjálpar. Yfirvöld notuðu líka refsingar til að hræða fólk frá því að brjóta lögin².

Refsingar sem voru notaðar á 17 öld:

mariakristjansd — 2025-03-17 19:14:08 UTC

Karlar voru hengdir eða hálshöggnir, en konum drekkt og bæði kyn gátu verið brennd fyrir galdra. Þjófar fengu oft húðstrýkingu eða brennimark og við endurtekinn þjófnað var dauðarefsing. Fyrir sifjaspell og hórdóm voru karlar hálshöggnir og konum drekkt. Stundum var fólk hýtt(sláið með svipu) ef grunur féll á það fyrir galdra, þó að það gæti ekki sannað sakleysi sitt., einnig voru líkamshlutar eins og eyru eða fingur skornir af fyrir alvarlega glæpi. Reglan „auga fyrir auga, tönn fyrir tönn“ var einnig notuð, en samkvæmt henni var sá sem stakk annan mann stunginn til baka í refsiskyni. Efnaðir einstaklingar gátu oft keypt sig frá líkamlegum refsingum með peningagreiðslu.

Auk líkamlegra refsinga var útlegð einnig notuð. Brotamaður gat verið dæmdur úr fjórðungi, héraði eða jafnvel úr landi. Þekkt eru dæmi um að menn voru sendir í útlegð til Noregs. Konur sem neituðu að gefa upp faðerni barna sinna voru stundum sendar til Kaupmannahafnar.

Þrátt fyrir mikla refsihörku var Ísland þó ekki þekkt fyrir grimmilegar pyndingar eins og tíðkuðust víða annars staðar í Evrópu. Hér voru ekki notaðar aðferðir eins og að reka glóandi járn í fólk, grafa það lifandi eða blinda það².

Meira um refsingar:

mariakristjansd — 2025-03-17 19:18:03 UTC

Það voru eiginlega engin fangelsi á Íslandi á þessum tíma, ekki nema einhver stök herbergi hjá sýslumanni. Árið 1690 var þó smíðuð fangakista á Bessastöðum og fyrsti fanginn sem var lokaður þar inni var þjófur sem annars hefði átt að vera hengdur, en var bæði vel ættaður og talinn ekki með réttu ráði².

mariakristjansd — 2025-03-17 19:22:08 UTC

Heimildarskrá:

mariakristjansd — 2025-03-17 22:32:55 UTC

Helgi Þorláksson. „Yfirhangandi hrís og straff.” Í Saga Íslands VI. 2003.

Helgi Þorláksson. „Galdur og brennur.” Í Saga Íslands VI. 2003.

Tilvísnanir:

mariakristjansd — 2025-03-17 22:42:36 UTC

Helgi Þorláksson, Galdur og Brennur, 361-363.
Helgi Þorláksson, Refsingar, 344-346.