ภายนอกแดงดูฉัน ชาดบ้าย

ภายในย่อมแมลงวัน หนอนบ่อน

ดุจดั่งคนใจร้าย นอกนั้นดูงาม

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า ผลมะเดื่อเมื่อสุกแล้วจะมีสีแดง

เสมออยู่หอแห่งเดียว ร่วมห้อง

ชังกันบ่แลเหลียว ตาต่อ กันนา

เหมือนขอบฟ้ามาป้อง ป่าไม้มาบัง

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า กวีสอนให้คนรักกัน เพราะหากอยู่ใกล้ชิด ในสังคมเดียวกันมาโกรธหรือขุ่นเคืองกัน ย่อมสร้างความอึดอัดให้ทั้งสองฝ่าย

ฝนทั่งเท่าเข็มเพียร ผ่ายหน้า

คนเกียจเกลียดหน่ายเวียน วนจิต

กลอุทกในตะกร้า เปี่ยมล้นฤๅมี

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า คนขยันแม้ทำกิจใดที่ยากก็สำเร็จแต่คนเกียจคร้านทำสิ่งใดย่อมล้มเหลว

กินกัดเนื้อเหล็กจน กร่อนขร้ำ

บาปเกิดแต่ตนคน เป็นบาป

บาปย่อทำโทษซ้ำ ใส่ผู้บาปเอง

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า สนิมของเหล็กนั้นที่แท้แล้วเกิดจากเนื้อเหล็กและสนิม จะกัดกินเนื้อเหล็กจนผุกร่อนไปจนสิ้น เปรียบได้กับบาปที่เกิดขึ้นจากตัวบุคคลแล้วผลแห่งบาปนั้นจะให้ทุกข์ให้โทษแก่ผู้ที่กระทำบาป

คิดว่าควรเมืองนับ ยิ่งไซร้

เพราะเหตุจักอยู่กับ กายอาต มานา

โจรจักเบียนบ่ได้ เร่งรู้เรียนเอา

ถอดคำประพันธ์ ความรู้มีค่ายิ่งกว่าเงินทองหรือเมือง เพราะความรู้จะอยู่กตัวเราตลอดไป โจรก็ไม่สามารถเอาความรู้ของเราไปได้

สายดิ่งทิ้งทอดวา หยั่งได้

เขาสูงอาจวัดวา กำหนด

จิตมนุษย์นี้ไซร้ ยากแท้หยั่งถึง

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า การทำให้จิตใจสะอาด เพราะจิตมีความซับซ้อนและเข้าใจยาก

กลกบเกิดอยู่ใน สระจ้อย

ไป่เห็นชเลไกล กลางสมุทร

ชมว่าบ่อน้ำน้อย มากล้ำลึกเหลือ

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า คนที่อยู่ในโลกหรือสังคมแคบย่อมคิดว่าสิ่งที่ตนพบเห็นนั้นยิ่งใหญ่

คุณบิดรดุจอา กาศกว้าง

คุณพี่พงศิขรา เมรุมาศ

คุณพรอจารย์อ้าง อาจสู้สาคร

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า พระคุณของผู้เป็นแม่นั้นยิ่งใหญ่เหมือนผืนแผ่นดิน พระคุณของพ่อเปรียบดั่งท้องฟ้า พระคุณของพี่เปรียบเหมือนขุนเขาใหญ่ พระคุณของครูบาอาจารย์นั้น เปรียบเหมือนห้วงมหาสมุทร

รถใหญ่กว่ารัถยา ยากแท้

เสือใหญ่กว่าวนา ไฉนอยู่ ได้แฮ

เรือเขื่องคับชเลแล้ แล่นโล้ไปไฉน

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า ผู้ที่ชอบวางตัวใหญ่โตเกินไปย่อมมีอุปสรรคในการดำรงตนในสังคม

อย่าเที่ยวเเล่เนื้อเถือ พวกพ้อง

อดอยากเยี่ยงอย่างเสือ สงวนศักดิ์

โซก็เสาะใส่ท้อง จับเนื้อกินเอง

ถอดคำประพันธ์

ถึงจะยากจนก็จงสู้กัดฟันทนกินก้อนเกลือ อย่าเที่ยวไถเถือเบียดเบียนพวกพ้องและวงค์ญาติ

ถึงจะอดก็องอาจไว้ศักดิ์เหมือนอย่างเสือ

ยามหิวก็ไล่จับเนื้อกินเองไม่อวดเบ่งแย่งใครกิน

อันทุพพลชรา ภาพแล้ว

ขับไล่ไป่มีปรา ณีเนตร

คนดั่งนี้ฤาแคล้ว คลาดพ้นไภยัน

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า บุคคนใดก็ตามที่ละเลยละทิ้งการดูแลบิดามารดาที่ชราภาพหรือทุพพลภาพย่อมนำมาซึ่งภัยอันตรายสู่ตัวเอง

เหล็กเท่าลำตาลตรึง ไป่หมั้น

มนตร์ยาผูกนานหึง หายเสื่อม

ผูกเพื่อไมตรีนั้น แน่นเท้าวันตาย

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า ไม่มีเสน่หาหรือมนตร์ใดที่จะผูกมัดคนให้คงมั่นต่อกันเท่าไมตรี ความเอื้ออาทรที่ดีต่อกัน

เสียศักดิ์สู้ประสงค์ สิ่งรู้

เสียรู้เด่งรำรง ความสัตย์ ไว้นา

เสียสัตย์อย่าเสียสู้ ชีพม้วยมรณา

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า ยอมเสียศักดิ์ศรีเพื่อให้ได้ความรู้

ยอมเสียรู้ เพื่อความสัตย์ได้ เเต่ถ้าจะเสียความสัตย์ สู้เสียชีพจะดีกว่า✨

เรายากหากใจงาม อย่าคร้าน

อุตสาห์พยายาม การกิจ

เอาเยี่ยงอย่างเพื่อนบ้าน อย่าท้อทำกิน

ถอดคำประพันธ์ เมื่อเห็นคนอื่นมั่งมีก็ไม่ควรโลภ อยากมีอยากได้ตามคนอื่น แม้จะยากจน ก็ให้หมั่นทำกิน อย่าขี้เกียจ และ ท้อแท้ ให้รู้จักการใช้ชีวิตอย่างพอเพียง ซึ่งตรงกับสำนวนไทย เห็นช้างอย่าขี้ตามช้าง

มารยาทส่อันดาน ชาติเชื้อ

โฉดฉานเพราขำขาน ควรทราบ

หย่อมหญ้าเหี่ยวเเห้งเรื้อ บอกร้ายเสลงดิน

ถอดความหมายบทประพันธ์ได้ว่า

กริยามายาทบอกได้ถึง ชาตกูลแลอุปนิสัย

ของบุคล เช่นเดียวกับความสั้นยาวของก้านบัว คำพูดสามารถเเสดงสติปัญญาของคนได้

กล่าวสรุปว่า การแสดงออกทางพฤติกรรมเเละคำพูดบอกตัวตนของบุลคลนั่นได้

ภายนอกดูแดงฉัน ชาดบ้าย

ภายในย่อมแมลงวัน หนอนบ่อน

ดุจดั่งคนใจร้าย นอกนั้นดูงาม

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า ผลมะเดื่อเมื่อสุกแล้วจะมีสีแดง ภายนอกดูสวยงาม แต่ข้างในมีหนอนชอนไชอยู่ ดูน่ารังเกียจ เหมือนบางคนที่หน้าตาดี แต่จิตใจชั่วร้าย

อักขระห้าวันหนี เนิ่นช้า

สามวันจากนารี เป็นอื่น

วันหนึ่งเว้นล้างหน้า อับเศร้าศรีหมอง

ความหมาย

สอนให้คนมีความเพียรพยามมีความอดทนในสิ่งที่เรากำลังทำ และไม่ควรทำอะไรไว้ครึ่งเดียว

รังแต่งจุเมียผัว อยู่ได้

มักใหญ่ย่อมคนหวัว ไพเพิด

ทำแต่พอตัวไซร้ อย่าให้คนขยัน

ถอนคำประพันธ์ได้ เป็นผู้น้อยต้องทำอะไรเหมาะสมกับฐานะของตนใช้กับการประมาณตนหรือการใช้เงิน นกตัวน้อยมีขนน้อยสมกับตัวมันก็ทำรังเพียงน้อยพออยู่กัน ได้ตามประสาผัวเมีย คนเราก็เช่นกัน

ทรายเหลือบหางยูงงาม ว่าหญ้า

ตาทรายยิ่งนิลวาม พรายเพริศ

ลิงว่าหว้าหวังหว้า หว่าดิ้นโดตาม

ถอดคำประพันธ์ได้ว่า แม่น้ำคดเคี้ยวนกยูงคิดว่างูจะบินตาม เนื้อทรายเห็นหางนกยูงนึกว่าหญ้า ลิงเห็นตาเนื้อทรายคิดว่าลูกหว้าจึงตามไป

ห้ามสุริยเเสงจันทร์ ส่องไซร้

ห้ามอายุให้หัน คืนเล่า

ห้ามดั่งนี้ไว้ได้ จึ่งห้ามนินทา

ถอดคำประพันธ์ได้ว่ากรห้ามวัฏจักรว่ายากเเล้วเเต่การห้ามคนนินทายากกว่า

เลื้อยบ่ทำเดโช แช่มช้า

พิษน้อยหยิ่งโยโส แมลงป่อง

ชูแต่หางเองอ้า อวดอ้างฤทธี

ถอดคำประพันธ์ว่า งูแม้จะมีพิษมากกระจายไปทั่วเหมือนพระอาทิตย์แต่ก็ไม่โอ้อวดใครซึ่งต่างจากแมลงป่องที่มีพิษน้อยนิดตรงหางของมันแต่ชูอวดอ้างว่าตนเองมีฤทธิ์มากมาย