Traugutt potrafi także przemawiać do powstańców i motywować ich do walki. Jest powszechnie lubiany i ceniony.

Orzeszkowa idealizuje postać generała i stawia go jako wzór patrioty. Porównuje go do Leonidasa, Mojżesza i Jezusa. W noweli generał jest określany mianem „święty”, ponieważ zrezygnował ze spokojnego życia w imię patriotycznych ideałów. „Opuścił on żonę i dzieci, dostatki i spokój, wszystko, co pieści, wszystko, co raduje i jest życia ponętą, czarem, skarbem, szczęściem, a wziąwszy na ramiona krzyż narodu swego, poszedł za idącym ziemią tą słupem ognistym i w nim zgorzał”.

Jego siostra, Aniela, wypowiada się o bracie takimi słowami: „On silny duchem, ale ciałem słaby, w ćwiczenia męskie niewprawny… Od dzieciństwa książka, nauka, górne myśli i zamiary…”.

Maryś interesuje się przyrodą („był młodym uczonym, takim, co się u ludzi nazywa naturalistą”) i marzy o tym, by edukować ludzi z najniższych warstw społecznych.

Postawa Marysia jest zgodna z hasłami pozytywizmu, takimi jak praca u podstaw i niesienie „kaganka oświaty”. Wybuch powstania styczniowego wpływa jednak na wybory życiowe młodego patrioty. Maryś postanawia zrezygnować ze swoich marzeń i walczyć za ojczyznę. Zgłasza się na ochotnika do oddziału powstańczego. W noweli uwidocznione jest wewnętrzne rozdarcie głównego bohatera – Maryś, który jest odpowiedzialny, lojalny, dzielny i mężny (ocalił życie gen. Trauguttowi) w głębi duszy sprzeciwia się jednak wojnie i uważa, że przemoc jest zła.

Podczas powstania Jagmin jest dowódcą jazdy konnej. „Na czele jazdy wybór wodza postawił młodzieńca o postawie wyniosłej i czarnym, iskrzącym się oku. Młody Herkules z kształtów, Scypio rzymski z rysów”.

Postać Jagmina realizuje ideały braterstwa rycerskiego (o Marysiu: „Przyjacielem mu będę, bratem, w potrzebie obrońcą. I jak razem odchodzimy, tak razem tam będziemy pierś z piersią, dusza z duszą… I razem powrócimy… albo…”).

Aniela jest silnie związana z bratem i zakochana w jego przyjacielu, Jagminie. W przeddzień wybuchu powstania czule żegna się z obydwoma bliskimi sobie mężczyznami. Jest świadoma, że powstanie może zakończyć się klęską, ale nie sprzeciwia się ich udziałowi w walce. Wie, że wypełniają patriotyczny obowiązek. Po upadku powstania styczniowego długo opłakuje utratę brata i ukochanego. Prawdopodobnie do końca życia pozostaje w żałobie. W finałowej scenie odwiedza zbiorową mogiłę poległych za ojczyznę powstańców i wbija w nią mały krzyżyk.