Τι ήταν οι καλικάντζαροι; Υπήρξαν στ’ αλήθεια ή ήταν ένας από τους πολλούς μύθους της Κυπριακής παράδοσης; Όντως εμφανίζονταν στη γη και προκαλούσαν φόβο στους ανθρώπους; Όντως κατέστρεφαν τα πάντα στο πέρασμα τους και προκαλούσαν ζημιές σε ότι έβρισκαν μπροστά τους; Έκλεβαν; Έπαιρναν διάφορες μορφές; Διασκέδαζαν, τραγουδούσαν, χόρευαν; Πολλά είναι τα ερωτήματα που προκύπτουν για αυτά τα πλάσματα. Και ενώ εμείς ακούμε για αυτούς, γελάμε και λέμε παραμύθια με τους καλικάντζαρους, αρκετοί πρόγονοι μας ισχυρίζονται πως τους…είδαν. 

Το γεγονός της γέννησης του Χριστού, αποτελούσε τη μεγάλη ελπίδα για τη σωτηρία του κόσμου. Οι προετοιμασίες για τις γιορτές ξεκινούσαν πολλές ημέρες πριν.

Πρώτο μέλημα ήταν η κατασκευή του Χριστουγεννιάτικου καραβιού με το οποίο τα παιδιά θα τραγουδούσαν τα Ποντιακά κάλαντα.

Παραμονή των Χριστουγέννων σταματούσαν κάθε εξωτερική δουλειά και συμπλήρωναν τις τελευταίες λεπτομέρειες για τη μεγάλη γιορτή γιατί: “Τη Χριστού όλ’ αναλλάχνε και τα πετεινάρα σπάζ’νε” δηλαδή τα Χριστούγεννα όλοι φορούν τα γιορτινά τους και σφάζουν τα κοκόρια.

Τα Χριστούγεννα ή τη Χριστού, ήταν η πρώτη κατά σειρά γιορτή του Δωδεκαημέρου. Η μέρα αυτή ήταν αφιερωμένη στους ανθρώπους του σπιτιού και στην οικογένεια.

Τη μέρα αυτή όλοι θα φορούσαν τα καινούργια τους ρούχα, θα ετοίμαζαν τα πιο καλά φαγητά, θα έβαζαν στο τζάκι το “Χριστοκούρ” που θα το άναβαν μόλις χτυπούσε η καμπάνα και θα κρατούσαν αναμμένη τη φωτιά τα Χριστουήμερα, όπως έλεγαν τις μέρες αυτές στο Σταυρίν, δηλαδή τις τρεις ημέρες των Χριστουγέννων. Αλλού έκαιγαν κούτσουρο από µηλιά, αλλού από αχλαδιά, κι αλλού από το κυρίαρχο δέντρο της περιοχής. Από αυτό το κούτσουρο κρατούσαν φωτιά και για τις δώδεκα ημέρες, αντικαθιστώντας το με άλλο πριν σβήσει.

«Τα Φώτα θέλω το κερί μ’ και τη Ψυχού κοκκία, και τη Μεγάλ’ Παρασκευήν έναν μαντίλν δακρία».

Τα Φώτα θέλω το κερί μου και το Ψυχοσάββατο κόλλυβα, και τη Μεγάλη Παρασκευή ένα μαντήλι δάκρυα.

Κατά τη μέρα αυτή γιορτάζεται όπως είναι γνωστό η μνήμη του αγίου Βασιλείου. Κάθε οικογένεια ζυμώνει τη βασιλόπιττα, μέσα στην οποία τοποθετείται ένα νόμισμα για τον τυχερό της χρονιάς.

Η βασιλόπιττα στα χωριά είναι είτε ένα μεγάλο ή στρογγυλό ψωμί με σησάμι (Πάφος) είτε ένα ανθρωπόμορφο ψωμί, είτε ένα ψωμί που έχει κολλημένο πάνω του μια ζυμαρένια ανθρώπινη μορφή (Ριζοκάρπασο) και στις πόλεις ένα γλύκισμα. Αυτή συνήθως κόβεται από τον οικοδεσπότη σε κοινό οικογενειακό τραπέζι και κάθε συνδαιτυμόνας παίρνει το μερίδιά του. Όποιος βρει το νόμισμα θεωρείται ο τυχερός της χρονιάς.

Κατά τον εσπερινό όλα τα μέλη της οικογένειας, κατά παλαιά βυζαντινή συνήθεια, προσπαθούν με την εμπυροσκοπία να διαγνώσουν αν τους αγαπούν πολύ αγαπητά τους πρόσωπα. Γι’ αυτό το σκοπό κόβουν χλωρή ελιά μόλις κτυπήσει η καμπάνα της εκκλησίας, για τον εσπερινό, και παίρνουν φύλλα, που τα ρίπτουν πάνω στη φωτιά επικαλούμενοι τον άγιο Βασίλειο να τους φανερώσει αν τους αγαπά το πρόσωπο που θέλουν, λέγοντας:

«Άη Βασίλη βασιλιά

που περπατάς τζ’αί καλαντάς

δείξε τζ’αί φανέρωσε αν μ' αγαπά ο (η) τάδε»

Επίσης κατά τον εσπερινό της Πρωτοχρονιάς τοποθετούν κυρίως πάνω στις πόρτες κλαδιά ή στεφάνια από ελιά και οι κοπέλες κυρίως τρέχουν πολύ πρωί να πάνε στη βρύση για να πάρουνε όπως λένε τα κάλλη τους, δηλ. χρυσαφικά. Θα τα πάρει όποια πάει πρώτη να γεμίσει τη στάμνα της που έχει στο στόμιό της θυμάρι και κλαδί ελιάς. Ρίχνει στη γούρνα της βρύσης σιτάρι, κρεμά ένα κλαδί ελιάς πάνω στη βρύση και γεμίζει τη στάμνα της με νερό λέγοντας: Καλημέρα βρύση, δός μου που τα κάλλη σου, να σου δώκω που τα δικά μου.

Σ’ όλη την Κύπρο, αλλά περισσότερο στην περιοχή της Καρπασίας, προσέχουν πολύ το ποδαρικόν, δηλ. ποιος θα μπει πρώτος στο σπίτι κατά την Πρωτοχρονιά. Χάμω στην εξώθυρα του σπιτιού υπάρχει πέτρα αλλά κυρίως μια σκιλλοκρεμμύδα (αβρόσσ’ιλλα). Όποιος μπει πρώτος, πρέπει να μπει με το δεξί του πόδι, ρίχνει πρώτα μέσα στο σπίτι την πέτρα και ύστερα τη σκιλλοκρεμμύδα. Κατόπιν κάμνει το σημείο του σταυρού και λέγει έλα δύναμίς σου Θεέ μου τζ’ αι να’ γ’ καλός ο χρόνος τζ’αι να τρέσ’ει πόσσω σας το μέλιν τζ’αι το γάλαν. Ο νοικοκύρης του δίδει μέλι ή γλυκό να φάει και πουλουστρίναν, δηλ. νόμισμα (το οποίο του έδωσε προηγουμένως και έριξε μέσα στο σπίτι). Την σκιλλοκρεμμύδα την αφήνουν να κρέμεται συνήθως πάνω στο δοκάρι ή την πόρτα του σπιτιού μέχρι τον άλλο χρόνο.

Σε πολλά χωριά κατά την προηγούμενη νύκτα της Πρωτοχρονιάς τοποθετούνται πάνω στο τραπέζι κόλλυβα, κρασί, κτενιά (τσατσάρα) για να κτενίσει τα γένεια του ο Άης Βασίλης, ένα κλαδί ελιάς (Ανώγυρα) και το πουγγί του οικοδεσπότη, γιατί πιστεύεται ότι θα έλθει ο άγιος Βασίλειος να φάει και να τα ευλογήσει.

Μια μοναδική και πολύ ιδιότυπη παράδοση στην Κύπρο είναι η διασκεδαστική αποτροπή των άτακτων όντων, γνωστών ως Καλικάντζαροι. Οι νοικοκυρές ρίχνουν με παιχνιδιάρικο τρόπο ζυμαρικά, λουκουμάδες και συνήθως αποξηραμένα λουκάνικα στις στέγες τους για να αποθαρρύνουν τους Καλικάτζαρους από το να κάνουν φασαρίες και ταυτόχρονα λεν <<Τιτσιν τιτσιν λουκάνικο, μασιαίρι μαυμάνικο, κομμάτι ξεροτίανο να φάτε τζιαι να φύετε>>

Το πρωί των Θεοφανίων όλες οι οικογένειες πήγαιναν στην εκκλησία. Κάθε παιδάκι έπαιρνε μαζί του ένα σχοινί το οποίο πάνω είχε δεμένο ένα μανταρίνι ή ένα πορτοκάλι. Στο τέλος της λειτουργίας έβγαιναν έξω από την εκκλησία και πήγαιναν με τον ιερέα στο πιο κοντινό χώρο που είχε νερό και ο ιερέας βάφτιζε τον Χριστό και τα παιδάκια δίπλα του βάπτιζαν τα φρούτα τους

Κατά τη διάρκεια των εορτών, τα παιδιά γιόρταζαν με τραγούδια και κατασκευές. Παραμονή Χριστουγέννων, έλεγαν τα κάλαντα το βράδυ, κρατώντας φωτεινά φαναράκια.

Το βράδυ της παραμονής της Πρωτοχρονιάς, γύριζαν το χωριό με χάρτινα καράβια ή εκκλησίες, στολισμένα με φανάρια, τραγουδώντας τον Άγιο Βασίλη.Μέρες ολόκληρες ετοίμαζαν τα βαπόρια τους και τα αρματώνανε. Ήταν καταστόλιστα με πολύχρωμα, φωτεινά φαναράκια και χάρτινα φουντάκια.

Τα φιλοδωρήματα ήταν αρκετά και πάντοτε σε χρήμα.

Τη νύχτα της παραμονής οι νοικοκυρές άφηναν γλυκίσματα και νερό για να κατέβει ο Αγιος Βασιλης και να φάει, έθιμο που συνδέεται με τις αρχαίες ελληνικές παραδόσεις τιμής των νεκρών. Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, οι πρόσφυγες διέσωσαν και διέδωσαν αυτά τα έθιμα, που συνεχίζονται μέχρι σήμερα.