Cảnh ngày hè (Bảo kính cảnh giới) là một tác phẩm tiêu biểu trong tập Quốc âm thi tập - tập thơ Nôm đầu tiên trong lịch sử văn học viết Việt Nam. Bài thơ đã vẽ lên bức tranh thiên nhiên ngày hè rực rỡ và tâm hồn chan chứa tình yêu thiên nhiên, đất nước của thi nhân.

Bảo kính cảnh giới (Gương báu răn mình), thuộc phần Vô đề trong Quốc âm thi tập của Nguyễn Trãi. Bài thơ được làm theo thể thơ Đường luật thất ngôn xen lục ngôn. Những câu thơ trong Cảnh ngày hè có âm điệu du dương như những niềm vui nho nhỏ được Nguyễn Trãi chắt chiu trong cuộc đời vinh quang nhưng cũng đầy bi kịch của thi nhân. Bài thơ có thể chia thành hai phần: phần một (sáu câu thơ đầu) tái hiện cảnh ngày hè - cảnh thiên nhiên và bức tranh cuộc sống của con người; phần hai (hai câu thơ còn lại) thể hiện khát vọng cao đẹp và tầm vóc tư tưởng của Nguyễn Trãi.

Được tổ chức theo kết cấu của một bài thơ thất ngôn bát cú nhưng bài thơ Cảnh ngày hè lại được mở đầu bằng một câu thơ thất luật, ngắt nhịp 1/2/3 một cách tự do, tự nhiên như lời nói thường ngày:

Câu thơ thất luật với kết cấu đặc biệt vang lên như một lời kể vui vẻ, thoải mái về những giây phút rảnh rỗi hiếm hoi trong cuộc đời Nguyễn Trãi. Ông đã khởi đầu ngày mới bằng một tâm thế thư thái, an nhàn, tự do thưởng thức vẻ đẹp của thiên nhiên. Có lẽ đây là khoảng thời gian mà ông đã lui về ở ẩn, rũ sạch những xa hoa của chốn phồn hoa đô hội để sống giữa thiên nhiên. Lời thơ giản dị mà gợi lên được sự thanh thản trong tâm hồn thi nhân. Với tâm trạng ấy, bức tranh thiên nhiên ngày hè được tái hiện bằng những nét rực rỡ, tươi tắn và đầy sức sống:

Bằng một cái nhìn trẻ trung, thi nhân đã lựa chọn những gam màu ấm và sáng để thể hiện khung cảnh thiên nhiên tươi tắn của ngày hè. Lựu đỏ, sen hồng là những gam màu nóng, khác hẳn với những sắc màu lạnh thường thấy của thơ ca trung đại. Dễ nhận thấy trong tứ thơ một bức tranh thiên nhiên tràn đầy sức sống. Tất cả mọi vật dường như đang trong tư thế trỗi dậy, muốn bộc lộ hết vẻ đẹp của mình. Cây hòe trước thềm khoe sắc với tán lá màu lục, cứ sinh sôi, nảy nở, sum suê “đùn đùn” lên mãi như muốn chiếm trọn không gian mà tỏa bóng; cây lựu bên hiên dồn hết sức của nhựa mầm non búp, bật nở ra những bông hoa đỏ rực rỡ; sen trong ao đã “tiễn” mùi hương - có nghĩa là đã ngát mùi hương - là sen đang ở độ đẹp nhất, lá xanh tươi, hoa thì tỏa hương thơm ngát, góp vào cái sức sống sôi động và mạnh mẽ của vạn vật để cùng phô diễn nhựa sông với cuộc đời. Có thể nói, qua bốn câu thơ đầu, Nguyễn Trãi đã vẽ nên một bức tranh ngày hè đẹp, tràn đầy sức sống và rực rỡ màu sắc. Cảnh thiên nhiên ở đây không tĩnh vắng như những bức tranh thiên nhiên thường thấy trong thơ trung đại, trái lại rất sống động. Nó khiến ta cảm nhận được sự cựa quậy, sinh sôi của sự sống trong từng đường nét, màu sắc. Chính điều đó đã mang lại vẻ đẹp riêng, không thể trộn lẫn của bức tranh thiên nhiên trong bài thơ này. Nó cũng thể hiện tâm trạng thư thái và tâm hồn nghệ sĩ đặc biệt tinh tế, nhạy cảm trước thiên nhiên của Nguyễn Trãi.

Ở hai câu thơ tiếp theo, bức tranh ngày hè đã trở nên trọn vẹn khi xuất hiện cảnh sinh hoạt của con người:

Để miêu tả bức tranh sinh hoạt của con người, thi nhân đã chọn lựa địa điểm nhìn là chợ. Trong văn học, chợ vốn là một không gian truyền thông biểu hiện nhịp điệu của sự sống con người. Nguyễn Trãi đã sử dụng âm thanh “lao xao” của phiên chợ cá làng chài để gợi về nhịp sống sôi động, no đủ của một miền quê trù phú. Từ láy tượng thanh “lao xao” còn cho ta thấy được cả không khí náo nức, tươi vui của người dân chài trong cuộc sống yên ả, thanh bình. Bức tranh cuộc sống con người còn được tái hiện bằng hình ảnh “lầu tịch dương”. Hình ảnh một căn lầu vắng trong buổi chiều tà, xét về cả thời gian và không gian đều gợi buồn. Vậy mà, chỉ cần thêm vào chi tiết “Dắng dỏi cầm ve”, nhà thơ đã xóa đi hoàn toàn nỗi buồn ấy. Trong buổi chiều vắng, tiếng ve ngân lên rộn rã như tiếng đàn đã trở thành lời ngợi ca cuộc sống no đủ, bình yên. Nguyễn Trãi đã từng trải qua chiến tranh loạn lạc nên lại càng thấm thía ý nghĩa của cuộc sống yên ấm, hòa bình trong hiện tại. Qua đó, người đọc thấy được Nguyễn Trãi trân trọng cuộc sống đó biết bao! Nhưng hình như ẩn sâu trong những âm thanh “lao xao” của phiên chợ cá từ xa vọng lại, tiếng cầm ve ngân lên trong buổi chiều tà vẫn thấp thoáng một chút nỗi niềm bâng khuâng trong tâm hồn nhạy cảm của thi nhân. Nỗi niềm ấy như có một chút gì khắc khoải, như là sự mong mỏi, ngóng vọng vào một hành động cụ thể, thể hiện khát vọng cao đẹp của Nguyễn Trãi:

Nguyễn Trãi ước mình có được cây đàn của vua Nghiêu Thuấn ngày trước để ca ngợi cuộc sống hôm nay. Khát vọng ấy không chỉ giới hạn ở một miền quê, một vùng đất mà nó hướng tới mọi con người, mọi miền quê trên thế gian này. Đó là khát vọng lớn nhất trong cuộc đời Nguyễn Trãi: mong ước sao cho muôn dân khắp bốn phương trời luôn được sống trong no đủ, thanh bình. Với niềm khao khát ấy, Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi đã có một cái kết thật bất ngờ. Hóa ra, Nguyễn Trãi không thực sự nhàn tâm để ngắm cảnh. Như thế, tinh thần chủ đạo trong Cảnh ngày hè không hoàn toàn là niềm vui rạo rực trước thiên nhiên, mà còn canh cánh một nỗi niềm thao thức muốn được khẳng định mình, muốn được đem hết sức lực, tâm huyết của mình ra để cống hiến cho dân, cho nước.

Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ

Hồng liên trì đã tiễn mùi hương”.
Cảnh mùa hè qua tâm hồn, tình cảm của ông bừng bừng sức sống. Cây hòe lớn lên nhanh, tán cây tỏa rộng che rợp mặt đất như một tấm trướng rộng căng ra giữa trời với cành lá xanh tươi. Những cây thạch lựu còn phun thức đỏ, ao sen tỏa hương, màu hồng của những cánh hoa điểm tô sắc thắm. Qua lăng kính của Nguyễn Trãi, sức sống vẫn bừng bừng, tràn đầy, cuộc đời là một vườn hoa, một khu vườn thiên nhiên muôn màu muôn vẻ. Cảnh vật như cổ tích có lẽ bởi nó được nhìn bằng con mắt của một thi sĩ đa cảm, giàu lòng ham sống với đời...

Qua cảnh mùa hè, tình cảm của Nguyễn Trãi cũng thể hiện một cách sâu sắc:
“Lao xao chợ cá làng ngư phủ,

Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương”

Từ tượng thanh “lao xao” đặt trước hình ảnh chợ cá làm nổi bật không khí nhộn nhịp của làng ngư phủ. Lao xao tiếng trao qua đổi lại, ồn ã tiếng nói tiếng cười. Tất cả đều là hơi hướng của cuộc sống lao động cần cù, chân chất. Những âm thanh lao xao ấy hòa vào tiếng ve kêu dắng dỏi bất thần nổi lên trong chiều tà, báo hiệu chấm dứt một ngày hè nơi thôn dã. Tiếng ve lúc chiều tà thường gợi buồn, nhưng với nhà thợ lúc này, nó trở thành tiếng đàn rộn rã khiến tâm trạng nhà thơ cũng náo nức hẳn lên.
Cỏ cây, hoa lá, con người đầy sức sống khơi dậy trong lòng nhà thơ cảm xúc nhẹ nhàng, sâu lắng và những suy nghĩ chân thành, tâm huyết nhất. Đó là tình yêu cuộc sống, yêu con người và trách nhiệm đối với dân với nước.

“Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng,

Dân giàu đủ khắp đòi phương”

Ông ước gì lúc này có được trong tay cây đàn của vua Thuấn, đàn một tiếng để nổi lên niềm mong mỏi lớn nhất của mình là dân chúng khắp nơi đều được giàu có, no đủ. Ẩn giấu đằng sau lời ước mong ấy là sự trách móc nhẹ nhàng mà nghiêm khắc bọn quyền thần tham bạo ở triều đình đương thời không còn nghĩ đến dân, đến nước. Theo ông, với cảnh nước non tươi đẹp cùng nhân dân chất phác, siêng năng, cuộc sống lẽ ra phải được trở lại ấm no, hạnh phúc từ lâu.

Vậy là dẫu hòa hợp đến hết mình với thiên nhiên, Nguyễn Trãi vẫn không nguôi nỗi niềm dân nước, ông tìm thấy ở thiên nhiên cỏ hoa xinh tươi kia một nguồn thi hứng, nguồn động viên, an ủi và khích lệ đáng quý đối với bản thân. Điều đó góp phần tạo nên cốt cách của Nguyễn Trãi, bậc trượng phu - chính nhân quân tử - hiên ngang như cây tùng, cây bách trước giông bão cuộc đời.

Cảnh ngày hè là một sáng tạo độc đáo của Nguyễn Trãi về hình thức thơ. Câu thất ngôn xen lục ngôn, các vế đối rất chỉnh, cách sử dụng từ láy rất tài tình. Để tăng sức biểu hiện của các tính từ và động từ, tác giả đem chúng đặt ở đầu câu. Như một đoạn trường tình ca mãi, bài thơ không chỉ miêu tả cảnh sắc đặc trưng của mùa hè, mà còn là “tức cảnh sinh tình”, mang đến một niềm cảm thán với thiên nhiên khác hẳn với các thi nhân khác. Cảnh ở đây thể hiện niềm vui sống, háo hức, tươi tắn, trẻ trung của tâm hồn nhà thơ Và niềm ao ước của Nguyễn Trãi về hạnh phúc cho dân chúng muôn phương. 

Trong câu thơ thứ hai, ta có thể thấy được hình ảnh cây hoè tán hợp đang dần dần giương rộng tán lá của mình để tạo bóng râm. Tiếp theo ông miêu tả hoa lựu ở hiên đang phun thức đỏ. Mùi hương của sen hồng được toả khắp mọi nơi, bao phủ tất cả mọi thứ. Mọi cảnh vật xung quanh được ông miêu tả như đang di chuyển, đầy sức sống. Những thứ ông sử dụng để miêu tả khung cảnh xung quanh đều là những thứ đặc trưng đối với mùa hè, mùi hương của hoa sen hay là tiếng ve đã được ví như đang tấu thành một bản đàn.

Trong câu thơ thứ nhất, từ “rồi” thể hiện sự rỗi rãi, nhàn nhã của ông khi đang đắm mình vào khung cảnh xung quanh, cảm nhận những hương thơm, âm thanh của mùa hè. Nhịp thơ 1-2-3 cũng là nghệ thuật ông sử dụng để nhấn mạnh sự nhàn nhã khi đang tận hưởng vẻ đẹp của thiên nhiên. Trong 2 câu thơ cuối ông có ghi:”Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng,”, thể hiện ước muốn được có cây đàn khúc Nam phong, cầu cho gió thuận để nhân dân có thể có một cuộc sống hạnh phúc, ấm no. Trong bài thơ, tác giả đã dùng rất nhiều biện pháp nghệ thuật như, sử dụng từ ngữ độc đáo, sử dụng thể thơ thất ngôn xen lục ngôn mà chính ông sáng tạo ra, ông cũng sử dụng nhân hoá để miêu tả khung cảnh xung quanh.

Cho dù là nhàn rỗi, tận hưởng những cảnh đẹp của mùa hè, những hương thơm, tiếng ve đặc trưng, tác giả vẫn nghĩ về nhân dân, đất nước, mong có thể giúp đỡ cho mọi người đều được sống đầy đủ, ấm no. Những dẫn chứng, nghệ thuật ông sử dụng đều góp phần thể hiện tâm hồn chứa chan đầy tình yêu thiên nhiên, yêu đời, yêu nhân dân, yêu đất nước của ông. 

                            “Hòe lục đùn đùn tán rợp giương

                Thạch lựu hiên còn phun thức đỏ

                Hồng liên trì đã tiễn mùi hương”

  Qua ba câu thơ này, cảnh ngày hè trong mắt của Nguyễn Trãi đã được miêu tả giống như một bức tranh với những màu đỏ của hoa lựu, điểm thêm một chút màu xanh của lá cây, vàng của ánh nắng chiều và hồng của hoa sen. Những màu này là đặc trưng của mùa hè với đa số là gam nóng và một gam lạnh để làm mọi thứ chân thực và tươi sáng. Các hình ảnh cây hòe tán rợp đang giương rộng ra, hoa lựu ở hiên đang phun dáng đỏ, sen hồng trong ao ngát mùi hương gợi ra một khung cảnh sống (sinh) động, đầy sức sống. Mùi thơm của hoa sen kết hợp với bản đàn của tiếng ve là những đặc trưng của mùa hè đầy sinh động.(sôi  động)

  “Rồi hóng mát thuở ngày trường”. Từ “rồi” trong câu chỉ sự rỗi rãi, nhàn nhã, không vướng bận điều gì, như một người sống ẩn dật giữa một chốn nào đó, thư thả tận hưởng “ngày trường”. Câu thơ được đọc với nhịp 1/2/3 nhấn mạnh hoàn cảnh nhàn nhã về thời gian và không gian. 

“Lao xao chợ cá làng ngư phủ

Dắng dỏi cầm ve lầu tịch dương”

  Hai câu trên, tác giả đã sử dụng âm thanh để miêu tả lại khung cảnh xung quanh mình với hình ảnh “chợ cá làng ngư phủ” là trung tâm. Từ láy tượng thanh và biện pháp đảo ngữ “lao xao” lên đầu câu, thể hiện nhịp sống sôi động và no đủ. Âm thanh đặc trưng của mùa hè được thêm vào để tăng sự vui tươi, thú vị cho bức tranh. Nguyễn Trãi qua đó cũng thể hiện sự quan tâm thiết tha tới cuộc sống của nhân dân.

“Dễ có Ngu cầm đàn một tiếng

Dân giàu đủ khắp đòi phương.”

 Ông ước rằng có cây đàn của vua Thuấn - đần khúc Nam Phong, cầu cho mưa thuận gió hòa, làm cho nhân dân có thêm của cải, ấm no. Điều đó đã cho ta thấy được mục đích cao cả: luôn muốn đem tài trí để giúp dân cải thiện cuộc sống, cho trăm họ thái bình, sung túc. Điển hình của một vị quan yêu nước thương dân.          

 Tổng kết lại, thể thơ Đường luật xen lục ngôn kết hợp hình ảnh thơ độc đáo đã cho chúng ta cảm nhận được vẻ đẹp của bức tranh cảnh ngày hè. Đặc biệt, qua đó giúp chúng ta cảm nhận sâu sắc vẻ đẹp tâm hồn của Nguyễn Trãi – một tình yêu thiên nhiên sâu sắc, một tấm lòng trọn đời lo cho dân cho nước. 

 

Trước hết là câu thơ đầu thể hiện tâm trạng của nhà thơ trong những ngày hè, nhưng ngày về cáo quan ở ẩn:

Chúng ta thấy rõ được chữ “rồi” ở đầu câu thể hiện một tâm trạng rảnh rỗi của nhà thơ ở quê. Nó không có sự bon chen đố kỵ, chèn ép của những tinh thần. Tại sao nhà thơ không nói là rỗi mà lại là “rồi”? Có thể nói chữ “rỗi” và chữ “rồi” đều nói lên cùng một tâm trạng nhưng nhà thơ sử dụng từ “rồi” gợi cảm giác xưa cũ hơn. Bởi vì từ “rỗi” là sau này mới có, nó mang tính chất hiện đại. Nhà thơ cáo quan về với thiên nhiên làng cảnh Việt Nam.

Những câu thơ tiếp theo nhà thơ vẽ lên một bức tranh cảnh ngày hè vô cùng rực rỡ. Bức tranh ấy không chỉ có thiên nhiên mà còn có cả con người.

Trước tiên là bức tranh thiên cảnh ngày hè nơi thôn quê. Có thể nói Nguyễn Trãi giống như một nhà họa sĩ dùng ngôn từ để vẽ lên bức tranh tuyệt đẹp ấy:

Cây hoa hòe tán rộng tỏa bóng mát khắp đầu tường. Tiếp đó nhà thơ vẽ thêm những bông hoa thạch lựu trước hiên nhà có màu đỏ rực rỡ như ánh nắng chói chang của mùa hạ kia vậy. Nhắc đến quê hương người ta không thể nào quên được hình ảnh những bông hoa sen hồng với hương sắc tuyệt vời. Nhà thơ không nói hẳn là hoa sen mà dùng hai chữ “hồng liên” gợi sự trang trọng cổ kính. Trong bức tranh ấy ta không chỉ thấy màu sắc mùi hương mà ta còn thấy được cả sự sinh trưởng của chúng. Cây hoa hòe “đùn đùn”, cây thạch lựu “phun”, hoa sen “tiễn” mùi hương. Mùa hạ quả đúng là mùa của sinh trưởng cho những loại cây cối. Sức sống ấy mạnh mẽ như các động từ mạnh kia vậy. Hương thơm của hoa sen cũng như bay xa hơn thoảng vào không gian nhiều hơn qua từ “tiễn” ấy. Chữ tiễn ấy không phải là tiễn biệt chia ly mà chứ tiễn như thể hiện cái sự bay xa của hương sen trong cơn gió kia làm cho không gian làng quê ngát hương.

Bức tranh ấy còn có cả những cuộc sống sinh hoạt của con người làng quê. Thật vậy tranh thiên nhiên đã đẹp nhưng nó còn đẹp hơn khi xuất hiện hoạt động sự sống của con người:

Từ láy “lao xao” như thể hiện được hết cái vui tươi của con người lao động trong những buổi chợ. Chợ có đông thì mới có niềm vui như thế, có tiếng động như thế. Cái âm thanh ấy như tác động đến tâm hồn người nghệ sĩ. Chợ cá kia dường như có rất nhiều đồ khiến cho người dân nơi đây náo nức, mua bán. Có thể nói rằng đó chỉ là cuộc sống đời thường thôi nhưng tại sao khi cảm nhận ở đây ta lại thấy nó đẹp đến thế. Có khi nào cái đẹp xuất phát từ những cái quá đỗi bình thường không? Thế rồi âm thanh của những con ve gọi hè. Tiếng ve như dắng dỏi tạo nên thành một dàn đồng ca mùa hạ ngân nga ngày đêm không biết mệt.

Trước những thiên nhiên và con người nhà thơ như thể hiện những ước nguyện của mình. Nhà thơ thật thà thể hiện tấm lòng của mình:

Câu thơ thể hiện ước nguyện của nhà thơ mong muốn mượn được chiếc đàn của vua Ngu Thuấn đàn một tiếng cho nhân dân giàu khắp bốn phương. Từ truyền thuyết tiếng đàn của vua Ngu Thuấn nhà thơ thể hiện ước nguyện sự lo lắng cho nhân dân. Mong có thể giúp đỡ cho nhân dân có một cuộc sống đầy đủ yên ổn thái bình.

Như vậy qua đây ta thấy được một bức tranh thiên nhiên vô cùng đẹp, tất cả nhưng màu sắc đều thể hiện đặc trưng của mùa hè. Có thể nói chắc hẳn nhà thơ phải là một người yêu thiên nhiên nhiều lắm thì mới có thể cảm nhận được cả những bước sinh trưởng của cây cối mùa hè như thế. Đồng thời ta cũng thấy được một tâm hồn trung nghĩa với nhân dân. Mặc dù xa rời quan trường nhưng ông không lúc nào không lo cho nhân dân, mong muốn nhân dân có một cuộc sống an lành bình yên.

Mở đầu, như thường lệ của kết cấu thể thơ thất ngôn bát cú, Nguyễn Trãi giới thiệu tâm cảnh sáng tác của mình:

Rồi, hóng mát thuở ngày trường,
Hòe lục đùn đùn tán rợp giương.

Tức là, trong trường hợp này, ông vẫn khẳng định mối tiên ưa canh cánh bên lòng. Thế mà ở đây, Nguyễn Trãi làm kẻ nhàn tản. Rõ ràng, với con người ông, bài thơ chắc chắn ra đời trong hoàn cảnh đau đớn nhất của Nguyễn Trãi, hoàn cảnh của một giai đoạn mà Nguyễn Trãi bắt buộc các quan về ở ẩn ở Côn Sơn. Khác với Nguyễn Du về sau, Nguyễn Trãi là con người sinh ra để hành động. Thế mà, lúc này, con người hành động ấy phải nói: Rồi, hóng mát thuở ngày trường… Câu thơ chỉ hoàn cảnh sáng tác mà ngấm ngầm một tấc lòng, một tâm sự. Thế nhưng, nhìn ở khía cạnh tinh thần, Nguyễn Trãi không phải là kẻ bị quan, yếm thế. Nghị lực, niềm tin, những nghị lực. Những niềm tin đã được mài dũa của thời kì nếm mật nằm gai – đã giúp ông vượt lên hoàn cảnh số phận. Ông vẫn nhận ra vẻ đẹp của thiên nhiên, đất nước. Vẻ đẹp của cuộc sống người dân đáng lẽ sẽ là sung túc, no ấm hơn nữa trong buổi thái bình. Vẻ đẹp đã giúp chúng ta khẳng định rằng, ông không chỉ là một nhà quân sự, một bậc khai quốc công thần, ông còn là một nghệ sĩ lớn. Người nghệ sĩ ấy đã vượt lên những nỗi buồn để tái dựng một bức tranh mùa hè đầy sắc màu, đầy những thức vị điển hình. Hình ảnh cây hòe tán rợp giường, hình ảnh lửa lựu lập lòe đơm bông (Kiều) trong:

Hình ảnh sen hồng – một loại hoa tiêu biểu của mùa hè – tỏa hương… Tất cả tạo nên bức tranh mùa hè đầy màu sắc, thể hiện khả năng cảm nhận, thấu đáo của một nghệ sĩ khi họa bút. Ở đây, khi họa bút rất nhiều giác quan được vận dụng. Từ thị giác (sắc màu, hình ảnh) đến khứu giác (hương hoa), thính giác (âm thanh):

Tất cả làm nên khúc cầm đầy những cung bậc về một mùa hè trong cảm nhận của người nghệ sĩ. Thế nhưng, riêng đối với nhân cách của Nguyễn Trãi, sẽ rất phiến diện khi ta chỉ dừng lại ở đó trong Cảnh tình mùa hè. Vượt lên trên tất cả là tấm lòng thơ vẫn tình đời tha thiết của ông. Cảnh đẹp đã mở ra trong lòng Nguyễn Trãi một nỗi day dứt, một ước vọng:

Dẽ có Ngu cầm đàn một tiếng
Dân giàu đủ khắp đòi phương.

Ước vọng đủ khắp cho người dân mọi nơi có thể thực hiện trong cảnh thanh bình một cách khá thuận lợi thì ở đây… Nguyễn Trãi không nói tiếp nhưng ta hiểu được nỗi lòng của ông trong chữ lẽ có. Đáng lẽ điều ấy sẽ là hiện thực nếu triều đình nhà Lê bấy giờ trong một mối đồng tâm. Đằng này, việc tranh giành quyền lợi, tham quyền cố vị, lục đục… của họ đã khiến điều ấy – sự ấm no, sung túc, của người dân – còn rất mờ mịt. 

Cảm động, nhân văn biết bao tấm lòng của Nguyễn Trãi. Tấm lòng thân dân, Dân di bản (Lấy dân làm gốc) canh cánh mãi bên lòng ông, theo đuổi ông trong mọi hoàn cảnh, mọi nơi, mọi lúc. Tấm lòng ấy hiện hữu cả khi Nguyễn Trãi làm kẻ thưởng ngoạn thiên nhiên. Đọc hết Cảnh tình mùa hè không thể nghi ngờ gì nữa khẳng định rằng: Nguyễn Trãi không là một nhân cách lớn của kẻ suốt đời vì dân, vì nước, một con người với tâm hồn yêu thiên nhiên, cuộc đời vô bờ bến.

 

“Rồi hóng mát thuở ngày trường”

Đến với câu đầu tiên, ta có thể để ý rằng từ “Rồi” lại đang khá là lạ trong cả câu này, vậy tại sao tác giả lại sử dụng nó? Từ “Rồi’ hiểu đơn giản ở đây là rỗi rãi, với một người thuộc công thần của triều đình thì đáng lẽ ngày nào cũng gánh trên vai những công việc to lớn, không có thời gian để nghỉ, nhưng mà tác giả có thể có ẩn ý khi nói rằng mình đang rỗi rãi. Tiếp theo, Nguyễn Trãi dùng từ “hóng mát”, điều này đã giúp người đọc phần nào hiểu hơn về tâm thế của tác giả. “Ngày trường” là ngày dài, xét tổng quan cả câu thì ta có thể hiểu rằng tác giả đang rảnh rỗi ngồi hóng mát sau ngày dài.

 

 Trong những câu thơ này, màu sắc của thiên nhiên đã hiện lên với những màu: đỏ, xanh, hồng, vàng, chúng tượng trưng cho sự rực rỡ, ấm nóng, đặc trưng. Ngoài ra, những động từ mạnh cũng được dùng để nói về trạng thái của thiên nhiên như những từ: “đùn đùn”, “tiễn”, “phun”, chúng còn được thể hiện sức sống của tạo vật, âm thanh rộn rã của tiếng ve. Từ đó, ta thấy rằng bức tranh thiên nhiên này là bức tranh có màu sắc, có âm thanh sôi động, rộn rã của mùa hè.

 

  Tác giả đã tái hiện bức tranh đời sống sinh hoạt của người dân qua những từ: “Lao xao”, “Dằng dỏi”, chính những từ này đã giúp làng chài lưới trở nên đông đúc, tấp nập, mà đã đông đúc, tấp nập thì đồng nghĩa với việc người dân có cuộc sống đầy đủ, ấm no- những điều mà Nguyễn Trãi luôn hướng đến. Âm thanh của thiên nhiên tạo vật cộng hưởng với âm thanh sôi động của cuộc sống của con người đã tạo nên một chỉnh thể của thiên nhiên mùa hè vừa có thanh vừa có sắc; rực rỡ, đầy sức sống của cả thiên nhiên và con người. Nguyễn Trãi đúng là một con người rất yêu thiên nhiên, yêu đời.

 

 Ngoài là một con người yêu thiên nhiên và yêu đời, thì tác giả cũng là người rất yêu nhân dân, đất nước. “Dẽ có”, đây là một tiếng Nôm cổ - thể hiện suy nghĩ, trăn trở của nhà thơ- nhà chính trị một thời: để dân yên vui, thì vua cần sáng cộng với tôi hiền, điều đó được Nguyễn Trãi gửi gắm trong ước vọng về cây đàn Ngu. Còn câu cuối cùng: “Dân giàu đủ khắp đòi bốn phương”, điều mong muốn lớn nhất trong cuộc đời của một nhà nho yêu nước như Nguyễn Trãi: mong dân giàu, dân đủ khắp bốn phương. Dù đã từ quan nhưng ở bất cứ thời điểm nào hay nơi nào, Nguyễn Trãi vẫn luôn là người nặng lòng với dân với nước. Vì vậy tư thế nhàn tản “hóng mát" ở đầu bài thơ suy cho cùng chỉ là cái cớ để nhà thơ giãi bày, mô tả về xã hội mơ ước, mong muốn của mình.

 

Qua những phân tích trên, ta thấy rằng Nguyễn Trãi là con người chan chứa tình yêu thiên nhiên, yêu đời, yêu nhân dân, yêu đất nước. Chúng ta nên nâng cao giá trị của bài thơ đối với sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Trãi cũng như khẳng định vị trí của thơ ca Nguyễn Trãi và vẻ đẹp tâm hồn thơ ca của ông là sức sống lâu dài, bền bỉ.