Czy reakcje i doświadczenia strażaków i innych osób w czasie ataków na World Trade Center w dniu 11 września były typowe dla ludzi w sytuacjach stresowych? Jakie jeszcze czynniki wyjaśniają różnice indywidualne w naszych fizycznych i psychologicznych reakcjach na stres?

·      Strażacy, którzy przeżyli zawalenie się WTC, prezentowali różnorakie reakcje dotyczące swojego udziału w akcji ratunkowej, m.in.: fizyczne, behawioralne, poznawcze i emocjonalne reakcje na stres. Oprócz fizycznych obrażeń i wspomnień, osobliwych dla tego szczególnego wydarzenia, ich reakcje były typowe dla innych osób, które przeżyły stresujące sytuacje.

·      Mimo grupy podobnych symptomów, które pojawiają się bez względu na typ stresora, badania donoszą o pewnych różnicach w reakcjach na osobistą stratę, upokorzenie czy odrzucenie, przeżycie katastrofy, a być może i innych czynników.

·      Bez względu jednak na przyczyny stres należy rozpatrywać w wielu perspektywach, mianowicie biologicznej, behawioralnej, rozwojowej, społeczno-kulturowej, poznawczej i całościowej.

·      Istnieją również indywidualne reakcje na stres. Zależą one od intensywności i czasu oddziaływania stresora, tła kulturowego, strategii radzenia sobie, wsparcia społecznego, a także moderatorów stresu oraz innych stresorów obecnych w naszym życiu. Shelly Taylor jest również zdania, że kobiety i mężczyźni różnią się stylem reagowania w obliczu stresu.

 

MYŚL PRZEWODNIA - Traumatyczne zdarzenia, chronicznie szkodliwy styl życia, poważne zmiany w życiu, a nawet drobne kłopoty – wszystko to może powodować reakcje stresowe.

 

Stresory są to zdarzenia zewnętrzne, które powodują wewnętrzne reakcje, zarówno fizyczne, jak i psychiczne, określane terminem dystres, a także reakcje biologiczne i fizjologiczne. I chociaż ocena poznawcza wpływa na nasze indywidualne reakcje na stresory, to jednak istnieje kilka głównych kategorii zdarzeń, które zazwyczaj powodują stres.

Stresory traumatyczne obejmują katastrofy naturalne, akty terroryzmu i nagłą stratę bliskiej osoby, jak w przypadku śmierci kogoś kochanego lub niespodziewanego rozpadu związku romantycznego. Wszystkie te sytuacje występują niemal – lub całkiem – bez ostrzeżenia i prawie zawsze powodują skrajnie silny stres w bezpośrednim następstwie traumatycznego zdarzenia. Badania wykazują, że około 20% osób, które przeżyły katastrofę naturalną, po upływie roku nadal było przygnębionych, podczas gdy aż 75% tych, którzy doświadczyli ataku terrorystycznego, podawało po roku, że wciąż się niepokoi i martwi. Wielokrotne relacjonowanie przez media traumatycznego zdarzenia często potęguje jego skutki i przedłuża ich trwanie, a może także spowodować stres u ludzi, którzy nie byli narażeni na bezpośrednie oddziaływanie tego zdarzenia – zjawisko to jest znane jako traumatyzacja zastępcza. Żal jest normalnym, zdrowym procesem, który występuje w reakcji na stratę bliskiej osoby, ale poniżenie związane z odrzuceniem społecznym może w większym stopniu narazić jednostkę na depresję.

 

Zespół stresu pourazowego (PTSD) może występować u osób, które były wystawione na oddziaływanie traumatycznych okoliczności, takich jak działania wojenne, gwałt lub inna napaść z użyciem przemocy. Symptomy PTSD mogą mieć charakter poznawczy, behawioralny i emocjonalny, jak na przykład trudności z koncentracją, podwyższona „reakcja przestrachu” i poczucie winy ocalałych. Około 8% Amerykanów doświadczy PTSD w jakimś okresie swojego życia, z symptomami trwającymi 10 lat w ponad 1/3 przypadków. Personel oddziałów bojowych może być szczególnie narażony na PTSD, a psycholodzy wojskowi coraz intensywniej pracują nad rozwijaniem bardziej efektywnych form edukacji i terapii oraz nad zapewnianiem ich weteranom wojennym i rodzinom tychże.

Stresory chroniczne pojawiają się mniej nagle i trwają dłużej niż wydarzenia traumatyczne. Typem stresorów chronicznych są stresory społeczne, takie jak ubóstwo i bezrobocie, jak również trudności w domu, szkole lub pracy. Innym typem jest wypalenie, syndrom wyczerpania emocjonalnego, zmęczenia fizycznego i znużenia poznawczego, który jest skutkiem nieustannego nacisku trudnych wymagań w pracy, w domu lub w relacjach z ludźmi. Zmęczenie współczuciem stwierdza się u lekarzy i psychologów, jak również u opiekunów społecznych i innych osób, które spędzają wiele czasu na opiekowaniu się innymi. Badania w tej dziedzinie sugerują co najmniej pięć działań, które opiekunowie i inne osoby świadczące pomoc innym mogą podjąć, żeby zmniejszyć u siebie ryzyko zmęczenia współczuciem.

Poważne zmiany w życiu – czy to pozytywne, czy negatywne – również mogą być źródłem stresu, gdyż wiążą się ze zmianami w naszych codziennych zajęciach i wymagają przystosowania się do nowych sytuacji i środowisk. Wreszcie, drobne kłopoty, takie jak awarie komputera lub nieustannie szczekający pies, mogą się sumować i powodować stres, który narasta z czasem.

MYŚL PRZEWODNIA - Fizyczna odpowiedź na stres zaczyna się od pobudzenia wywołującego wiele reakcji fizjologicznych, które na krótką metę mają charakter adaptacyjny, ale po długim okresie trwania mogą okazać się szkodliwe.

 

Kiedy stajemy wobec ostrych stresorów, nasze organizmy dzięki swoim zdumiewającym zdolnościom są w stanie skutecznie sprostać tym wyzwaniom. Reakcja walcz lub uciekaj wywoływana jest przez autonomiczny układ nerwowy, a składają się na nią takie natychmiastowe zmiany, jak przyspieszone tętno, szybsze i głębsze oddychanie, wzrost ciśnienia krwi, wzmożone pocenie się i rozszerzanie się źrenic. Bardziej wszechstronne wyjaśnienie, które zaproponował Hans Selye, nosi nazwę ogólnego zespołu adaptacyjnego (GAS). Zespół ten, składający się z trzech etapów, zaczyna się od fazy alarmowej, po czym następuje faza odporności i na koniec, jeśli stresor ma charakter chroniczny, faza wyczerpania. W takich okolicznościach zasoby, które tak skutecznie pomagały nam zwalczyć stresor ostry, wyczerpują się, co powoduje mnóstwo symptomów fizycznych i emocjonalnych. W rezultacie stajemy się bardziej podatni na chorobę. Podczas gdy reakcja „walcz lub uciekaj” została dobrze udokumentowana zarówno u zwierząt, jak i u ludzi, psycholog Shelley Taylor zidentyfikowała alternatywny wzorzec reakcji na stres. Jej teoria zaopiekuj się i zaprzyjaźnij sugeruje, że poszukiwanie wsparcia społecznego może być skuteczniejszą reakcją na stres, jeśli chodzi o ochronę i przetrwanie potomstwa. Modele te nie rywalizują ze sobą, lecz raczej uzupełniają się wzajemnie, pomagając nam zrozumieć złożoną reakcję ludzi na stres.

 

Nowo powstała dziedzina, psychoneuroimmunologia, bada związek między stresem i chorobą. Badania na jej gruncie wykazały, że w reakcji na stres ośrodkowy układ nerwowy i układ odpornościowy pozostają ze sobą w stałym kontakcie. Cytokiny są to proteiny, które zwalczają infekcję, lecz w warunkach przedłużającego się stresu wywołują poczucie apatii i depresji. Jednym ze sposobów, w jaki stres oddziałuje na zdrowie fizyczne, jest przyspieszenie starzenia się komórek, co można zmierzyć, badając długość telomerów. Skrócenie telomerów wiąże się z ryzykiem wystąpienia wielu chorób, a nawet z przedwczesną śmiercią. Co smutne, krótsze telomery występują u rodziców śmiertelnie chorych dzieci i innych członków ich rodzin. Pozytywnie myśleć pozwala fakt, że optymistyczna ocena poznawcza może chronić komórki przed starzeniem się, a zatem odgrywa istotną rolę w związku między stresem a chorobą.

 

MYŚL PRZEWODNIA - Na indywidualne reakcje na stresujące sytuacje mają wpływ cechy osobowości, oddziałują one zatem także na to, w jakim stopniu odczuwamy stres, gdy jesteśmy wystawieni na działanie potencjalnych czynników stresujących.

Moderatory stresu redukują wpływ stresorów na postrzegany przez nas poziom stresu. Większość z nich funkcjonuje jako odmiany oceny poznawczej (chociaż często na poziomie nieświadomym). W obliczu stresującej sytuacji jednostki o wysokim poziomie wrogości są bardziej skłonne postrzegać u siebie stres i wskutek tego są dwa razy bardziej narażone na chorobę serca. Na szczęcie okazało się, że programy radzenia sobie ze stresem skutecznie redukują reakcję tych jednostek na stres i spowodowane tym zagrożenie dla ich zdrowia.

 

Umiejscowienie kontroli jest drugą cechą osobowości, która ma wpływ na związek między stresorem i stresem. Osoby o wewnętrznym umiejscowieniu kontroli są bardziej odporne na stres niż te o zewnętrznym umiejscowieniu kontroli, prawdopodobnie wskutek swej postrzeganej zdolności podjęcia jakiegoś działania zmierzającego do złagodzenia tego stresu. Stwierdzono, że umiejscowienie kontroli wpływa nie tylko na stres, lecz także na zdrowie i długość życia. Chociaż może ono mieć pewne podłoże genetyczne, to jednak nasze doświadczenia także na nie wpływają, o czym świadczą badania nad wyuczoną bezradnością. Z kulturowego punktu widzenia istotne znaczenie ma kontrola wtórna, która polega na kontrolowaniu własnych reakcji na zdarzenia, a nie na kontrolowaniu samych tych zdarzeń, i jest bardziej rozpowszechniona w kulturach Wschodu. Badania wykazały, że oba typy kontroli są skuteczne w kulturach, w których się je stosuje.

 

Twardość jest podejściem opartym na trzech specyficznych cechach (znanych jako „trzy C” – control, challenge, commitment): postrzeganiu posiadania kontroli wewnętrznej, postrzeganiu zmiany jako wyzwania, a nie jako zagrożenia, oraz zaangażowaniu w różne rodzaje aktywności życiowej, zamiast alienacji i wycofania. Jednostki o twardej postawie wykazują większą odporność na stres. Podobnie ludzie o nastawieniu optymistycznym czują się mniej zestresowani w obliczu stresujących sytuacji i są bardziej skłonni skupiać się na pozytywnych, a nie na negatywnych stronach sytuacji. Optymizm charakteryzuje się także przypisywaniem negatywnym zdarzeniom przyczyn specyficznych, sytuacyjnych i tymczasowych. Zarówno twardość, jak i optymizm, podobnie jak umiejscowienie kontroli, zdają się mieć pewne podłoże biologiczne, lecz można je poprawić za pomocą dobrze zaprojektowanych programów treningowych. Odporność (prężność) to zdolność „odbicia się od dna” i przystosowania do stawiających duże wymagania okoliczności; jest związana z optymizmem i twardością, jak również z umiejętnościami społecznymi, zdolnościami poznawczymi oraz zasobami, takimi jak kochający rodzice lub troskliwe osoby dostarczające wsparcia.

MYŚL PRZEWODNIA - Zdrowe strategie radzenia sobie redukują wpływ stresu na nasze zdrowie, a pozytywne decyzje co do stylu życia zmniejszają zarówno siłę postrzeganego przez nas stresu, jak i jego szkodliwe skutki zdrowotne.

 

Radzenie sobie polega na podejmowaniu działania, które redukuje lub eliminuje przyczyny stresu, a nie tylko jego symptomy. Radzenie sobie zorientowane na problem jest realizowane za pomocą określonych działań, mających na celu rozwiązanie problemu lub usunięcie stresora, podczas gdy radzenie sobie zorientowane na emocje polega na staraniach zmierzających do opanowania naszej reakcji emocjonalnej na stres. Obydwa typy radzenia sobie mogą być użyteczne i czasami najlepiej działają łącznie. Restrukturyzacja poznawcza jest innym typem skutecznej strategii radzenia sobie i polega na modyfikowaniu naszej percepcji stresora lub naszych reakcji na niego. Do restrukturyzacji poznawczej można zaliczyć porównania społeczne w górę i w dół.

Pielęgnowanie pozytywnych emocji, w tym poczucia humoru, także pomaga zredukować wpływ stresu na nasze zdrowie, podobnie jak mogą pomóc starania zmierzające do zrozumienia stresującej sytuacji. Jest to pierwszy krok w kierunku nadania sensu danemu zdarzeniu. Dobre jest też, jeśli ci, którym ostatecznie udało się odnaleźć sens w tragedii, potrafią także dostrzec jakąś korzyść wynikającą z danego zdarzenia lub sytuacji. Debriefing psychologiczny, który w pewnych przypadkach przyjmuje postać debriefingu stresu w wypadkach krańcowych (CISD), wydaje się niezbyt skutecznym sposobem redukowania związku między stresem i chorobą.

 

Różne pozytywne wybory stylu życia mają podwójnie korzystny wpływ na ten skomplikowany związek między stresem i chorobą: mogą zwiększać odporność na stres, a także zmniejszają podatność na związaną z nim chorobę. Wsparcie społeczne może być najważniejszym z tych czynników stylu życia, gdyż ludzie mający silniejsze wsparcie społeczne żyją dłużej i w lepszym zdrowiu niż ci, którzy mają małe wsparcie lub nie mają go wcale. Wsparcie społeczne jest pomocne dlatego, że przynosi korzyści emocjonalne, materialne oraz informacyjne. Regularne ćwiczenia aerobowe są korzystne zarówno pod względem fizycznym, jak i psychologicznym; wykazano także, że redukują wpływ stresu na nasze zdrowie. Podobnie stwierdzono, że zdrowy sposób odżywiania się, wystarczająca ilość snu, a nawet medytacja zmniejszają podatność na stres i chorobę.

Dowiedziono, że ćwiczenia fizyczne wywierają pod wieloma względami pozytywny wpływ na kształtowanie zarówno zdrowego ciała, jak i umysłu, a także pomagają zapobiegać licznym chorobom i łagodzić ich objawy. Mimo dostępności wielu programów promowania aktywności fizycznej o zasięgu ogólnonarodowym większość z nich nie wytrzymuje próby czasu, gdyż u zbyt wielu osób początkowy zapał z czasem słabnie, kiedy nie są w stanie wytrzymać narzuconej sobie codziennej dyscypliny ćwiczeń. Subiektywny dobrostan (SWB) obejmuje zadowolenie z życia, dominację pozytywnych emocji i brak emocji negatywnych. Podobnie jak na wiele innych zjawisk, które były przedmiotem naszych studiów, na subiektywny dobrostan jednostki wpływa zarówno dziedziczność, jak i środowisko. Ani wiek, ani bogactwo nie są predyktorami szczęścia – szczęśliwych ludzi można znaleźć wśród najmłodszych i najstarszych, najbogatszych i najuboższych, a nawet wśród ofiar poważnych chorób lub urazów zmieniających życie.

WŁĄCZ MYŚLENIE KRYTYCZNE 

 

Związek między przypadkami zmiany życiowej a chorobą, na co wskazuje Ocena Ponownego Przystosowania Społecznego (SRRS), jest o wiele bardziej złożony, niż pierwotnie zakładano. O ile skrajnie wysokie lub niskie wyniki są użytecznym czynnikiem pozwalającym przewidzieć prawdopodobieństwo przyszłych skutków stresu, to wcale nie obejmują one wielu innych czynników wspomnianych w tym rozdziale. Choroba może być spowodowana przedłużającym się działaniem stresorów sytuacyjnych, jednak zależność ta może być osłabiona przez mnóstwo czynników poznawczych, afektywnych, społecznych i kulturowych. To, w jaki sposób interpretujemy stresor, jak nauczyliśmy się radzić sobie z nim, wsparcie społeczne, na którym polegamy, i jeszcze inne czynniki mogą zmienić relację między zewnętrznym stresorem a indywidualną reakcją chorobową.