(พ.ศ. ๒๔๐๓-๒๔๖๗)

พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) เป็นบุตรคนโตของขุนกนกเลขา (ทองดี) กับนางนิ่ม เกิดเมื่อวันที่ ๔ กันยายน พ.ศ. ๒๔๐๓ ตรงกับวันอังคาร แรม ๔ ค่ำ เดือน ๑๐ ปีวอก ที่บ้านเลขที่ ๘๑ ตรอกไข่ ถนนบำรุงเมือง ตำบลหลังวัดเทพธิดา กรุงเทพ ฯ 

การศึกษาวิชาสามัญนั้น มิได้เข้าเรียนที่โรงเรียนใด แต่เรียนที่บ้านตนเองจนอายุได้ ๑๘ ปี สำหรับวิชาดนตรีไทย ได้เรียนปี่ชวากับ ครูชื่อ “หนูดำ” ซึ่งภายหลังได้เลิกเป็นครู ไปถือศีลอยู่ในถ้ำภูเขาทอง ส่วนวิชาดนตรีปี่พาทย์อื่น ๆ รวมทั้งปี่ใน ปี่นอก นั้น ได้ศึกษาอย่างจริงจังกับ ครูช้อย  สุนทรวาทิน (บิดาของพระยาเสนาะดุริยางค์) จนบรรลุความแตกฉานเป็นเอตทัคคะทางดุริยางคศิลป์อย่างเยี่ยมยอดต่อมา 

หน้าที่การงานของท่านเริ่มด้วยการเข้ารับราชการครั้งแรกในกระทรวงนครบาล เป็นหมื่นทรงนรินทร์ เมื่อ พ.ศ.๒๔๑๗ ได้รับพระราชทานเบี้ยหวัดปีละ ๑๖ บาท แต่อยู่ได้ไม่นาน ก็ลาออก ครั้นต่อมาภายหลัง เมื่อสมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ ๕ มีพระประสงค์ให้นักดนตรีของวัดน้อยทองอยู่ซึ่งมีครูช้อย  สุนทรวาทิน เป็นครู มีนายแปลก (พระยาประสานดุริยศัพท์) กับนายแช่ม (พระยาเสนาะดุริยางค์) เป็นศิษย์เอก เข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็กเรือนนอก ท่านจึงกลับเข้ารับราชการอีกครั้งหนึ่ง ล่วงมาจนถึง พ.ศ. ๒๔๕๒ พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อครั้งทรงพระยศเป็นพระยุพราช ได้ทูลขอพระราชทานบรรดาศักดิ์ จาก พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ให้นายแปลกเป็นที่ “ขุนประสานดุริยศัพท์” นับจากนั้นก็ได้รับพระราชทานเลื่อนบรรดาศักดิ์มาเป็นลำดับ จนได้เป็น “พระยาประสานดุริศัพท์” เจ้ากรมปี่พาทย์หลวง ในรัชกาลที่ ๖ เมื่อวันที่ ๑๗ มีนาคม พ.ศ.๒๔๕๘ เรื่อยมาจนวาระสุดท้ายแห่งชีวิต 

ความรู้ความสามารถทางดนตรีไทยของพระยาประสาน ฯ นั้น นับได้ว่าเป็นเอกแห่งบรมครูของการสยามสังคีตได้ผู้หนึ่ง ครูจิตร  เพิ่มกุศล นักดนตรีอาวุโสในปัจจุบันซึ่งเคยรับราชการอยู่ในวงปี่พาทย์ ของสมเด็จพระบรมโอรสาธิราช ในรัชกาลที่ ๕ หรือที่เรียกกันทั่วไปว่า “วงสมเด็จพระบรม ฯ” ซึ่งมีพระยาประสาน ฯ เป็นผู้ควบคุมวง เล่าให้ผู้เขียนฟังว่า “ท่านถึงทุกเครื่อง” ที่ว่าถึงนั้น คือ ถึงพร้อมทั้งฝีมือ ความรู้ ปฏิภาณ ไหวพริบ ความเป็นครู และความเป็นศิลปิน อันหาได้ยากยิ่งในผู้อื่น เมื่อครั้งสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธ์วงศ์วรเดช ทรงจัดหาผู้เชี่ยวชาญการดนตรีไปร่วมแสดงงานมหกรรมฉลองครบร้อยปีของพิพิธภัณฑ์เมืองวิมปลี่ย์ ที่ประเทศอังกฤษ ในปี พ.ศ. ๒๔๒๘ นั้น ท่านก็ได้รับเลือกไปด้วยในฐานะเอตทัคคะทางปี่และขลุ่ย ผลการบรรเลงเดี่ยวของพระยาประสาน ฯ เป็นที่พอพระราชหฤทัยของสมเด็จพระราชินีเจ้าวิคตอเรีย เป็นที่ยิ่ง ถึงกับทรงรับสั่งขอฟังการเป่าขลุ่ยเป็นการส่วนพระองค์อีกครั้งในพระราชวังบัคกิ้งแฮม การบรรเลงครั้งหลังนี้ สมเด็จพระราชินีเจ้าวิคตอเรีย ทรงลุกจากที่ประทับและใช้พระหัตถ์ลูบคอพระยาประสาน ฯ พร้อมทั้งมีรับสั่งถามว่าเวลาเป่านั้นหายใจบ้างหรือไม่ เพราะเสียงขลุ่ยดังกังวานอยู่ตลอดเวลาไม่หยุดหายแม้ชั่วขณะ เป็นที่พอพระราชหฤทัยยิ่งนับเป็นเกียรติประวัติอย่างสูงแก่การดุริยางค์ไทย อันที่จริงมืใช่แต่ต่างเมืองจะยกย่องความสามารถของท่านแต่ฝ่ายเดียวก็หาไม่ ครูมีแขก  (พระประดิษฐ์ไพเราะ) บรมครูทางดุริยางคศิลป์ ก็ยังปรารภว่า “นายแปลก เป่าปี่ดีนัก ทำอย่างไรจึงจะได้ฟัง” ครั้นความทราบถึงพระยาประสาน ฯ ท่านก็รีบนำปี่ไปกราบและเดี่ยวเพลงทยอยเดี่ยวให้ครูมีแขกฟัง เมื่อจบเพลง ครูมีแขก ชมว่า “เก่งไม่มีใครสู้”  

ครั้งหนึ่งมีการซ้อมดนตรีของวงวังบูรพาภิรมย์ พระยาประสาน ฯ ไปร่วมตีกลองอยู่ด้วยเสียงกลองนั้น ทำให้สมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุ์วงศ์วรเดช ท่านเจ้าของวังรับสั่งถามว่าใครตีกลอง เมื่อทรงทราบว่าเป็นพระยาประสาน ฯ ถึงกับทรงอุทานว่า “ไม่ใช่คนนี่ ไอ้นี่มันเทวดา” ทั้งนี้เพราะเสียงกลองที่ท่านตีนั้นไพเราะจับใจถูกอารมณ์ ถูกจังหวะของดนตรียิ่งนัก  

อันที่จริง พระยาประสาน ฯ ไม่ชอบการแต่งเพลงขึ้นใหม่เท่าใดนัก ท่านเคยกล่าวไว้ว่า “เพลงของเก่าเพราะ ๆ ยังมีอีกมาก” แต่ในสมัยนั้นมักมีการประชันวงปี่พาทย์ ระหว่างวังระหว่างบ้านอยู่เป็นนิจ พระยาประสาน ฯ เองก็อยู่ในฐานะเป็นครูของวงหลวง จะอยู่เฉยไม่คิดประดิษฐ์เพลงให้ลูกศิษย์ ในขณะที่ครูของวงอื่นทำกันอยู่เป็นวิสัยกระไรได้ งานคีตนิพนธ์ของท่านเท่าที่รวบรวมได้มีดังต่อไปนี้ เชิดจีน ๓ ชั้น พม่าห้าท่อน เขมรราชบุรี ลาวคำหอม ลาวดำเนินทราย เขมรทรงพระดำเนิน (เขมรกล่อมพระบรรทม) เขมรปากท่อ เขมรใหญ่ ดอกไม้ไทร ถอนสมอ ทองย่อน  เทพรัญจวน นารายณ์แปลงรูป แมลงภู่ทอง สามไม้ใน อาถรรพ์ คุณลุงคุณป้า พราหมณ์เข้าโบสถ์ ธรณีร้องไห้ มอญร้องไห้ แขกเห่ อนงค์สุชาดา วิเวกเวหา แขกเชิญเจ้า ย่องหงิด ๓ ชั้น เป็นต้น 

เป็นการเหลือวิสัยที่จะบรรยายความสามารถทางดนตรี ของคีตกวีเอกแห่งสยาม ท่านนี้ได้บริบูรณ์ ทว่ามีหลักการปรนัยอยู่อย่างหนึ่งว่าจะดูครูให้ดูศิษย์ ถ้าศิษย์ดีมีฝีมือ ครูก็จะยิ่งไปกว่าเป็นทวีคูณ ฉะนั้น เมื่อพิจารณาศิษย์ของพระยาประสาน ฯ ที่มีชื่อเสียงเป็นที่รู้จักกันโดยทั่วไปคือ พระประดับดุริยกิจ (แหยม วีณิน) พระเพลงไพเราะ (โสม สุวาทิต) หลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) หลวงบรรเลงเลิศเลอ (กร กรวาทิน) พระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) อาจารย์มนตรี ตราโมท ครูเฉลิม บัวทั่ง เหล่านี้แล้ว  ก็จะเห็นได้ว่า พระยาประสาน ฯ อยู่ในขั้น “เทวดา” สมพระดำรัสของสมเด็จเจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุ์วงศ์วรเดช เพียงไร 

ในด้านชีวิตครอบครัว ท่านสมรสกับนางสาวพยอม ชาวจังหวัดราชบุรี มีบุตรธิดาทั้งสิ้น ๑๑ คน ถึงแก่กรรมแต่ยังเล็กเสีย ๖ คน เหลืออยู่เรียงลำดับได้ดังนี้ ๑. หญิง ชื่อ มณี ประสานศัพท์ (มณี สมบัติ) ๒. หญิง ชื่อ เสงี่ยม ประสานศัพท์ (นางตรวจนภา  พวงดอกไม้) ๓. หญิง ชื่อ ประยูร ประสานศัพท์ ๔. ชาย ชื่อ ปลั่ง ประสานศัพท์ (ขุนบรรจงทุ้มเลิศ) ๕. หญิง ชื่อ ทองอยู่ ประสานศัพท์ (นางอินทรรัตนากร อินทรรัตน์) 

พระยาประสานดุริยศัพท์ ล้มป่วยด้วยโรคชราและถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๕ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๗ (แต่ในทะเบียนประวัติข้าราชการสำนักพระราชวังลงไว้ว่า วันที่ ๖ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๗) สิริอายุได้ ๖๕ ปี

พิชิต ชัยเสรี 

(เรียบเรียงจาก 

๑. สมุดทะเบียนประวัติข้าราชการ กรมมหรสพ แผนกกรมพิณพาทย์หลวง สำนักพระราชวัง 

๒. ประวัติผู้ทรงคุณวุฒิทางศิลป ของกรมศิลปากร 

๓. บทความเรื่องพระยาประสานดุริยศัพท์ ของพระยาภูมิเสวิน 

๔. บทความเรื่อง เมื่อประเทศสยามส่งคณะดนตรีปี่พาทย์ไปแสดงที่ประเทศอังกฤษ ในรัชสมัยพระนางวิคตอเรีย ของวิเชียร กุลตัณฑ์)

ที่มา : นามานุกรมศิลปินเพลงไทย ในรอบ ๒๐๐ ปี แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยพูนพิศ อมาตยกุล, หัวหน้าโครงการ ; ผู้ร่วมโครงการ, พิชิต ชัยเสรี …[และคนอื่น ๆ].  กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๖.

คอลเลคชั่นพิเศษ

บันทึกการแสดงสด
หอเกียรติยศ
บทความดนตรีไทย
หนังสือเสียงเดซี่
รายการพบครูดนตรีไทย
รายการสังคีตภิรมย์
เครื่องดนตรีไทย

• ทรงมีพระปรีชาสามารถรอบด้าน โดยเฉพาะ ด้านศิลปกรรม ดนตรี และสถาปัตยกรรม จนได้รับการยกย่องว่าเป็น “สมเด็จครู”

• ออกแบบและสร้างสรรค์งานศิลป์หลากหลาย เช่น

  • สถาปัตยกรรม: วัดเบญจมบพิตรดุสิตวนาราม, พระอุโบสถวัดราชาธิวาส

  • จิตรกรรมและงานช่าง: ออกแบบตรา เครื่องราชอิสริยาภรณ์ และเครื่องเรือน

• ด้านดนตรีไทย ทรงนิพนธ์เพลงและปรับปรุงรูปแบบการบรรเลงหลายแขนง

• ดำรงตำแหน่งเสนาบดีกระทรวงโยธาธิการ, อธิบดีกรมศิลปากร และทำงานด้านอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรม

เกียรติคุณ

• ได้รับการยกย่องเป็น ศิลปินเอกของชาติ และเป็นแบบอย่างของศิลปินไทยยุคใหม่

• UNESCO ร่วมกับรัฐบาลไทยประกาศยกย่องในวาระครบ 100 ปีพระราชสมภพ (พ.ศ. 2506)

• วันที่ 28 เมษายนของทุกปี กำหนดให้เป็น “วันสมเด็จครู” เพื่อระลึกถึงพระเกียรติคุ

นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ มีนามเดิมว่า “ผลัด” เกิดเมื่อวันที่ ๒๑ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๖๓ ที่ตำบลบางกระทึก อำเภอสามพราน จังหวัดนครปฐม บิดาชื่อนายนาค ศรีไทยพันธุ์ มารดาชื่อนางเปลี่ยน ศรีไทยพันธุ์ มีพี่น้องร่วมบิดามารดา ๒ คน คือพี่ชายชื่อ ขุนทอง และพี่สาวชื่อ แม้นมาด

พ.ศ. ๒๔๘๔ นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้สมรสกับนางสาวผ่องศรี สุขสมัย มีบุตรชายหญิง ๔ คน คือ อนงค์ อานุภาพ อร่ามศรี และอารีย์ ทั้ง ๔ คนนี้ เป็นนักดนตรี ๓ คน ไม่เป็น ๑ คน โดยเฉพาะอนงค์ ศรีไทยพันธุ์ เป็นนักร้องเสียงดีเยี่ยมของวงกรุงเทพมหานคร

นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้เริ่มเรียนหนังสือที่โรงเรียนประชาบาลบางกระทึก วัดดอนหวาย อำเภอสามพราน นครปฐม จบชั้นประถมปีที่ ๔ แล้วได้ออกมาช่วยบิดามารดาทำนา ขณะมีอายุได้ ๙ ปี ก็ได้เริ่มเรียนดนตรีไทยกับครูสุ่ม พูลโคกหวาย นักดนตรีไทยชาวอำเภอบางเลน ซึ่งย้ายมาอยู่ใกล้บ้านนายจำเนียร ได้เรียนร่วมกับเพื่อนๆ รวม ๘ คน ครูคนแรกที่สอนให้อย่างจริงจังคือครูทองดี เดชชาวนา ได้สอนให้ตีฆ้องวงใหญ่เป็นอันดับแรก เพลงแรกที่เรียนคือ เพลงสาธุการ

ต่อมาครูขุนทอง บางระจัน ได้รับมอบต่อจากครูทองดี ให้ฝึกสอนให้ชำนาญจนสามารถออกงานได้ ในเวลา ๖ เดือน ประมาณเดือนพฤษภาคม พ.ศ. ๒๔๗๒ ครูสุ่ม ก็ได้จัดให้เป็นวงปี่พาทย์เด็กอายุ ๙-๑๒ ปี เล่นออกงานครั้งแรกเมื่อออกพรรษาปีเดียวกันนั้น ต่อมามีผู้ว่าจ้างไปเล่นอยู่เสมอจนชำนาญมากขึ้น เพลงที่เล่นในครั้งนั้นได้แก่ เพลงสาธุการจนจบโหมโรงเย็น โหมโรงเช้า เพลงฉิ่งพระฉัน เพลงโหมโรงเสภา เพลงเถา และเพลงตับ

ในสมัยนั้นหลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) ได้ร้องเพลงโดยการขับเสภาออกอากาศจากสถานีวิทยุศาลาแดงเป็นประจำทุกวัน นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ ได้หัดร้องเรียนแบบเป็นศิษย์ประเภท “ลักจำทางอากาศ” สมารถถอดแบบลีลาได้ดีมาก จึงได้ร้องร่วมกับวงปี่พาทย์ออกงานต่าง ๆ อยู่เสมอ นอกจากนี้นายจำเนียร ยังเป่าปี่ ตีระนาด ตีฆ้อง และตีเครื่องหนังได้อีกด้วย

ต่อมาเมื่ออายุได้ ๑๖ ปี นายเปี่ยม อยู่มิ่ง ผู้เป็นลุง ได้พามาฝากตัวเป็นศิษย์ของครูหรั่ง พุ่มทองสุก ครูดนตรีไทย มีชื่อเสียงที่ประตูน้ำภาษีเจริญ จนอายุได้ ๑๗ ปี ก็ได้ไปต่อปี่จากครูจันทร์ หลังวัดหนัง บางขุนเทียน ครูจันทร์ได้จับมือต่อปี่ในและปี่ชวาให้ โดยต่อเดี่ยวเชิดนอกปี่ใน เดี่ยวสารถีปี่ใน และสระหม่าปี่ชวา ระยะนี้ได้เป็นคนเป่าปี่ประจำวงครูหรั่งเรื่อยมา ครูหรั่งได้ต่อเพลงเดี่ยวอื่นให้อีกมาก เช่น แขกมอญ พญาโศก ลาวแพน เป็นต้น

นอกจากนี้ยังมีครูเพลงอีกหลายท่านต่อเพลงให้ เช่น ครูหนู (ไม่ทราบนามสกุล) ครอบเครื่องแบบนาฎศิลป์ให้ และต่อเพลงตระโหมโรงให้

ครูห่วง จับมือเรียนโหมโรงกลางวัน และยกครูครอบเครื่องอีกครั้งเมื่อเรียนจบ

ครูหลวงบำรุง (ไม่ทราบนามเดิม) ต่อเพลงหน้าพาทย์ ไหว้ครู

อาจารย์มนตรี ตราโมท ยกครูแล้วจับมือองค์พระพิราพ

ครูสอน วงฆ้อง ต่อองค์พระพิราพให้เต็มองค์

ครูโชติ ดุริยประณีต ครูเทียบ คงลายทอง และครูเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล ได้สอนเทคนิคต่าง ๆ เพิ่มเติมให้

เฉพาะเพลงทยอยเดี่ยว ได้ต่อจากครูคงศักดิ์ คำศิริ และเฉพาะเพลงบัวลอย สระหม่าแขก สระหม่าไทย นั้น ได้ต่อจากครูโชติ ดุริยประณีต

ประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๖ นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ อายุได้ ๓๓ ปี จึงได้สมัครเข้าทำงานที่กรมประชาสัมพันธ์สมัยหม่อมหลวงขาบมงคล กุญชร เป็นอธิบดี ในตำแหน่งศิลปินจัตวา ได้รับราชการมาจนเกษียณอายุ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๔ ตำแหน่งสุดท้ายก่อนเกษียณอายุ คือ ศิลปิน ระดับ ๔

นับแต่นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ มารับราชการที่กรมประชาสัมพันธ์ นายจำเนียรได้แสดงความสามารถทางดนตรีหลายด้าน นอกจากจะเป่าปี่ดีที่สุดคนหนึ่งแล้ว ยังเล่นเครื่องดนตรีได้แทบทุกชนิด (ยกเว้นขิมและจะเข้) ทั้งยังอ่านโน้ตได้ทั้งไทยและสากล มีความรู้มาก ทั้งภาคทฤษฎีและปฏิบัติ มีผลงานด้านแต่งเพลงไทยใหม่ ๆ เป็นจำนวนมาก และเป็นครูสอนดนตรีไทยที่สถาบันการศึกษาต่าง ๆ ได้แก่ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดีและเป็นนักดนตรีประจำวงต่างๆ อีกมาก วงการดนตรีไทยจึงยกย่องเป็นครูดนตรีไทยผู้มีฝีมือชั้นนำคนหนึ่ง

ผลงานเพลงไทยที่นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ แต่งไว้มีหลายประเภท ทั้งทางร้อง ทางเครื่อง ทางเดี่ยว และบทร้องเพลงต่าง ๆ

ประเภทแต่งทางขับร้องไว้ครบทั้งเถา ได้แก่ ทยอยญวน สร้อยลำปาง ตามกวาง ยอเร มอญกว้างดาบ ศรีธรรมราช สองฝั่งโขง และน้ำลอดใต้ทราย เป็นต้น

ประเภทประพันธ์บทร้อง ได้แก่ เทพชาตรีเถา ต้อยตลิ่งเถา นาคนิมิตรเถา และนกกระจอกทองเถา (แต่งร่วมกับครูสมาน ทองสุโชติ และคุณบุญยงค์ เกตุคง) เป็นต้น

ประเภททางเดี่ยว เช่น ทยอยญวนเถา กราวเริงพล แสนสุดสวาท (สองชั้นและชั้นเดียว) ใบ้คลั่ง (สองชั้นและชั้นเดียว) เป็นต้น

ประเภทแต่งขยายและตัดลงจากของเดิมที่มีอยู่ ได้แก่ เพลงเทพสร้อยสนเถา ซึ่งได้รับรางวัลพิณทอง รองชนะเลิศ จากธนาคารกสิกรไทย เมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๕ เพลงจีนเก็บบุปผาเถา และเพลงลาวดำเนินทรายเถา เป็นต้น

นายจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ มีความสามารถในการร้องเพลงได้ดีมากด้วย ทั้งเพลงหน้าพาทย์ต่าง ๆ เพลงประกอบการเล่นละคร เพลงออกภาษาต่าง ๆ

งานเผยแพร่ดนตรีไทย นอกจากงานออกอากาศประจำที่สถานีวิทยุกระจายเสียงแห่งประเทศไทย กรมประชาสัมพันธ์ และงานสอนดนตรีไทยตามสถาบันการศึกษาหลายแห่งแล้ว ก็มีการบันทึกเสียง ได้แก่ บันทึกเสียงกับวงดนตรีพลายมงคลที่จัสแมค บันทึกเสียงกับวงดนตรีดุริยประณีต (พ.ศ. ๒๕๐๕-๒๕๐๖) ที่บริษัทยีซีม่อน บันทึกเสียงกับวงดนตรีเกตุคง เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๖ และบันทึกเสียงร้องเพลงประกอบภาพยนต์เรื่องเงาะป่า ตลอดเรื่อง นอกจากนี้ยังบันทึกเสียงกับวงดนตรีอื่น ๆ ไว้อีกมาก

ครูจำเนียร ศรีไทยพันธ์ุ ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติจากสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ ให้เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๓๖ และในเวลาต่อมาครูได้ถึงแก่กรรมลง เมื่อวันที่ ๒๗ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๔๐ สิริรวมอายุได้ ๗๗ ปี

วชิราภรณ์ วรรณดี

(เรียบเรียงจากบันทึกประวัติศิลปินเพลงไทย และบทความ “สยามสังคีต” ของนายแพทย์พูนพิศ อมาตยกุล)

ที่มา : นามานุกรมศิลปินเพลงไทย ในรอบ ๒๐๐ ปี แห่งกรุงรัตนโกสินทร์ โดยพูนพิศ อมาตยกุล, หัวหน้าโครงการ ; ผู้ร่วมโครงการ, พิชิต ชัยเสรี …[และคนอื่น ๆ]. กรุงเทพฯ: จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, ๒๕๒๖.

คอลเลคชั่นพิเศษ

บันทึกการแสดงสด

หอเกียรติยศ

บทความดนตรีไทย

หนังสือเสียงเดซี่

รายการพบครูดนตรีไทย

รายการสังคีตภิรมย์

เครื่องดนตรีไทย

มหาวิทยาลัยมหิดล

หอสมุดและคลังความรู้มหาวิทยาลัยมหิดล

ห้องสมุดดนตรีจิ๋วบางซื่อ

วิทยาลัยดุริยางคศิล

ป์

เนื่องจากสายสกุลทางเจ้าจอมมารดามรกต   มีความสามารถในการดนตรี    และบ้านเดิมของพระยามหินทรศักดิ์ธำรง  (เจ้าคุณตา) มีละครและดนตรีวงใหญ่ กรมหมื่นพิไชย ฯ   จึงได้รับเชื้อสายนักดนตรีมาด้วย และโปรดดนตรีมาตั้งแต่ยังทรงพระเยาว์

กรมหมื่นพิไชย ฯ ทรงได้รับการศึกษาจากประเทศอังกฤษ  ในสาขาวิชาอักษรศาสตร์  แต่ได้เสด็จกลับเมืองไทยเมื่อ พ.ศ.๒๔๔๖  ก่อนที่จะทรงศึกษาจบ  เนื่องจากพระอนามัยไม่สมบูรณ์  พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว  โปรดฯ ให้รับราชการในตำแหน่งผู้ช่วยปลัดทูลฉลอง  ในกระทรวงเกษตราธิการ เมื่อ พ.ศ.๒๔๕๐  พระชันษา ๒๕ ปี  และทรงกรมเป็นกรมหมื่นพิไชยมหินทโรดม เมื่อ พ.ศ.๒๔๕๑  ทรงกำกับการกรมไหม  และเสด็จตรวจราชการด้านการเกษตรอยู่เป็นนิจ 

วังที่ประทับอยู่ริมแม่น้ำเจ้าพระยา   ใกล้ปากคลองตลาด   ทรงมีวงดนตรีส่วนพระองค์ที่มีชื่อเสียง   เรียกกันว่า “พิณพาทย์วงพระองค์เพ็ญ” นักดนตรีที่ประจำวงคนสำคัญ คือ นายปั้น บัวทั่ง และบางคราวก็ได้ทรงขอตัวพระยาประสานดุริยศัพท์ ตั้งแต่ครั้งยังเป็นนายแปลก ประสานศัพท์ ไปช่วยต่อเพลงให้ด้วย ในระหว่าง พ.ศ. ๒๔๕๐-๒๔๕๒ ได้ทรงนิพนธ์บทร้องเพลงไว้เป็นอันมาก อาทิ บทร้องเพลงลาวคำหอม ลาวดำเนินทราย เพลงแป๊ะ ฯลฯ เป็นที่น่าสังเกตว่า บทร้องที่ทรงนิพนธ์ส่วนมากมักจะมีเรื่องเกี่ยวกับพระจันทร์อันเกี่ยวด้วยพระนามเดิม “เพ็ญพัฒนพงศ์” และได้ทรงนิพนธ์เพลงขึ้นเพลงหนึ่ง ประทานชื่อว่า “ลาวดำเนินเกวียน” ต่อมาเปลี่ยนชื่อเป็น “ลาวดวงเดือน” ซึ่งเป็นเพลงไทยที่รู้จักแพร่หลายมากที่สุด

กรมหมื่นพิไชยฯ ทรงมีพระชายาพระองค์แรก คือ ม.จ.วรรณวิไล กฤดากร มีโอรสองค์หนึ่ง สิ้นพระชมน์แต่ยังทรงพระเยาว์ และพระธิดาองค์หนึ่งคือ ม.จ.พรรณเพ็ญแข กฤดากร และมีโอรสกับหม่อมเทียม (คชเสนี) อีกองค์หนึ่ง พระนามว่า ม.จ.เผ่า เพ็ญพัฒน์ ซึ่งสืบสายราชสกุล “เพ็ญพัฒน์” มาจนทุกวันนี้

กรมหมื่นพิไชยฯ ประชวรพระโรคปอด สิ้นพระชนม์ เมื่อวันที่ ๑๑ พฤศจิกายน พ.ศ. ๒๔๕๒ พระชนมายุเพียง ๒๘ พรรษา

การเรียนดนตรีของอาจารย์เจริญใจ เรียกได้ว่าวันละสามเวลา คือตอนเช้าก่อนไปโรงเรียน ตอนเย็นกลับจากโรงเรียน และตอนค่ำก่อนจะเข้านอน โดยท่านบิดาจะค่อย ๆ สอนให้วันละเล็กละน้อยอย่างช้า ๆ ซ้ำแล้วซ้ำอีก จนได้ความรู้ครบถ้วน ทั้งกลวิธีเม็ดพรายในการขับร้องไปจนถึงความถูกต้องตามอารมณ์ของเพลง นับได้ว่าทุกวรรคทุกตอนนั้นขัดเกลาปลูกฝังกันโดยสมบูรณ์ตามระเบียบวิธีแบบโบราณโดยแท้ ทั้งมิใช่จะเรียนแต่การขับร้องแต่เพียงอย่างเดียว ทางเครื่องก็ต้องเรียนไปพร้อม ๆ กันด้วย อาจารย์เจริญใจสามารถตีระนาดเอกเพลงพญาโศกได้จนครบ ๔ เที่ยว ตามระเบียบวิธีการบรรเลงเดี่ยวระนาดเอก ทั้งรู้เนื้อฆ้องและปฏิบัติเครื่องสายได้ถึงเดี่ยวทุกเครื่องมือ โดยเฉพาะอย่างยิ่งซอสามสาย ซึ่งในขณะเขียนบันทึกนี้ (พ.ศ.๒๕๒๕) ฝีมือการบรรเลงซอสามสายของท่าน นับได้ว่าเป็นเลิศ

อายุ 19 ปี ได้เดี่ยวระนาดเอกถวายสมเด็จพระเจ้าน้องยาเธอ เจ้าฟ้ากรมพระยาภาณุพันธุ์วงศ์วรเดช และได้รับตัวเข้ามาอยู่วังบูรพาภิรมย์ รับหน้าที่เป็นจางวางมหาดเล็ก ได้ชื่อ “จางวางศร” และเป็นระนาดเอกประจำวงพิณพาทย์วังบูรพา ได้ฝึกกับครูดนตรีชั้นนำ เช่น พระยาประสานดุริยศัพท์

มีฝีมือและความสามารถรอบด้าน เล่นดนตรีได้ทุกประเภท คิดเพลงได้รวดเร็วแม่นยำ คิดค้นเทคนิคการบรรเลงใหม่ ๆ เช่น การตีระนาดแบบกรอ สะบัด ขยี้ รัว กวาด เป็นผู้นำดนตรีต่างชาติเข้ามาประยุกต์ เช่น เพลงชวา และพัฒนา “อังกะลุงไทย” ให้เป็น 7 เสียง บรรเลงครั้งแรกที่วัดราชาธิวาส

ผลงานเด่น ได้แก่ เพลงเขมรเลียบนคร (ต้นกำเนิด “ทางกรอ”), โหมโรงหลายบท เช่น โหมโรงกระแตไต่ไม้ โหมโรงปฐมดุสิต โหมโรงศรทอง รวมถึงเพลงเถานับร้อย เช่น กระต่ายชมเดือน เขมรภูมิประสาท แขกโอด ลาวเสี่ยงเทียน สาวเวียงเหนือ สุรินทราหู และเพลงสามชั้น ตับขะแมร์กอฮอม ฝรั่งรำเท้า เป็นต้น

ได้รับบรรดาศักดิ์เป็นหลวงประดิษฐไพเราะใน พ.ศ. 2468 แม้ไม่เคยรับราชการกรมกองมาก่อน เพราะฝีมือเป็นเลิศ รับใช้ในรัชกาลที่ 6–7 ควบคุมวงดนตรีวังลดาวัลย์ และเข้ารับราชการกรมปี่พาทย์และโขนหลวง สอนดนตรีให้ในหลวงรัชกาลที่ 7 และสมเด็จพระนางเจ้ารำไพพรรณี มีส่วนร่วมพระราชนิพนธ์เพลงราตรีประดับดาว เขมรละออองค์ และโหมโรงคลื่นกระทบฝั่ง

ได้รับเครื่องราชอิสริยาภรณ์ เช่น เหรียญดุษฎีมาลา เข็มศิลปวิทยา (พ.ศ. 2472) และตราเบญจมาภรณ์มงกุฎไทย (พ.ศ. 2473) เคยตามเสด็จไปสอนดนตรีในราชสำนักกัมพูชา และนำเพลงเขมรกลับมาประดิษฐ์ใหม่

มีบทบาทร่วมบันทึกเพลงไทยเป็นโน้ตสากลกับครูดนตรีชั้นนำ ผลงานเก็บไว้ที่กรมศิลปากร เป็นผู้มีน้ำใจ อุปถัมภ์ศิษย์และนักดนตรี เช่น ครูสุ่ม ดนตรีเจริญ และมีศิษย์ชื่อดังจำนวนมาก ถือเป็นบุคคลสำคัญในประวัติศาสตร์ดนตรีไทย ทั้งด้านการบรรเลง การสร้างสรรค์ และการถ่ายทอดความรู้สู่คนรุ่นหลัง.

หลวงไพเราะเสียงซอ นามเดิม อุ่น ดูรยชีวิน เกิดเมื่อวันที่ 23 พฤศจิกายน พ.ศ. 2435 ที่ตำบลบ้านหน้าไม้ อำเภอเสนา จังหวัดอยุธยา เป็นบุตรของนายพยอมและนางเทียบ มีพี่สาวชื่อถมยา ซึ่งแต่งงานกับหลวงศรีวาทิต (อ่อน โกมลวาทิน) เมื่ออายุ 11 ปี บวชเป็นสามเณรที่วัดหน้าต่างนอก และได้เรียนหนังสือมูลบพบรรพกิจ ก่อนจะย้ายเข้ากรุงเทพฯ และเรียนต่อที่วัดปริณายก เริ่มเรียนซอด้วงจากบิดา ซึ่งเป็นนักซอด้วงในวงแอ่วชื่อดังของอำเภอเสนา ต่อมาได้เข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็กในสมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ (รัชกาลที่ 6 ในเวลาต่อมา) และได้ศึกษาดนตรีกับพระยาประสานดุริยศัพท์ รวมถึงฝึกไวโอลินกับครูนาซารี ชาวอิตาลี จนเป็นไวโอลินมือหนึ่งของวงดนตรีหลวง

ผลงาน

หลวงไพเราะเสียงซอรับราชการในกองดนตรีตั้งแต่ พ.ศ. 2448 ได้ร่วมวงตามเสด็จฯ ในการแปรพระราชฐาน ได้รับบรรดาศักดิ์เป็น “ขุนดนตรีบรรเลง” และต่อมาเป็น “หลวงไพเราะเสียงซอ” ในปี พ.ศ. 2460 มีผลงานบรรเลงเดี่ยวซอด้วงในงานสำคัญ รวมถึงได้รับเหรียญดุษฎีมาลาเข็มศิลปวิทยา ซึ่งเป็นเกียรติสูงสุด สอนดนตรีให้แก่วงเครื่องสายของเจ้านายและบุคคลสำคัญหลายท่าน รวมทั้งสอนที่วิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร และปรับปรุงวงดนตรีไทยของมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ อีกทั้งได้ร่วมแสดงในงานพระราชพิธีสำคัญหลายครั้ง เช่น สมโภชเศวตฉัตร และพระราชพิธีขึ้นระวางพระคชาธาร

ความเชี่ยวชาญ

หลวงไพเราะเสียงซอมีความชำนาญในการบรรเลงซอด้วง ซออู้ และซอสามสาย รวมถึงไวโอลิน ด้วยฝีมือการสีที่แม่นยำทุกคันชัก จนไม่มีเสียงเพี้ยน และสามารถคลอเสียงร้องได้อย่างชัดเจน มีปฏิภาณไหวพริบสูงในการบรรเลงสด จนสามารถแก้สถานการณ์ดนตรีได้อย่างแนบเนียน เป็นที่เคารพรักของนักดนตรีรุ่นหลังที่เรียกท่านว่า “พ่อหลวง” ด้วยความอาวุโสและเมตตา ฝีมือของท่านถือเป็นแบบอย่างในวงการดนตรีไทยและยังคงมีอิทธิพลต่อศิลปะสยามสังคีตจนถึงปัจจุบัน

เมื่ออายุได้ ๔ ปี ได้เริ่มเรียนหนังสือที่วัดสามพระยา จบชั้นมัธยมปีที่ ๑ เมื่ออายุเพียง ๘ ปี แล้วเรียนต่อจนจบชั้นมัธยมปีที่ ๓ ที่โรงเรียนวัดสังเวช ฯ ได้ถวายตัวเข้าเป็นมหาดเล็กกรมพิณพาทย์หลวง เมื่อวันที่ ๑ มกราคม พ.ศ. ๒๔๙๖ (อายุ ๑๗ ปี) ในขณะนั้นมีความสามารถในการบรรเลงปี่พาทย์เป็นอย่างดีแล้ว เพราะได้เรียนกับบิดามาก่อน แล้วเริ่มเรียนขับร้องและปี่จากพระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) เรียนเครื่องหนังจากพระพาทย์บรรเลงรมย์ (เพิ่ม วาทิน) จนสามารถออกงานได้

พ.ศ. ๒๔๗๘ ได้ย้ายมาสังกัดในแผนกดุริยางค์ศิลป์ กรมศิลปากร ได้ปฏิบัติหน้าที่ในราชการด้วยดีตลอดมา จนได้เป็นหัวหน้าแผนกดุริยางค์ไทย ระหว่างปี พ.ศ. ๒๕๐๐-พ.ศ. ๒๕๑๐

เนื่องจากเป็นพี่ชายใหญ่ของครอบครัว และมีพี่สาวเพียงคนเดี่ยวกับน้องชายน้องสาวอีกถึง ๙ คน จึงเป็นหลักของครอบครัวในการปลูกฝังน้อง ๆ และลูกหลานในวิชาการดนตรี หลังจากที่นายศุขบิดาถึงแก่กรรมลงใน พ.ศ. ๒๕๐๖ แล้วท่านก็ได้ทำหน้าที่ประหนึ่งหัวหน้าครอบครัว ทั้งในด้านการปกครองและประสิทธิ์ประสาทวิชาความรู้ รวมทั้งควบคุมวงดนตรี ดุริยประณีต อันเป็นวงอาชีพที่มีชื่อเสียงที่สุดวงหนึ่งของเมืองไทย และด้วยเหตุที่เป็นวิชาดนตรีรอบตัว คือ เล่นเครื่องดนตรีได้ทุกชนิด จนแม้แต่การขับร้อง จึงเป็นบุคคลที่มีผู้เคารพนับถือและมีศิษย์มาก ทั้งในกรมศิลปากร ที่บ้านและในต่างจังหวัด ความสามารถของท่านในการเป่าปี่และขับร้อง ยังปรากฏอยู่ในแถบบันทึกเสียงเก่า ๆ หลายชุด จนถึงทุกวันนี้

นายโชติรับการประสิทธิ์ประสาทวิชาดนตรีร่ำเรียนถึงหน้าพาทย์องค์พระ และได้รับมอบให้ทำหน้าที่ครอบและทำพิธีไหว้ครูให้ และยังได้แต่งเพลงไว้หลายเพลง อาทิ สุริโยทัยเถา พม่ากำชับเถา มอญบางนางเกร็ง พุ่งหอก โหมโรงศรีสังคีต กราวรำมอญเถา และเพลงตับชุดลาวแก่นท้าวกัดนิ้ว เป็นต้น

ชีวิตครอบครัว ได้แต่งงานกับนางสาววาสนา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๑ มีบุตรชาย ๒ คน คือ พ.อ.วิชาญ และนายชวลิต มีบุตรี ๓ คน คือ วิเชียร ชูวงศ์ และแน่งน้อย มีชวลิตเพียงคนเดียว ที่เล่นดนตรีไทยได้

น้อง ๆ ของนายโชติ ดุริยประณีต ล้วนแต่มีฝีมือในการดนตรีทั้งสิ้นทุกคน ทุกคนมีความสามารถเป็นครูได้ คือ ครูชื้น ครูชั้น ครูแช่มช้อย (ภรรยาครูเหนี่ยว ดุริยพันธุ์) ครูเชื่อม (สุดา เขียววิจิตร) ครูชมชื่น ครูทัศนีย์ ครูสุดจิตต์ และคนสุดท้ายเป็นนักระนาดเอกฝีมือเยี่ยม ชื่อ สืบสุด (ไก่)

นายโชติ รับราชการจนเกษียณอายุ แต่ทางกรมศิลปากรได้ยกย่องให้ปฏิบัติหน้าที่ต่อ ในฐานะผู้เชี่ยวชาญดนตรีไทยของกรมศิลปากรตลอดมา จนถึงแก่กรรมด้วยโรคมะเร็ง เมื่อวันที่ ๑๐ มิถุนายน พ.ศ. ๒๕๑๖ รวมอายุได้ ๖๔ ปี

เมื่อแรกเกิด บิดาให้ชื่อว่า ”ทองคำ” และเนื่องจากบิดาเป็นนักดนตรี เคยใกล้ชิดกับพระยาราชภัคดี (โค สุจริตกุล) มาตั้งแต่ยังหนุ่ม พระยาราชภัคดี นี้มีวงเครื่องสายและตัวท่านเองชำนาญการสีซอด้วง พระยาราชภัคดีมีบุตรชื่อ ปลื้ม ซึ่งต่อมารับราชการเป็นอธิบดีศาลยุติธรรม มีบรรดาศักดิ์ เป็น เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี เจ้าพระยาสุธรรมมนตรีได้ชวนครูหรั่งให้มาอยู่ด้วยที่บ้านปากน้ำภาษีเจริญ ครูนิภา จึงย้ายตามบิดามาอยู่ที่บ้านเจ้าพระยาสุธรรมมนตรีตั้งแต่อายุน้อยมาก 

เจ้าพระยาสุธรรมมนตรี มีบุตรี คนใหญ่กับท่านผู้หญิงไล้ ชื่อ เปรื่อง ซึ่งชำนาญการขับร้องเพลงไทย คุณเปรื่อง ได้เห็นครูนิภามาตั้งแต่เริ่มหัดร้องเพลงซึ่งครูหรั่งหัดให้ตั้งแต่อายุได้ ๕ ขวบ ก็มีความเมตตา จึงขอต่อครูหรั่ง ให้ ด.ญ.ทองคำ มาเป็นลูกเลี้ยง เมื่อผูกข้อมือรับเลี้ยงเป็นลูกแล้ว ก็เปลี่ยนชื่อให้ใหม่ว่า “ประคอง” (ส่วนชื่อนิภา นี้ มาเปลี่ยนหลังจาก พ.ศ. ๒๔๗๕ เมื่อมีการปฏิวัติทางวัฒนธรรมไทย) ต่อมา คุณเปรื่องได้รับราชการฝ่ายในเป็นที่พระสุจริตสุดา พระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ครูนิภาจึงย้ายเข้าไปอยู่ในวังด้วย ได้เริ่มเรียนหนังสือเรียนดนตรีไทยจากครูผู้ทรงคุณวุฒิหลายท่าน อาทิเช่น เรียนขับร้องจาก คุณแม่เจริญ พาทยโกศล เรียนเพลง ละคร และโขนจาก หม่อมจันทร์ กุญชร ณ อยุธยา เรียนขับร้องเพลงตับและเพลงเถาต่าง ๆ จากหลวงเสียงเสนาะกรรณ (พัน มุกตวาภัย) ทางด้านดนตรีเรียนซออู้ ซอด้วง และจะเข้ จากครูหลายท่าน คือ พระประณีตวรศัพท์ (เขียน กมลวาทิน) ครูชุ่ม กมลวาทิน หลวงชาญเชิงระนาด (เงิน ผลารักษ์) พระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) พระสรรเสริญเพลงสรวง (บัว กมลวาทิน) จนสามารถเล่นเครื่องสายได้รอบวง และร้องเพลงได้เป็นอย่างดี 

การเป็นนักดนตรีหญิง (ฝ่ายใน) ในสมัยรัชกาลที่ ๖ นั้น นอกจากจะมีหน้าที่บรรเลง เพลงถวายเวลาทรงว่างจากราชภารกิจแล้ว บางครั้งต้องตามเสด็จไปยังต่างจังหวัดด้วย เช่น ที่มฤคทายวัน หาดเจ้าสำราญ และนครปฐม เป็นต้น นักดนตรีชุดนี้มีหลายคนด้วยกัน คือ สุมิตรา (สิงหลกะ) สุจริตกุล เล่นเปียโน ลมหวล สุจริตกุล (ซอและเปียโน) ทองสุก สุทธิพิณทุ (ซอ) ศรีสะอาด (จะเข้) เฉลย พุ่มทองสุก (ขลุ่ย) แฉล้ม พุ่มทองสุก (ซอด้วง) เฉลียว พุ่มทองสุก (ฉิ่ง) ฉลวย (รัตนจันทร์) จิยะจันทร์ (ซออู้) แนบ เนตรานนท์ (นักร้อง) ประเทือง ณ หนองหาร (นักร้อง) ประคอง พุ่มทองสุก (นักร้อง) จำรัส (ซออู้) ทองดี สุจริตกุล (โทน รำมะนา) อำไพ สุจริตกุล (ซอด้วง) 

เมื่อครั้งพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ประทับที่วังพญาไท เวลาเสวยพระกระยาหารค่ำ พระสุจริตสุดา จะจัดให้ คุณสุมิตรา สุจริตกุล บรรเลงเปียโน ครูนิภา เป็นผู้ขับร้องถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้า ฯ  ทรงชมเชยว่าร้องเพลงแสนเสนาะได้ไพเราะต้องพระราชหฤทัยนักและบางครั้งก็ทรงร่วมกับข้าราชบริพารขับร้องเพลง ตับวิวาห์พระสมุทรบ้าง เพลงจากเรื่องพญาราชวังสันบ้าง ฯลฯ 

เมื่อถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระสุจริตสุดา ยังคงอยู่ในวังสวนสุนันทา วงดนตรีของท่านก็รับงานบรรเลงตามสถานที่ต่าง ๆ ใช้ชื่อวงว่า “คณะนารีศรีสุมิตร” มีครูนิภาเป็นนักร้องประจำวง ได้ชื่อว่า เป็นนักร้องเสียงดี ชัดเจน กำลังดี และที่สำคัญคือ เป็นคนสวยประจำวง ได้อัดแผ่นเสียงกับบริษัท Deutsche Grammophone ซึ่งห้าง  ต.เง็กชวน ติดต่อมาเพลงที่บันทึกมี เพลงจากเรื่องวิวาห์พระสมุทรและพระราชวังสัน เป็นส่วนมาก และได้อัดแผ่นเสียง เพลงพญาโศก โดยมีสุมิตรา เดี่ยวเปียโน นับเป็นแผ่นเสียงเดี่ยวเปียโน เพลงพญาโศกเป็นแผ่นแรกของประเทศไทย ขายดีมากจนแม้แต่เจ้าของเองก็ไม่มีฟัง นอกจากเพลงพญาโศกแล้ว แผ่นเสียงเพลงที่ครูนิภาร้องไว้ และได้รับความนิยมมากได้แก่ เพลงสุดาสวรรค์เถา ตับวิวาห์พระสมุทร และเพลงพระอาทิตย์ชิงดวง เป็นต้น 

หลังการเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. ๒๔๗๕ แล้ว หลวงวิจิตรวาทการได้ก่อตั้งโรงเรียนนาฏดุริยางค์ขึ้น ครูนิภาได้รับราชการเป็นครูอยู่โรงเรียนนี้ด้วย จึงมีโอกาสต่อเพลงจากหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) เพิ่มขึ้นอีก นักเรียนที่ครูเคยสอน  ได้แก่ ครูประเวช กุมุท ครูประกอบ สุกัณหเกตุ เป็นต้น ระยะนี้ หลวงวิจิตรวาทการ ได้แต่งบทละครปลุกใจหลายเรื่อง ครูนิภาได้ทำหน้าที่นักร้องต้นเสียงในเรื่องเลือดสุพรรณ มหาเทวี น่านเจ้า ศึกถลาง เจ้าหญิงแสนหวี ได้ร้องเพลง คลื่นถลางคู่กับ ครูแนบ เนตรานนท์ ทั้งยังได้ร่วมงานกับนักร้องที่มีชื่อเสียงในยุคนั้นคือ บุญทรง เหราบัติย์ ประภา เป้าประเสริฐ อัมพร ชัชกุล สวง เชยประทุม การุณ พันธุมสุต เป็นต้น ประวัติการขับร้องเพลงของครูนิภา จึงครบถ้วนทั้งไทยแท้และไทยสากล 

เมื่อมารับราชการในกรมศิลปากรได้ไม่นาน ก็สมรสกับครูแสวง อภัยวงศ์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๙ ไม่มีบุตรธิดา ด้วยกัน มีบุตรบุญธรรม ๑ คน ชื่อ มยุรี ได้ก่อตั้งวงดนตรีบรรเลงออกอากาศทางสถานีวิทยุกระจายเสียงเป็นประจำ คือ วง ส. สุรางคศิลป์ และได้ร่วมวงบรรเลงกับวงอื่น ๆ เสมอ 

เมื่อพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดช ทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ ให้ตั้งโรงเรียนจิตรลดาขึ้น ครูนิภาได้เข้าไปถวายการสอนดนตรีไทยแด่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอทั้งสองพระองค์ และยังช่วยสอนดนตรีไทยแก่สถาบันต่าง ๆ เช่น มหาวิทยาลัยรามคำแหง รวมทั้งรับสอนที่บ้านด้วย เมื่อต้นปี พ.ศ. ๒๕๒๖ ครูได้ออกรายการโทรทัศน์ร่วมกับคุณสุมิตรา สุจริตกุล ในรายการหนึ่งในร้อย ซึ่งสนับสนุนโดย ธนาคารกรุงเทพจำกัด เพื่อเล่าเรื่องราวและบรรเลงเพลงที่เคยขับร้องถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ปรากฏว่ามีผู้สนใจมาก 

ครูท้วม มีพี่น้องร่วมบิดามารดาเดียวกันทั้งสิ้น ๑๐ คน รวมทั้งตัวครูด้วย คนโต ชื่อ ถม เป็นนักร้องเสียงเพราะมาก ต่อมาสมรสกับนายหวาด บัวทั่ง พี่ชายคนโตของครูเฉลิม บัวทั่ง ครูเป็นบุตรีคนที่ ๓ มีน้องสาวเป็นนักร้องเอก อีกคนหนึ่ง คือ ครูอุษา สุคันธมาลัย เจ้าของสมญา “แม่ทับ เสียงทอง” นักร้องที่มีชื่อเสียงโด่งดังมากในสมัยรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พี่น้องของครูนอกจากนี้ไม่มีใครเป็นนักร้องหรือนักดนตรีเลย

นายสุทธิ์ บิดาของครูนั้น เป็นนักดนตรีไทยที่มีความสามารถรอบตัว นอกจากทางเครื่องแล้วยังสามารถขับร้อง ขับเสภา และเล่นเพลงพื้นบ้านได้ดีด้วย เคยมาร่วมวงเล่นดนตรีและร้องเพลงกับเพื่อนในกรุงเทพมหานครเสมอ ๆ ครูจึงได้เริ่มเรียนขับร้องจากบิดามาตั้งแต่เล็ก แต่เป็นทางร้องที่ครูบอกว่า “ทางบ้านนอก” จนอายุราว ๑๒ ปี บิดาจึงพามาถวายตัวกับ พระราชอัครชายาเธอพระองค์เจ้าสายสวลีภิรมย์ ซึ่งต่อมาเฉลิมพระนามเป็น พระวิมาดาเธอ กรมพระสุทธาสินีนาฎ ในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งที่ตำหนักนี้ในระยะนั้น มีครูดนตรีไทยเข้ามาสอนอยู่หลายท่าน เช่น หลวงเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) พระประดิษฐ์ไพเราะ (ตาด) ครูเหลือ หม่อมส้มจีน หม่อมคร้ามและคุณเฒ่าแก่จีบ ครูท้วมอยู่ในวังนี้ประมาณ ๑ ปี ก็ถูกส่งตัวไปอยู่กับหม่อมส้มจีน ที่บ้านคลองบางหลวง เพื่อต่อเพลง ๓ ชั้น เมื่อพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์บทละครเรื่องเงาะป่าขึ้น ครูท้วม ก็ได้ร่วมขับร้องเพลงในบทพระราชนิพนธ์เรื่องนี้ด้วย จนกระทั่ง พ.ศ. ๒๔๕๓ พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเสด็จสวรรคต การบรรเลงและการขับร้องเลิกราไประยะหนึ่ง แต่ครูก็ยังอยู่ที่บ้านหม่อมส้มจีน จนหม่อมส้มจีนถึงแก่กรรม เมื่อ พ.ศ.๒๔๕๔ ครูจึงกลับไปอยู่กับบิดาที่บ้านเมืองนนท์ มาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ครูท้วมได้ไปอยู่กับพระวิมาดาเธอ กรมพระสุทธาสินีนาฎ ที่ตำหนักสวนสุนันทาอีก ต่อมาสมเด็จเจ้าฟ้าอัษฎางค์ เดชาวุธ กรมหลวงนครราชสีมา ทรงขอยืมตัวครูท้วมมาช่วยงานขับร้องที่วังสวนกุหลาบระยะหนึ่งแล้ว สมเด็จเจ้าฟ้าจุฑาธุชธราดิลก กรมขุนเพชรบรูณ์อินทราชัย ทรงมีละครในวังเพชรบรูณ์ จึงทรงขอยืมตัวครูท้วมมาประจำอยู่ที่วังเพชรบรูณ์ด้วย โดยร่วมงานกับ ครูลมุล ยมะคุปต์ และครูเฉลย ศุขวณิช และที่วังเพชรบรูณ์นี้ ครูก็ได้เป็นศิษย์หม่อมมาลัย นักร้องเสียงเยี่ยมซึ่งเคยอยู่ในวังของเจ้าพระยาเทเวศร์วงศ์วิวัฒน์มาก่อน หม่อมมาลัยต่อเพลงทางร้องให้ครูท้วมอย่างละเอียดลออ จนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต ประกาศนียบัตรการเรียนขับร้องที่ครูท้วมได้รับจากหม่อมมาลัย ก็คือคำพูดของหม่อมมาลัยที่บอกกับครูว่า “ฉันเห็นจะตายได้แล้ว มีแม่ท้วมร้องเพลงได้เหมือนใจแล้ว” หลังจากนั้น ไม่นานหม่อมมาลัยก็ถึงแก่กรรม

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งขึ้นครองราชย์เมื่อปี พ.ศ.๒๔๖๘ ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้ตั้งวงมโหรีหญิงขึ้น ครูก็ได้เข้ารับราชการเป็นคนขับร้องประจำวงมโหรีหลวง มีหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) เป็นหัวหน้าวง ในช่วงระยะเวลานี้เป็นระยะที่ครูร้องเพลงอัดลงจานเสียงกับบริษัทโอเดี้ยนไว้เป็นจำนวนมาก ทั้งเพลงตับ เพลงเภา และเพลงเกร็ดต่าง ๆ

ครูสมรส เมื่อ พ.ศ.๒๔๖๙ กับนายพูล ประสิทธิกุล ข้าราชการในกรมอัศวราช อยู่ด้วยกันมาจนถึง พ.ศ.๒๕๑๗ นายพูลก็ถึงแก่กรรม โดยไม่มีบุตรด้วยกันเลย

ครูได้ย้ายไปอยู่กรมศิลปากร เมื่อเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ.๒๔๗๕ แล้ว และเมื่อหลวงวิจิตรวาทการเปิดโรงเรียนนาฏดุริยางค์ ก็ได้มาเป็นครูสอนอยู่ในโรงเรียนนี้ จนกลายเป็นวิทยาลัยนาฏศิลปในปัจจุบัน ตำแหน่งครั้งหลังสุดของครู คือ “ผู้เชี่ยวชาญการขับร้องเพลงไทย” ดังนั้น ลูกศิษย์ของครูจึงเรียกได้ว่ามีอยู่ทั่วประเทศไทย

ในปี พ.ศ.๒๕๒๕ ท่านมีอายุ ๘๖ ปี ยังมีสุขภาพดี และเมื่อพฤศจิกายน ท่านได้รับพระราชทานโล่ประกาศเกียรติคุณ ในฐานะศิลปินอาวุโส ผู้เชี่ยวชาญการขับร้องเพลงไทย จากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี โดยมีธนาคารกรุงเทพ จำกัด เป็นผู้ดำเนินการเลือกสรรนำความปลาบปลื้มมาสู่ท่านเป็นอันมาก ครูท้วม ประสิทธิกุล ได้รับเลือกจากคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติให้เป็นศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง (คีตศิลป์) ประจำปีพุทธศักราช ๒๕๒๙ ได้รับพระราชทานโล่ห์และเข็มเชิดชูเกียรติ จากสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา สยามบรมราชกุมารี ในวันที่ ๒๔ กุมภาพันธ์ พ.ศ.๒๕๓๐

ครูท้วม ประสิทธิกุล ถึงแก่กรรมด้วยโรคหัวใจวายอันเนื่องมาจากความชราภาพ เมื่อวันที่ ๗ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๓๔ ขณะเมื่อมีอายุ ๙๕ ปีเศษ

ดร.อุทิศ เป็นบุตรของ นายสังวาลย์ และนางอบเชย นาคสวัสดิ์ เกิดที่อำเภออัมพวา จังหวัดสมุทรสงคราม เมื่อวันที่ ๒๙ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๖๖ โดยที่บิดาเป็นครูสอนดนตรีไทย จึงหัดดนตรีมาตั้งแต่อายุ ๗ ปี

การศึกษาในเยาว์วัย ระดับประถมถึงมัธยมต้นเรียนที่จัดหวัดสมุทรสงครามแล้วมาเรียนต่อในกรุงเทพ ที่โรงเรียนเทเวศร์วิทยาลัย ชั้นมัธยมปีที่ ๖ จบแล้วไปเรียนต่อที่วิทยาลัยเกษตรกรรมแม่โจ้ จังหวัดเชียงใหม่ เรียนจบเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๒ แล้วย้อนกลับมากรุงเทพฯ เรียนต่อที่วิทยาลัยเกษตรศาสตร์ บางเขน จนได้รับอนุปริญญา สาขาวิชาสหกรณ์ในปี พ.ศ. ๒๔๘๕ จึงออกไปรับราชการเป็นเจ้าหน้าที่สหกรณ์ อำเภอมหาราช จังหวัดพระนครศรีอยุธยา อยู่ระยะหนึ่ง จึงได้ลาออกมาเรียนต่อที่มาหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จนจบปริญญาตรี และปริญญาโทเกียรตินิยม สาขาวิชาเศรษฐศาสตร์ แล้วจึงได้เข้ารับราชการเป็นอาจารย์ในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์

ดร.อุทิศ เป็นคนเรียนหนังสือเก่งมาก สอบชิงทุนรัฐบาลไทยได้ที่ ๑ ถึง ๓ สาขา แต่ได้เลือกไปเรียนต่อที่มหาวิทยาลัยคอร์เนลล์ สหรัฐอเมริกา จนได้ปริญญาเอกมาในปี พ.ศ. ๒๕๐๐ แล้วรับราชการในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ต่อมาจนถึง พ.ศ. ๒๕๒๓ จึงได้ลาออกจากราชการมาประกอบอาชีพส่วนตัว

ในด้านดนตรี เป็นศิษย์เรียนซอสามสายจากพระยาภูมีเสวิน (จิตร จิตตเสวี) ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๖ และเป็นศิษย์ของท่านครูหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) โดยเริ่มเข้าสู่กลุ่มนักดนตรี แห่งบ้านบาตร ตั้งแต่ พ.ศ. ๒๔๘๘ ได้ร่ำเรียนวิชาดนตรีทั้งทางทฤษฎีและปฏิบัติ จนมีความรู้ดีมาก และท่านครูหลวงประดิษฐได้ทำพิธีมอบให้เป็นครูอ่านโองการได้ เมื่อประมาณปี พ.ศ. ๒๔๙๗ ก่อนที่จะเดินทางไปศึกษาต่อที่สหรัฐอเมริกา

ในด้านฝีมือแล้ว นับเป็นผู้ที่มีความสามารถรอบวง เล่นดนตรีไทยได้ดีทั้งปี่พาทย์และเครื่องสาย ฝีมือการสีซอนั้นได้รับคำชมเชยเลื่องลือว่า “นายอุทิศซอสามสาย” มาตั้งแต่ยังหนุ่ม มีลีลาลูกเล่นทุกแบบอย่างที่เรียบทั้งไหว หรือจะให้สีอย่างโลดโผนสนุกสนานก็ทำได้ดียิ่ง

ในด้านการส่งเสริมดนตรี ได้เป็นอนุกรรมการจัดบทเรียน บทขับร้อง สำหรับวิทยุโรงเรียนกระทรวงศึกษาธิการ ได้แต่งเพลงสำหรับวิทยุโรงเรียนหลายเพลง เริ่มจัดรายการโทรทัศน์ ช่อง ๗ เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๓ ให้ชื่อว่า “นาฎดุริยางค์วิวัฒน์” แล้วเริ่มงาน ดร.อุทิศ แนะดนตรีไทย ทางไทยทีวีช่อง ๔ และทางทีวีสีช่อง ๕ ตลอดมาเป็นเวลากว่า ๒๕ ปี

งานสำคัญอีกประเภทหนึ่งคือ ได้แต่งตำรา “ทฤษฎีและการปฏิบัติดนตรี ไทย” โดยเขียนลงในวารสารวัฒนธรรมไทยติดต่อกันหลายปี เขียนบทความไว้เป็นอันมากเกินกว่าจะนับได้ มีทั้งประวัตินักดนตรีในอดีต ทฤษฎีซอสามสาย เรื่องมือฆ้องท่านครู หรือแม้แต่เรื่องยาก ๆ เช่น ปี่ ก็ได้เขียนไว้ด้วย นับเป็นผู้ที่มีความตั้งใจส่งเสริมดนตรีไทยเป็นอย่างมาก

สำหรับการแต่งเพลง ได้ทำทางเดี่ยวเพลงสำหรับเครื่องมือต่าง ๆ ไว้เป็นอันมาก แต่งเพลงเถา เพลงตับไว้มากมาย อาทิ ตับพระยาโคตรตระบอง ตับราชาธิราช ตอนประหารชีวิตพ่อลาวแก่นท้าว ศึกมังรายมังกะยอชวา ตับเรื่องพระจ้าสามตา เพลงเนื้อเต็มต่าง ๆ จำนวนมาก เช่น มาร์ชชาวไทย เพลงแรงสามัคคี เชิญรำวง เขมรไทรโยค เขมรพวง แขกเงาะ ฯลฯ ในด้านเพลงเถา ก็มีเพลงยูนนานรำลึก เพลงพม่าแปลงเถา ครุ่นคำนึงเถา โยสลัมเถา ในด้านฝีมือเดี่ยวต่าง ๆ ได้บันทึกเทปเพลงเดี่ยวซอสามสาย ซอด้วง ซออู้ ขิม ฯลฯ ไว้เป็นจำนวนมาก

ชีวิตครอบครัวมีภรรยาชื่อ วิไล แต่งงานเมื่อ พ.ศ. ๒๔๙๓ มีบุตรี ๔ คน และบุตรชาย ๑ คน ทุกคนเป็นนักดนตรี และมีความรู้ทางนาฏศิลป์ไทย คือ อังศุมาลย์ อังสนา รณรงค์ จุฑารัตน์ และวิมลมาศ ตามลำดับ ในระยะหลังที่ออกจากราชการแล้วได้เปิดกิจการค้าขายเทปเพลงไทย และเครื่องดนตรีไทยรวมทั้งรับสอนดนตรีด้วยจนกิจการค้ารุ่งเรืองมาก

ดร.อุทิศ เป็นครูที่มีศิษย์รักใคร่มาก โดยเฉพาะศิษย์ในมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์ทั้งรักและเคารพท่านเสมือนบิดา ในวงการดนตรีไทย ดร.อุทิศเดินไปข้างหน้าอย่างไม่หยุดยั้ง ได้ค้นคิดระนาดอะลูมิเนียม ระบบครึ่งเสียง ๑๔ เสียง เป็นผู้ก่อตั้งสมาคมสงเคราะห์สหายศิลปิน ที่สำคัญที่สุดคือ ส่งเสริมและเผยแพร่ดนตรีไทยอย่างจริงใจ วิธีการของท่านประสบผลในการชักนำคนหนุ่มสาวให้หันมาสนใจดนตรีไทย วิธีการของท่านแปลกใหม่ จนนักดนตรีไทยรุ่นเก่า ๆ บางคนมีความเห็นขัดแย้งกับท่าน แต่ ดร.อุทิศก็มีความอดทนต่อสู้อุปสรรคนานาประการจนได้รับการยกย่องทั่วไปว่าเป็นคนดีมีฝีมือ และมีผลงานมากที่สุดคนหนึ่ง

ในปี พ.ศ. ๒๕๑๕ ดร.อุทิศได้รับรางวัลจัดรายการทีวีดีเด่นจากสถานีโทรทัศน์กองทัพบก และได้รับรางวัลตุ๊กตาทองมหาชน ประจำปี พ.ศ. ๒๕๒๓ ดร.อุทิศ เริ่มป่วยด้วยโรคของต่อมไทรอยต์ แตั้งแต่ปี พ.ศ. ๒๕๒๓ หลังผ่าตัดแล้วทำให้มีเสียงแหบแห้ง จากนั้นก็ป่วยด้วยโรคมะเร็งลุกลามขึ้นสมอง ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๕๒๕ รวมอายุได้ ๕๙ ปี ได้รับพระราชทานพระมหากรุณาธิคุณในงานศพตลอดจนพระราชทานเพลิงศพ ณ พลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส เมื่อวันที่ ๑๒ มีนาคม พ.ศ. ๒๕๒๖

เริ่มเรียนหนังสือที่บ้านตาและยาย จังหวัดสมุทรสาคร อายุได้ ๘ ขวบ เริ่มเรียนดนตรีกับครูละม้าย หรือทองหล่อ ที่บ้านข้างวัดหัวแหลม พอตีฆ้องทำเพลงโหมโรงเช้า โหมโรงเย็นได้ก็เลิกเรียนขณะนั้นอายุได้ ๑๐ ปี ในระยะนั้น บิดา ของครูบุญยงค์ เป็นนายโรงลิเก ให้ชื่อในการแสดงว่า ”พยอม” มีชื่อเสียงว่าแสดงดีทุกบทตั้งแต่บทพระเอก จนถึงตัวตลก แสดงอยู่กับคุณ “หมื่นสุขสำเริงสรวล” ประจำอยู่ที่วิกบางลำพู กรุงเทพฯ บิดามีภรรยาอีกคนหนึ่ง เป็นคนจีนชื่อ “กวย” มีบ้านอยู่ที่ถนนสิบสามห้าง บางลำพู ในวัยหนุ่มครูได้อยู่กับมารดาเลี้ยงคนนี้ ซึ่งรักและเมตตาครูมาก

อายุได้ราว ๑๑ ปี ได้ไปเรียนดนตรีต่อกับครูหรั่ง พุ่มทองสุก ที่บ้านปากน้ำ ภาษีเจริญ พร้อม ๆ กับ ครูสมาน ทองสุโชติ และครูบุญยัง ผู้น้องชาย ได้ต่อเพลงต่าง ๆ จนถึงเดี่ยวฆ้องเล็กได้ เรียนอยู่กับครูหรั่งประมาณ ๒ ปี ก็ย้ายไปเรียนกับอาจารย์เทิ้ม พระวัดช่องลม จังหวัดสมุทรสาคร จนอายุได้ ๑๖ ปี จึงไปช่วยบิดาตีระนาดอยู่กับคณะลิเกได้ต่อเพลงจาก ครูประสิทธิ์ เกตุคง ผู้เป็นอา อีกหลายเพลง ประเภทเพลง ๒ ชั้น ที่ลิเกชอบร้องอยู่เสมอ ๆ และได้เป็นศิษย์ของครูเพชร จรรย์นาฏ ครูดนตรีที่มีชื่อเสียงแห่งจังหวัดอยุธยา (ศิษย์หลวงประดิษฐไพเราะ) จนถึงออกวงร่วมกับครูเพชร ประชันวงตามงานต่าง ๆ ทั้งยังได้ใกล้ชิดกับครูชื้น ครูชั้น ดุริยประณีต ซึ่งมาตีระนาดให้กับวงลิเกของบิดา จึงได้เป็นศิษย์ของบ้านดุริยประณีต ได้ต่อเพลงกับครูสอน วงฆ้อง และเล่นดนตรีมากับครูสืบสุด (ไก่) ดุริยประณีต จนมีความสามารถทำเพลงสำหรับเดี่ยวระนาดได้ ต่อมาได้น้องสาวของครูชื้น ดุริยประณีต คนหนึ่งเป็นภรรยา แต่ไม่มีบุตรด้วยกัน

พ.ศ. ๒๔๘๕ น้ำท่วมกรุงเทพมหานครครั้งใหญ่ทำให้การเล่นลิเกซบเซาลงมาก ครูจึงหันมายึดอาชีพแจวเรือจ้างจนหมดฤดูน้ำท่วม แล้วไปอยู่เรียนดนตรีกับครูเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล เป็นเวลาอีกปีเศษ

ความสามารถในทางดนตรีของครูบุญยงค์นั้นมีมาก สามารถบรรเลงปี่พาทย์ได้ทุกประเภท ทั้งประกอบการแสดงโขน ละคร ลิเก จนถึงการประชันวงปี่พาทย์ เคยร่วมวงดนตรีกับ คณะทองใบ รุ่งเรือง คณะดุริยประณีต คณะพาทยโกศล คณะครูเพชร จรรย์นาฏ เป็นต้น ครูบุญยงค์ แต่งเพลงครั้งแรก ตั้งแต่เมื่อมีอายุได้ ๑๘ ปี แล้วได้นำไปบรรเลงในงานไหว้ครูครั้งหนึ่งที่บ้านหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ได้รับคำชมเชยว่า ทางบรรเลงดี จึงมีกำลังใจ ต่อมาเมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๙ อายุได้ ๒๖ ปี จึงร่วมมือกับครูบุญยัง น้องชาย หัดลิเก แสดงลิเกเป็นล่ำเป็นสัน จนถึงได้รับรางวัลชนะเลิศการประกวดลิเก ทางวิทยุกระจายเสียง เมื่อ พ.ศ. ๒๕๐๐ ได้รับถ้วยทองคำหนัก ๕ บาท และเงินรางวัล หนึ่งหมื่นบาท โดยมี พร ภิรมย์ และครูบุญยัง เกตุคง ร่วมแสดงด้วย ใช้ชื่อคณะว่า “เกตุคงดำรงศิลป์”

เมื่อ พลโท ม.ล.ขาบ กุญชร เป็นอธิบดีกรมประชาสัมพันธ์ ครูบุญยงค์ ได้เข้ารับราชการเป็นนักดนตรี พร้อมๆ กับครูสมาน ทองสุโชติ ครูประสงค์ พิณพาทย์ ครูระตี วิเศษสุรการ ครูฉลวย จิยะจันทน์ ครูจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ จึงมีโอกาสได้เป็นศิษย์ของครูพุ่ม บาปุยะวาส ได้ร่วมงานแต่งเพลงกับครูพุ่มหลายเพลง รับการการอยู่ ณ กรมประชาสัมพันธ์ได้ประมาณ ๕-๖ ปี ก็ลาออกไปเป็นนักดนตรีประจำอยู่ไทยทีวีสีช่อง ๔ บางขุนพรหม ซึ่งเพิ่งเปิดดำเนินกิจการใหม่ อยู่ได้ประมาณ ๕ ปี ก็ลาออกมาเป็นนักดนตรีประจำวงดนตรีไทยของ สำนักงานกรุงเทพมหานคร จนเกษียณอายุเมื่อ พ.ศ. ๒๕๒๕

ผลงานทางด้านการแต่งเพลงของครูมีมากหลายเพลง อาทิ โหมโรงสามสถาบัน โหมโรงจุฬามณี โหมโรงสามจีน เพลงเงี้ยวรำลึกเถา เริงพลเถา ศรีธรรมราชเถา ชเวดากองเถา พิรุณสร่างฟ้าเถา เพชรน้อยเถา(ร่วมกับครูพุ่ม) สยามานุสติเถา เดือนหงายกลางป่าเถา น้ำลอดใต้ทรายเถา เกษรสำอางค์เถา ศรีอโศกเถา เป็นต้น และยังมีทางเดี่ยวสำหรับเพลงต่างๆ และเครื่องมือต่างๆ อีกเป็นอันมาก ผลงานของครูบุญยงค์มีความผูกพันอยู่กับ ครูพุ่ม บาปุยะวาส และครูจำเนียร ศรีไทยพันธุ์ หลายเพลง ผลงานการแต่งเพลงและการเรียบเรียงเพลงของครูบุญยงค์ ในระยะหลังนี้ มีชื่อเสียงแพร่หลายไปยังต่างประเทศคือ ไปร่วมงานกับ นายบรู๊ซ แกสตัน นักดนตรีเอกชาวเยอรมันจัดทำเพลงชุด เจ้าพระยาคอนแชร์โต้บรรเลงด้วยเครื่องดนตรีไทยผสมกับเครื่องดนตรีฝรั่งเป็นที่นิยมชมชอบกันโดยทั่วไป ซึ่งผลงานนี้เป็นเครื่องยืนยันว่า ครูบุญยงค์ เกตุคง เป็นอัจฉริยบุคคลทางด้านดนตรีของไทยอีกผู้หนึ่ง ในเดือนกุมภาพันธ์ ๒๕๓๒ ครูได้เข้ารับพระราชทานโล่และเข็มเชิดชูเกียรติในฐานะเป็นศิลปินแห่งชาติสาขาศิลปะการแสดง(ดนตรีไทย) ประจำปี ๒๕๓๑ นับเป็นเกียรติประวัติสูงส่งในชีวิตของครู

ครูบญยงค์ เกตุคง ได้รับยกย่องสรรเสริญว่าเป็นระนาดเทวดา เพราะมีฝีมือบรรเลงระนาดเอกได้ยอดเยี่ยมที่สุดคนหนึ่งในยุคสมัยเดียวกัน และยังได้รับคำยกย่องอีกว่าเสียงระนาดของท่านเปรียบได้กับเสียงของไข่มุกร่วงบนจานหยก ครูบุญยงค์ เกตุคง ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ ๙ พฤษภาคม พ.ศ. ๒๕๓๙ สิริรวมอายุ ๗๖ ปี

จางวางทั่ว พาทยโกศล เกิดเมื่อวันพุธ เดือน ๑๐ แรม ๑๓ ค่ำ ปีมะเส็ง ตรงกับวันที่ ๒๑ กันยายน พ.ศ. ๒๔๒๔ ที่บ้านหลังวัดกัลยาณมิตรฝั่งธนบุรี เป็นบุตรของหลวงกัลยาณมิตรวาส (ทับ) เจ้ากรมวัดกัลยาณมิตร กับนางแสง (ชูสัตย์) ท่านเกิดในตระกูลนักดนตรีที่มีชื่อเสียงและสืบทอดกันมาหลายชั่วคน

จางวางทั่ว มีบุตรชายหญิงกับนายปลั่ง (คงศรีวิไล) ซึ่งมาจากตระกูลนักดนตรีเช่นกัน มีบุตรจำนวน ๘ คน แต่มีชีวิตรอดมาจนโตเพียง ๒ คน คือ นายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล และคุณหญิงไพฑูรย์ กิตติวรรณ เป็นนักดนตรีฝีมือดีทั้งคู่ ส่วนบุตรชายหญิงที่เกิดแต่นางเจริญ (รุ่งเจริญ) นักร้องชั้นเยี่ยมนั้น เสียชีวิตทั้งหมดตั้งแต่ยังเยาว์ จางวางทัวใช้ชีวิตอย่างนักดนตรีมาตลอด จนกระทั่งสิ้นชีวิตลงเนื่องมาจากโรคเบาหวาน เมื่อวันที่ ๑๒ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๘๑

ทั้งบิดาและมารดาของครูจางวางทั่ว เป็นนักดนตรีฝีมือดีในสมัยรัชกาลที่ ๕ ท่านจึงได้ฝึกฝนถ่ายทอดวิชาดนตรีจากบิดามารดาและปู่ที่ชื่อว่าทองดี มาตั้งแต่ยังเยาว์ ต่อมาได้เรียนเพิ่มเติมจากครูรอด จนกระทั่งเป็นผู้มีฝีมือทางฆ้องวงเป็นพิเศษ นอกจากนั้นแล้ว ยังได้เรียนดนตรีจากครูอื่น ๆ อีก คือ ครูต่วน ครูทั่ง ครูช้อย สุนทรวาทิน และพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) อีกทั้งเรียนวิธีประสานเสียงแบบสากลจากสมเด็จเจ้าฟ้าฯ บริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิตด้วย

ท่านได้อุปสมทบที่วัดอรุณราชวราราม เมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๕ มีสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (ฤทธิ์) เป็นพระอุปัชฌาย์

ในสมัยรัชกาลที่ ๕ ครูจางวางทั่วรับหน้าที่ควบคุมวงปี่พาทย์ของกรมหลวงชุมพรเขตรอุดมศักดิ์ และต่อมาควบคุมวงปี่พาทย์ของสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต หรือที่เรียกว่า “วงปี่พาทย์วังบางขุนพรหม” ซึ่งจัดได้ว่าเป็นวงที่มีชื่อเสียงดีเด่นมากในระยะนั้น ท่านได้รับตำแหน่งจางวาง ในสมเด็จเจ้าฟ้ากรมหลวงศรีรัตนโกสินทร์ พระพี่นางของสมเด็จเจ้าฟ้า ฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ลูกศิษย์ของท่านจึงมักออกชื่อท่านครูจางวางทั่ว หรือ ครูจางวาง ครูจางวางทั่ว เป็นผู้มีฝีมือดีในสมัยนั้นจนได้รับการคัดเลือกให้เป็นผู้บรรเลงคนหนึ่งในจำนวน ๘ คน ของวงปี่พาทย์ที่บรรเลงถวายตัวแด่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่เรียกว่า วงปี่พาทย์ฤาษี ในการแสดงฝีมือหน้าพระที่นั่ง คุณครูจางวางทั่วชนะเลิศทางฆ้องเล็ก ได้รับพระราชทานเหรียญราชรุจิเงิน ยังคงความปลาบปลื้มให้แก่ท่านเป็นอย่างมาก

ต่อมาในรัชกาลที่ ๖ เมื่อสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต หรือ ทูลกระหม่อมบริพัตร ทรงเป็นผู้บัญชาการกองทัพเรือและเป็นเสนาธิการกองทัพบกในเวลาต่อมาพระองค์จึงโปรดให้ครูจางวางทั่วไปสอนเพลงในกองแตรวงทหารเรือ และกองแตรวงทหารมหาดเล็กรักษาพระองค์ จนกระทั่ง พ.ศ. ๒๔๗๕ งานในหน้าที่ดังกล่าว ครูจางวางทั่วก็ปฏิบัติได้ผลดียิ่ง

นอกจากงานราชการแล้ว ครูจางวางทั่ว ยังได้ถ่ายทอดวิชาดนตรีทุกชนิด ตลอดจนการขับร้องให้แก่ศิษย์ที่มาฝากตัวที่สำนักของท่านมากมายนับไม่ถ้วน ทั้งจากในกรุงเทพ ฯ และต่างจังหวัด เล่ากันว่าในเดือนหนึ่ง ๆ ต้องหุงข้าวเลี้ยงลูกศิษย์ถึง ๗ กระสอบ ลูกศิษย์ที่มีชื่อเสียงมี อาทิเช่น นายช่อ สุนทรวาทิน นายฉัตร สุนทรวาทิน นายแมว พาทยโกศล นายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล นายแถม คงศรีวิไล นายปุ่น คงศรีวิไล นายทรัพย์ เซ็นพานิช นายเตือน พาทยกุล นายยรรยงค์ โปร่งน้ำใจ ร้อยเอกนพ ศรีเพชรดี พันตรีหลวงประสานดุริยางค์ (สุทธิ์ ศรีชยา) ฯลฯ

โดยอุปนิสัยส่วนตัวแล้ว ท่านใช้ชีวิตอย่างเรียบง่าย ไม่พิถีพิถัน แต่กลับเอาใจใส่เคร่งครัดในเรื่องแบบแผนการสอนวิชาดนตรี ท่านมีหูรับฟังเสียงที่ละเอียดอ่อนมากสมเป็นครูสอนดนตรี เพราะใครตีผิดนิดผิดหน่อยแม้จะอยู่ในระยะไกลท่านก็ยังได้ยิน ท่านใจเย็นรักศิษย์เสมอต้นเสมอปลายโดยทั่วหน้ากัน

ในปลายรัชกาลที่ ๖ และระหว่างรัชกาลที่ ๗ นั้น ครูจางวาง ได้นำวงปี่พาทย์ของท่านอัดแผ่นเสียงมากมายหลายสิบแผ่น โดยได้รับพระกรุณาจากทูนกระหม่อมบริพัตร ฯ ให้ใช้ชื่อวงว่า “วงพิณพาทย์วังบางขุนพรหม” นับเป็นการฝากฝีมือและผลงานไว้ให้รุ่นลูกหลานได้ชื่นชมมิใช่น้อย

ครูจางวาง เป็นนายวงปี่พาทย์ที่โชคดี เพราะนอกจากท่านจะมีความสามารถส่วนตัวยอดเยี่ยมแล้ว ท่านยังได้นางเจริญหรือที่เรียกกันติดปากว่าหม่อมเจริญ มาร่วมชีวิตด้วย จึงได้กำลังสำคัญสำหรับวงดนตรีของท่านตลอดมาเป็นเวลาสี่สิบปีเศษ นับตั้งแต่เป็นคนร้อง ช่วยคุมวง ช่วยสอนเพลงร้องแก่ศิษย์ ตลอดจนทำทางร้องสำหรับเพลงที่แต่งใหม่อยู่เสมอ

นอกเหนือจากความสามารถในการบรรเลงเครื่องดนตรีทุกชนิด ทั้งปี่พาทย์และเครื่องสายตลอดจนการขับร้องแล้ว ครูจางวางทั่วยังมีความสามารถในการแต่งเพลงได้ดีเยี่ยมทั้งทางร้องและทางเครื่องจนถึงทางเดี่ยวสำหรับเครื่องดนตรีบางอย่างอีกด้วย เพลงที่ท่านแต่งไว้มีมากหลายสิบเพลง เช่น

ประเภทเพลงตับ เช่น ชุดแขกไทร ตับนกสีชมพู

ประเภททางเดี่ยว เช่น อาเฮีย (ทุกเครื่องมือ) ทะเยเถา (ทุกเครื่องมือ) พญาโศก ลาวแพน

ประเภทเพลงเถา เช่น หกบทเถา แปดบทเถา แขกสาหร่ายเถา บังใบเถา เขมรใหญ่เถา หงส์ทองเถา ตะลุ่มโปงเถา พม่าเถา เป็นต้น

นอกเหนือจากนี้แล้วท่านยังได้ทำทางบรรเลงสำหรับวงโยธวาทิตของกองทัพบก กองทัพเรือ กองทัพอากาศ และตำรวจไว้อีกมาก

แม้ว่า ครูจางวางจะจากไปนานหลายสิบปีแล้วแต่ชื่อเสียงของ “ทางฝั่งขะโน้น” และวง “ฝั่งขะโน้น” ยังเป็นที่รู้จักกันดีจนบัดนี้ ลักษณะการบรรเลงของวงนี้ ที่ขึ้นชื่อก็คือ ความเป็นระเบียบเรียบร้อยพร้อมเพรียงตามหน้าที่ของผู้บรรเลงแต่ละเรื่อง ไม่โลดโผน ไม่ลักลั่นกัน และเป็นทางที่ไพเราะแปลกกว่าวงอื่น ๆ

การศึกษาวิชาสามัญนั้น เริ่มที่โรงเรียนวัดใหม่บางกระทิง  จนอ่านออกเขียนได้ก็เลิกเรียน  ครั้งสิ้นบุญบิดา พระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) ซึ่งเป็นเพื่อนกับบิดาจึงได้พามากรุงเทพฯ เลี้ยงไว้เสมือนหนึ่งเป็นลูก พร้อมทั้งสั่งสอนวิชาความรู้ทางดนตรีให้เป็นอันมาก  ต่อมาภายหลังพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) พอใจในฝึมือจึงขอตัวจากวงปี่พาทย์บ้านเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี เสนาบดีกระทรวงวังสมัยรัชกาลที่ ๖ ซึ่งมีพระยาเสนาะฯ เป็นครู ไปประจำวงวังจันทร์เกษม ซึ่งเป็นวงของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว สมัยยังทรงดำรงพระยศเป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ จึงพลอยทำให้ครูพริ้ง ซึ่งมีความรู้ทางดนตรีดีอยู่แล้วจากท่านพระยาเสนาะฯ ได้มีโอกาสสังเกตเล่าเรียนเพิ่มเติมจากพระยาประสานฯ  พระเพลงไพเราะ หลวงชาญเชิงระนาด และพระพาทย์บรรเลงรมย์ เป็นต้น

หน้าที่การงานของครูพริ้ง เริ่มตั้งแต่เป็นนักดนตรีในวงปี่พาทย์ของบ้านเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี แล้วจึงย้ายไปประจำวงของพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว  แต่ครั้งยังทรงดำรงพระยศเป็น สมเด็จพระบรมโอรสาธิราชฯ  ต่อมาได้เข้าถวายตัวเป็นมหาดเล็ก ยศพันจ่าเด็กชา   มีหน้าที่การงานในกองพิณพาทย์หลวง  กรมมหรสพ  ครั้นถึงสมัยพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวอานันทมหิดล ได้ย้ายมาเป็นมหาดเล็กตั้งเครื่องอยู่ระยะหนึ่ง แล้วจึงโอนมารับราชการในกรมศิลปากร และได้เป็นหัวหน้าวง ๒ ในขณะนั้น จนเกษียณอายุราชการในปี พ.ศ. ๒๕๐๕  ต่อมาในปี พ.ศ. ๒๕๐๖  เทศบาลนครกรุงเทพ ซึ่งมีนายชำนาญ ยุวบูรณ์ เป็นนายกเทศมนตรี ได้ขออนุมัติกระทรวงมหาดไทยตั้งวงปี่พาทย์เครื่องใหญ่ขึ้น และได้มอบหมายให้ครูพริ้ง เป็นผู้จัดหานักดนตรีไทยพร้อมทั้งเป็นครูผู้ควบคุมดูแลการฝึกซ้อมต่อไป  นอกจากนี้ ครูพริ้งยังได้รับเชิญให้สอนตามโรงเรียนและสถานที่ราชการอีกหลายแห่ง ครั้งหลังสุด ครูพริ้ง สอนดนตรีไทยอยู่ที่โรงเรียนสตรีมหาพฤฒารามเพียวแห่งเดียว จนถึงแก่กรรมด้วยโรคหัวใจล้มเหลว เมื้อวันเสาร์ที่ ๑๗ มกราคม พ.ศ. ๒๕๒๔ สิริอายุได้  ๘๐ ปี  

ครูพริ้งหรือที่นักดนตรีผู้ใกล้ชิดทั้งหลายมักเรียกว่า “พ่อพริ้ง” เพราะท่านวางตัวเป็นผู้ให้โดยไม่หวังผลตอบแทน ทั้งมีพรหมวิหารธรรมต่อผู้ใกล้ชิดและบรรดาศิษย์เสมือนหนึ่งบิดาบังเกิดเกล้า นับว่าเป็นผู้มีฝึมือเป็นเลิศในทางปี่พาทย์ โดยเฉพาะอย่างยิ่งระนาดเอก และกลองมลายู การตีระนาดของครูพริ้ง ได้รับการยกย่องจากนักดนตรีทั่วไปทั้งในน้ำมือ น้ำเสียง ทางและปฏิภาณไหวพริบว่าไม่มีใครเทียบ โดยเฉพาะอย่างยิ่งการตีระนาดประกอบโขน ละครและการบรรเลงหน้าพาทย์  เสียงระนาดของครูพริ้งดังโตดังชัด  หนทางแยบคาย ทีขึ้น ทีลง ไพเราะติดหู ถึงทีเร็วก็ไหวจัด  ถึงทีช้าก็มีสง่าเป็นระเบียบสวยงาม  ปี่พาทย์วงใดแม้ไม่สู้มีฝึมือ หากได้ครูพริ้งเป็นคนระนาดก็ดูลอยเด่นงดงามไปได้ทั้งวง สมัยเมื่อมีการนิยมลิเกกันนั้น บรรดาคอลิเกทั้งหลายมักพูดติดปากว่า “ลิเกต้องนายพักตร์ ระนาดต้องนายพริ้ง”  พ่อพริ้งเล่าให้ผู้เขียนฟังว่า ค่าตัวของพ่อพริ้งนั้นต้องเท่ากับตัวพระเอกหรือมากกว่า  แต่ระนาดของพ่อพริ้งก็ดึงดูดคนดูได้ไม่แพ้พระเอกเหมือนกัน   สำหรับผู้ที่ศึกษาอยู่ในวิทยาลัยนาฏศิลป์ ฝ่ายโขนละครสมัยที่พ่อพริ้งยังรับราชการอยู่ในกรมศิลปากรนั้น เป็นที่รู้กันทั่วไปว่า วันใดพ่อพริ้งเข้าเวรตีระนาด นักเรียนฝ่ายโขนละครก็จะพากันมาสอบในวันนั้น เป็นโกลาหลมากกว่าวันอื่น ๆ ซึ่งมีครูคนอื่นเป็นคนตีระนาด  ทั้งนี้เพราะเสียงระนาดของพ่อพริ้งบอกท่ารำได้ บางครั้งรำผิด พ่อพริ้งก็จะช่วยตีระนาดลัดเลาะลงให้เป็นถูกไปได้ถึงคราวสนุกก็เต้นกันจนลืมเหนื่อย  ครูอร่าม อินทรนัฎ  ครูยักษ์ ฝีมือเยี่ยมของกรมศิลปากร เคยพูดเสมอว่า “ถ้าพี่พริ้งตีระนาด เป็นถึงไหนถึงกัน” สำหรับกลองมลายูและกลองแขกนั้น พ่อพริ้งได้รับการยกย่องมากที่สุดในการตีหน้าทับประเภทนางหงส์และบัวลอย  พ่อพริ้งเคยเล่าอย่างภาคภูมิใจว่า เมื่อคราวตามเสด็จพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวไปในที่ต่าง ๆ เมื่อมีการซ้อมปี่พาทย์กันมีครั้งหนึ่งที่พ่อพริ้งเป็นคนกลองแขก  พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงเคาะตลับมวนพระโอสถกับพระเก้าอี้เป็นการให้จังหวะพ่อพริ้งด้วยสำราญพระทัยยิ่งนัก  นอกจากนี้พ่อพริ้งยังเคยไปงานบรรเลงปี่พาทย์นางหงส์กับหลวงประดิษฐ์ไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง)  อันว่าการบรรเลงปี่พาทย์นางหงส์นั้น มีลักษณะสำคัญอย่างหนึ่งคือเร็วและไหวจัด  ในครั้งนั้นหลวงประดิษฐ์ไพเราะเป็นคนระนาด  พ่อพริ้งเป็นคนกลองมลายูตัวผู้  ครั้นเมื่อหลวงประดิษฐ์ฯ ตีแนวไหวจัดขึ้นทุกที คนกลองมลายูตัวเมียก็เลิกตี  แต่พ่อพริ้งนั้นบอกกับผู้เขียนว่า “ท่านตีไหวไปเท่าไร ผมก็ตามไปเท่านั้น”  ผลที่สุดเมื่อจบกระบวนหลวงประดิษฐ์ฯ หันมายิ้มและชมว่า “พริ้งเก่ง”  สำหรับไม้สะระหม่านั้น พ่อพริ้งต่อมาจากพระพาทย์บรรเลงรมย์ (พิมพ์ วาทิน) และปรารภกับผู้เขียนว่า ยังไม่ได้ต่อให้ใครจนครบถ้วนกระบวนความ แล้วพ่อพริ้งก็มาด่วนสิ้นชีวิตไปเสียก่อน จึงเป็นที่น่าเสียดายยิ่งนัก  

พ่อพริ้งมีความเคารพกตัญญูต่อพระยาเสนาะดุริยางค์ (แช่ม สุนทรวาทิน) เป็นที่ยิ่ง เพราะถือว่าเป็นครูผู้ให้ชีวิต ให้รากฐานความรู้อันมั่นคง  เมื่อครั้งพ่อพริ้งออกจากบ้านเจ้าพระยาธรรมาฯ ไปอยู่ที่พระราชวังจันทร์เกษมนั้น ก็ไปอย่างผู้มีวิชาอันดีติดตัวไปแล้วเป็นปฐม จึงพบความก้าวหน้าแตกฉานอย่างรวดเร็ว ความกตัญญูต่อผู้มีพระคุณเป็นคุณสมบัติของพ่อพริ้งจนวันตาย  ในระยะหลังก่อนถึงแก่กรรม กรมศิลปากรได้เห็นค่าของพ่อพริ้งเชิญกลับเข้าเป็นครูพิเศษในวิทยาลัยนาฏศิลป์ แต่พ่อพริ้งไม่ไป พร้อมทั้งปรารภกับผู้เขียนว่า “จะให้ผมทิ้งมหาพฤฒารามไปได้อย่างไร” 

เพื่อนๆ ร่วมสำนักร่วมรุ่นของพ่อพริ้งล้วนเป็นผู้มีฝึมือเป็นเลิศในทางปี่พาทย์กันทุกคน เช่น ครูเทียบ คงลายทอง  ครูสอน วงฆ้อง  ครูมิ ทรัพย์เย็น เป็นต้น  พ่อพริ้งจะพูดอย่างภูมิใจว่า “ถ้าพวกผมไปกันเต็ม เล่นเป็นสนุกนัก” น่าเสียดายที่จะไม่มีวันคืนเช่นนั้นอีกแล้ว  ยิ่งได้เข้าคู่กับครูเทียบ คงลายทอง พ่อพริ้งเหมือนได้ลดอายุลงไปสักครึ่งหนึ่ง เสียงระนาดฮิกเหิมลอยละล่องประสานกับเสียงปี่วิเวกหวานวิจิตรบรรจงหาฟังที่ไหนไม่ได้อีกต่อไป  

ครูพริ้ง ดนตรีรส สมรสกับนางทรัพย์  มีบุตรธิดาทั้งสิ้น ๘ คน  ถึงแก่กรรมหมดเหลือเพียงคนเดียวเป็นชาย ชื่อ สมนึก

พระยาเสนาะฯ เริ่มเข้ารับราชการเมื่อพุทธศักราช ๒๔๒๒ ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ต่อมาได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น “ขุนเสนาะดุริยางค์” เมื่อวันที่ ๑๐ ตุลาคม พ.ศ. ๒๔๔๖ ในตำแหน่งเจ้ากรมพิณพาทย์หลวง แล้วโปรดเลื่อนเป็น “หลวงเสนาะดุริยางค์” เมื่อ พ.ศ. ๒๔๕๓ ในตำแหน่งเดิม ครั้นถึงรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดให้เลื่อนเป็น “พระเสนาะดุริยางค์” รับราชการในกรมมหรสพหลวง และได้รับพระราชทานเหรียญดุษฎีมาลาเข็มศิลปวิทยา ด้วยความซื่อตรงต่อหน้าที่ราชการ จงรักภักดีในพระมหากษัตริย์ และความสามารถในดุริยางคศิลป์เป็นที่ยิ่ง ท่านจึงได้รับพระราชทานบรรดาศักดิ์เป็น “พระยาเสนาะดุริยางค์” เมื่อวันที่ ๑๙ สิงหาคม พ.ศ. ๒๔๖๘ นับเป็นหนึ่งในสองพระยา พระยาอีกท่าน คือ พระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) ทางดุริยางค์ไทยของกรุงรัตนโกสินทร์ แม้ภายหลังจะเกษียณอายุราชการแล้ว พระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัวก็ยังทรงพระกรุณาโปรดเกล้า ฯ เรียกเข้ารับราชการต่อไปอีกจนสิ้นรัชกาลจึงได้ออกรับบำนาญ นับได้ว่าเป็นที่ไว้วางพระราชหฤทัยยิ่ง  

หน้าที่การงานของพระยาเสนาะ ฯ นั้นมีมาตลอดตั้งแต่เริ่มรับราชการ จนสิ้นอายุขัยดังแบ่งเป็นระยะ ๆ ได้ดังนี้  

ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว นอกจากงานประจำควบคุมฝึกสอนและการบรรเลงในงานพระราชพิธีต่าง ๆ แล้ว ยังโปรดให้เป็นครูสอนดนตรีถวายพระราชวงศ์ฝ่ายใน และเจ้าจอมในพระบรมมหาราชวังเป็นประจำ  

เจ้าจอม ม.ร.ว.สดับ ลดาวัลย์ เล่าว่า พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดให้ตั้งมโหรีหญิงวงหลวงขึ้นเป็นวงแรก อยู่ในพระอนุเคราะห์ของพระวิมาดาเธอกรมพระสุทธาสินีนาฎ และได้ทรงพระราชนิพนธ์กลอนบทละครเรื่องเงาะป่าขึ้น เมื่อทรงจบตอนใดก็โปรดให้เจ้าจอมสดับเชิญพระราชนิพนธ์ตอนนั้นมาให้ท่านพระยาเสนาะฯ บรรจุเพลงร้องและเพลงหน้าพาทย์ แล้วฝึกสอนวงมโหรีฝ่ายในขับร้องและบรรเลงปี่พาทย์ถวายให้ทรงฟังแต่ละตอน เพื่อทรงพระราชวิจารณ์แก้ไข เป็นอย่างนี้จนทรงพระราชนิพนธ์จบเรื่อง  

พระยาเสนาะฯ รับราชการสนองพระยุคลบาทใกล้ชิดตลอดรัชกาล ได้รับพระมหากรุณา พระราชทานรางวัลเป็นพิเศษหลายครั้ง อาทิ ดุมเสี้อพระปรมาภิไธยย่อ จปร. นาฬิกา จปร.  

ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว พระยาเสนาะฯ ได้รับมอบหมายให้ควบคุมวงพิณพาทย์ของเจ้าพระยาธรรมาธิกรณาธิบดี (ม.ร.ว.ปุ้ม มาลากุล) เสนาบดีกระทรวงวัง ซึ่งมีนักดนตรีส่วนใหญ่เป็นทหารรักษาวัง  

วงพิณพาทย์นี้นับได้ว่ารวบรวมผู้มีฝีมือ ซึ่งต่อมาได้เป็นครูผู้หลักผู้ใหญ่ เป็นที่รู้จักนับถือโดยทั่วไปในวงการดุริยางคศิลป์ เช่น ครูเทียบ คงลายทอง ครูพริ้ง ดนตรีรส ครูสอน วงฆ้อง ครูมิ ทรัพย์เย็น ครูแสวง โสภา ครูผิว ใบไม้ ครูทรัพย์ นุตสถิตย์ ครูอรุณ กอนกุล ครูเชื้อ นักร้อง และครูทองสุข คำศิริ (ภายหลังเปลี่ยนชื่อเป็น คงศักดิ์ คำศิริ) เป็นต้น  

ในราวปลายรัชกาลที่ ๖ พระยาเสนาะ ฯ ได้รับพระบรมราชโองการโปรดเกล้า ฯ ให้ฝึกสอนควบคุมวงมโหรีหญิงซึ่งมีนางพระกำนัลเป็นนักดนตรี ครั้นเมื่อพระนางเจ้าสุวัทนา พระวรราชเทวี ใกล้จะครบกำหนดมีพระประสูติกาล พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ทรงพระราชนิพนธ์เนื้อร้องเพลงปลาทองเตรียมไว้สมโภชพระราชทานสมเด็จพระเจ้าลูกเธอ จึงโปรดให้พระยาเสนาะ ฝึกมโหรีหญิงวงนี้ไว้บรรเลงถวายเมื่อมีพระประสูติกาล  

ในรัชกาลพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว พระยาเสนาะ ฯ ยังได้สนองพระกรุณาธิคุณฝึกซ้อมมโหรีหญิงที่ตำหนักพระวิมาดาเธอ กรมพระสุทธาสินีนาฎ ในวังสุนันทาลัย และบรรเลงถวายทุกคืนวันพุธ ตราบจนเสด็จพระราชดำเนินสู่ประเทศอังกฤษ  

นอกจากนี้พระยาเสนาะ ฯ ยังได้รับเชิญเป็นครูของบ้านปี่พาทย์สำคัญ ๒ ตระกูล คือตระกูลดุริยพันธุ์และตระกูลดุริยประณีต มาเป็นเวลาช้านาน ท่านจึงได้นำนายหน่วงและนายเหนี่ยว ดุริยพันธุ์ สองพี่น้องซึ่งเป็นศิษย์ฝีมือเยี่ยมเข้ารับราชการ ในวงปี่พาทย์หลวงในรัชกาลที่ ๗ อีกด้วย  

ในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช เมื่อกรมศิลปากรบันทึกโน้ตเพลงไทยในปี พ.ศ. ๒๔๗๙ ก็ได้เชิญพระยาเสนาะฯ เป็นผู้บอกเพลงและท่านได้เป็นกรรมการของราชบัณฑิตยสถานอยู่จนตลอดชีวิต  

พระยาเสนาะฯ เป็นนักดนตรีที่มีฝีมือเป็นเลิศถึงที่สุด ทั้งทางเครื่องและทางขับร้อง โดยจะสังเกตได้จากบรรดาศิษย์ทั้งหลายของท่าน ซึ่งในระยะต่อมาได้กลายเป็นเอตทัคคะในแต่ละแขนงของดุริยางคศาสตร์ จนเป็นที่ยอมรับนับถือกันโดยทั่วไป ทั้งนี้เป็นผลมาจากฉันทะวิริยะของท่านพระยาเสนาะฯ ที่ได้พร่ำสอนอบรมด้วยความละเมียดละไม รวมทั้งเต็มเปี่ยมในความรู้แจ้งเห็นจริงโดยแท้ อนึ่ง อัจฉริยภาพส่วนตัวของพระยาเสนาะ ฯ ก็มีหลายประการ ครูมิ ทรัพย์เย็น ศิษย์ใกล้ชิดผู้หนึ่งของท่านเล่าให้ผู้เขียนฟังว่า พระยาเสนาะ ฯ มีโสตประสาทแม่นยำยิ่งนัก แม้ได้ยินเสียงเคาะระนาดเพียงครั้งเดียว ท่านก็สามารถบอกได้ถูกต้องว่าเป็นลูกที่เท่าไร เพลงการทั้งหลายนั้นท่านได้ยินเพียงครั้งเดียวก็จำได้ไม่ขาดตกบกพร่อง ครูสอน วงฆ้อง เล่าว่า เมื่อเด็ก ท่านเล่นปลากัดอยู่ใต้ถุนเรือน ในขณะที่นักดนตรีอื่น ๆ กำลังเรียนดนตรีกับครูช้อย สุนทรวาทิน ผู้บิดาอยู่บนบ้าน ท่านกลับจำเพลงที่พ่อกำลังต่อให้แก่นักดนตรีเหล่านั้นได้ก่อนเสียอีก จริยาวัตรของพระยาเสนาะ ฯ ก็เต็มไปด้วยความเมตตากรุณาโอบอ้อมอารียิ่งนัก ครูสอนเล่าว่า ท่านมักจะกล่าวแก่ศิษย์เป็นเนือง ๆ ว่า ยามขัดสนไม่จำเป็นต้องลำบากไปงานปลีก ให้มาเอาสตางค์ที่ท่านได้เสมอ  

นอกจากความสามารถในทางปี่พาทย์แล้ว ครูมิ ทรัพย์เย็น เคยพูดถึงว่า ครั้งหนึ่งมีการบรรเลงซ้อมเป็นการลำลองในหมู่พนักงานดนตรีของหลวงแห่งหนึ่ง ท่านพระยาเสนาะ ฯ ผ่านมาพอดีนึกสนุกจึงนั่งลงดีดจะเข้ด้วยนิ้วเปล่ามิได้ใช้ไม้ดีดกระแสเสียงนั้นกังวานและไหวจัดจนคนระนาดวางไม้ก้มลงกราบด้วยความเสื่อมใส  

ผลงานทางดนตรีของท่านนั้นเป็นแนวอนุรักษ์นิยม ท่านพร่ำสอนแก่บรรดาศิษย์ทั้งหลายเสมอว่า เรียนรู้รักษาของเก่าให้หมดสิ้นก่อนเถิดจึงค่อยแต่งของใหม่ ตลอดชีวิตของท่านจึงมิได้แต่งเพลงใด ๆ ขึ้นใหม่ นอกจากทางเดี่ยวของเครื่องมือต่าง ๆ และการเรียบเรียงตับมอญกละ นอกจากนี้แล้วเป็นการปรับปรุงรักษาทั้งสิ้น กล่าวได้ว่าท่านเป็นคนแรกที่ปรับปรุงการขับร้องของสยามประเทศให้ละเมียดละไม นุ่มนวลจะแจ้ง มีชีวิตจิตใจ และไพเราะต้องหูผู้ฟังโดยทั่วไป สมเป็นศิลปะการดนตรีชั้นสูงต่างจากการขับร้องที่มีมาแต่เดิม หลักฐานนี้จะเห็นได้จากความสำเร็จของครูเหนี่ยว ดุริยพันธุ์ ผู้เป็นศิษย์ และอาจารย์เจริญใจ สุนทรวาทิน ผู้บุตรี ได้อย่างชัดเจน

ปัจจุบัน เป็นนายปี่หนังตะลุงให้นายหนังหลายคณะทั้งในจังหวัดสงขลา พัทลุง และจังหวัดนครศรีธรรมราช และภายหลังตั้งแต่ พ.ศ. 2533 เริ่มเป่าปี่มวยอีกประมาณ 40 ครั้ง สำหรับภาคอื่น ๆ นอกจากนี้ ยังแสดงในต่างประเทศอีกด้วย ได้แก่ ประเทศมาเลเซีย ญี่ปุ่น สาธารณรัฐเกาหลี สวิทสเซอร์แลนด์ ฯลฯ นอกจากนี้ นายควน ทวนยก ยังได้สร้างสรรค์ภูมิปัญญาทางด้านดนตรีพื้นบ้านโดยเฉพาะทางด้านปี่หนังตะลุงและปี่โนราที่มีลักษณะโดดเด่นกว่างานสร้างสรรค์อื่น ๆ ในลักษณะเดียวกัน ได้แก่ เพลงประกอบระบำ 50 เพลง การคิดแต่งทำนองการขึ้นปี่ เป็นต้น

ในคืนหนึ่งหลังจากทรงซอสามสายแล้วเข้าได้ทรงพระสุบินว่าพระองค์ได้เสด็จพระราชดำเนินไปในสถานที่แห่งหนึ่ง ซึ่งปรากฏในพระสุบิตนิมิตนั้นว่า เป็นรมณียสถานสวยงามไม่มีแห่งใดในโลกเสมอเหมือน ขณะนั้นได้ทอดพระเนตรเห็นดวงจันทร์ลอยเข้ามาใกล้พระองค์และได้สาดแสงสว่างไปทั่วบริเวณ และในขณะนั้นได้ทรงสดับเสียงดนตรีทิพย์ ซึ่งมีความไพเราะเสนาะพระกรรณเป็นที่ยิ่ง พระองค์จึงเสด็จประทับทอดพระเนตรทิวทัศน์อันงดงาม และทรงสดับเสียงดนตรีอันไพเราะอยู่ด้วยความเพลิดเพลิน ครั้นแล้วดวงจันทร์ก็ค่อยๆลอยถอยห่างออกไปในท้องฟ้า ทั้งสำเนียงดนตรีทิพย์นั้นก็ค่อยๆจางจนหมดเสียง พลันก็ตื่นจากบรรทม

แม้เสด็จตื่นจากบรรทมแล้วเสียงดนตรีในพระสุบินก็ยังก้องอยู่ในพระโสต จึงได้โปรดให้ตามเจ้าพนักงานดนตรีเข้ามาต่อเพลงที่ทรงพระสุบินนั้นไว้ แล้วพระราชทานชื่อว่า “เพลงบุหลันลอยเลื่อน” หรือ “บุหลันลอยฟ้า” หรือบางทีก็เรียกว่า “เพลงสรรเสริญพระจันทร์” ซึ่งนักดนตรีจำสืบต่อกันมาจนถึงทุกวันนี้ แต่ประชาชนมักจะเรียกเพลงนี้ว่า “เพลงทรงพระสุบิน” เพลงนี้เคยใช้สรรเสริญพระบารมีสมัยหนึ่ง และเมื่อมีเพลงสรรเสริญพระบารมีทำนองอื่นเกิดขึ้นมาอีก เพลงนี้จึงเรียกกันว่า “เพลงสรรเสริญพระบารมีไทย”

เนื่องจากพระองค์ทรงพอพระทัยในดนตรีไทยโดยเฉพาะซอสามสาย ได้ประกาศให้ตราภูมิคุ้มห้าม ยกเว้นภาษีอากรให้แก่สวนมะพร้าว ชนิดที่ทำกระโหลกซอได้ เพราะมะพร้าวชนิดนี้หายากมากจึงทรงอนุรักษ์ไว้เป็นแบบอย่าง

บุญศรี รัตนัง เกิดเมื่อวันที่ 5 มีนาคม พ.ศ. 2496 ที่บ้านป่าเหมือด ตำบลป่าไผ่ อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ เป็นบุตรพ่อน้อยดวงคำ และนางจันทร์เที่ยง รัตนัง มีพี่น้อง 4 คน ได้สมรสกับนางจันทร์เป็ง สุยะเอย มีบุตร 2 คน

ณ บ้านหนองเตาคำ ตำบลป่าไผ่ อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่ เด็กชายบุญศรี รัตนัง เติบโตขึ้นท่ามกลางเสียงเพลงและดนตรีพื้นบ้าน แม้จะเรียนจบเพียงชั้นประถมศึกษาปีที่ 4 จากโรงเรียนบ้านป่าเหมือดวิทยาคาร แต่ความรักในการอ่าน การเขียน และการศึกษาค้นคว้าได้หล่อหลอมให้เขากลายเป็นปราชญ์แห่งดนตรีล้านนาในเวลาต่อมา

ชีวิตในวัยเยาว์ของบุญศรีไม่ต่างจากเด็กชนบททั่วไป เขาต้องช่วยครอบครัวทำมาหากิน ทั้งเผาถ่าน เลื่อยไม้ เก็บเห็ด และหาของป่าไปขาย แต่ภายใต้ภาระหน้าที่เหล่านั้น เสียงเพลงและดนตรียังคงเป็นความฝันที่เขาไม่เคยละทิ้ง

จุดเปลี่ยนสำคัญมาถึงในปี 2514 เมื่อบุญศรีตัดสินใจเริ่มเรียนการเป่าปี่ แต่ด้วยความที่การเป็นช่างเป่าปี่ได้รับค่าตอบแทนน้อยกว่าช่างขับซอ เขาจึงตัดสินใจเปลี่ยนมาเรียนการขับซอกับพ่อครูจันทร์ตา ต้นเงิน แห่งบ้านป่าแงะ ตำบลดอนแก้ว อำเภอแม่ริม จังหวัดเชียงใหม่

ในช่วงที่ร่วมแสดงกับวง “ศรีสมเพชร” บุญศรีได้เริ่มฝึกฝนการแต่งเพลง เพลงแรกที่เขาแต่งคือ “บ่าวเคิ้น” ซึ่งใช้ทำนองซอปั่นฝ้าย ตามมาด้วยเพลง “ลุงอดผอมะได้” ซึ่งทั้งสองเพลงนี้ได้รับความนิยมอย่างล้นหลาม จนทำให้ชื่อของบุญศรี รัตนัง เป็นที่รู้จักในวงกว้าง

ความโดดเด่นในการแต่งเพลงของบุญศรีอยู่ที่การผสมผสานระหว่างดนตรีพื้นบ้านกับดนตรีสมัยใหม่ เขานำเอาเครื่องดนตรีพื้นเมืองอย่างขลุ่ย สะล้อ และซึง มาผสมผสานกับเครื่องดนตรีสากล สร้างมิติใหม่ให้กับวงการดนตรีล้านนา นอกจากนี้ เนื้อหาของเพลงที่แต่งยังสะท้อนวิถีชีวิต อารมณ์ขัน และปรัชญาชีวิตของชาวล้านนาได้อย่างลึกซึ้ง

ตลอดชีวิตการทำงาน พ่อครูบุญศรีได้สร้างสรรค์ผลงานเพลงมากถึง 1,400 เพลง บันทึกเทปจำนวน 62 ชุด โดยมีเพลงฮิตมากมาย เช่น “บ่าวเคิ้น” “ลุงอดผอมะได้” “อาลัยนางเมีย” “ปิ๊กบ้านกว๊านพะเยา” และ “ขี้เมาสามช่า” ที่ยังคงอยู่ในความทรงจำของแฟนเพลงจนถึงทุกวันนี้

นอกจากการแต่งเพลง พ่อครูบุญศรียังเป็นผู้บุกเบิกในหลายด้าน เช่น:

1. การนำเครื่องดนตรีพื้นเมืองมาผสมผสานกับเครื่องดนตรีสาก

2. การสร้างสรรค์เพลงลูกทุ่งตลกคำเมือง

3. การพัฒนาการแหล่คำเมือง

4. การใช้ซอเพื่อการศึกษาและสร้างอาชีพ

ผลงานของพ่อครูบุญศรีไม่ได้จำกัดอยู่แค่เพลง แต่ยังรวมถึงการเขียนบทความ เรื่องเล่า และการรวบรวมตำนานพื้นบ้าน เช่น เรื่องผีปู่ย่า ผีปอบ และนิทานพื้นบ้านต่างๆ ซึ่งช่วยอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมล้านนาไว้อย่างมีคุณค่า

ความสามารถอันโดดเด่นของพ่อครูบุญศรีได้รับการยอมรับผ่านรางวัลมากมาย อาทิ:

– ปี 2525: รางวัลสื่อชาวบ้านดีเด่น จาก พลเอกเปรม ติณสูลานนท์ องคมนตรี

– ปี 2537: รางวัลศิลปินดีเด่นทางวัฒนธรรมระดับชาติ

– ปี 2539: รางวัลศิลปินพระพิฆเนศทอง รับพระราชทานจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 9

– ปี 2542: ปริญญาศิลปศาสตรมหาบัณฑิตกิตติมศักดิ์ จากสถาบันราชภัฏเชียงใหม่

– ปี 2552: ผู้ใช้ภาษาไทยดีเด่นแห่งชาติ

– ปี 2554: ครูภูมิปัญญาไทย

– ปี 2560: ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีพื้นบ้านล้านนา)

สิ่งที่น่าประทับใจยิ่งกว่ารางวัลและความสำเร็จคือการที่พ่อครูบุญศรีได้อุทิศตนเพื่อถ่ายทอดความรู้สู่คนรุ่นหลัง ในปี 2548 เขาได้เปิด “ศูนย์สืบสานร่อยล้านนา ภูมิปัญญาท้องถิ่น” ณ บ้านเลขที่ 83 หมู่ 3 บ้านหนองเตาคำ ตำบลป่าไผ่ อำเภอสันทราย จังหวัดเชียงใหม่

ศูนย์แห่งนี้เปิดสอนการขับซอทำนองต่างๆ การเป่าปี่ การดีดซึง การสีสะล้อ การตีกลองโปงโปง และการตีกลองสะบัดชัย โดยไม่คิดค่าใช้จ่ายใดๆ ทั้งสิ้น นับเป็นการทำหน้าที่อนุรักษ์และสืบสานศิลปวัฒนธรรมล้านนาอย่างแท้จริง

ครูคำผาย นุปิง ศิลปินแห่งชาติ สาขาดนตรีพื้นบ้าน - ขับซอ ปี 2538 เป็นครูในกลุ่มศิลปินที่มีบทบาทในวงซอพื้นบ้าน จังหวัดน่านเป็นอย่างยิ่ง มีผลงานการขับซอมากกว่า40เรื่อง การสร้างวงซออย่างต่อเนื่องมาร่วม 65 ปี

ผลงานและประสบการณ์ด้านวงดนตรีพื้นบ้านวงสะล้อ ซอ ปิน ได้ศึกษาแนวทางการจัดกระบวนการการเรียนรู้ดนตรีประเภทสะล้อ ซอ ปิน

ครูคำผาย นุปิง เป็นศิลปินแห่งชาติ ปี 2538 สาขาการแสดงขับซอ บ้านหัวนา ตำบลท่าน้าว อำเภอภูเพียง จังหวัดน่าน อายุ 91 ปี เกิดวันที่ 19 พฤษภาคม 2467 เป็นบุตรของนายใจ นุปิง และนางเบาะ นุปิง เป็นศิลปินซอที่มีผลงานที่โดดเด่นคือการขับซอ มีน้ำเสียงที่สดใส ขับซอได้หลายทำนอง เช่น ซอดาดน่าน ซอลับแลง ซอพม่า ซอปั่นฝ้าย ซอพระลอ ซออื่อ ฯลฯ นอกจากนั้นยังเป็นผู้คิดท่าฟ้อนประกอบการฟ้อนแง้น ที่เน้นลีลาการฟ้อนแอ่นตัวไป ด้านหลังคล้ายกับท่าสะพานโค้ง เพลงที่นำมาบรรเลงประกอบการฟ้อนแง้น ได้แก่ เพลงแม่หม้ายก้อม เพลงแม่หม้ายเครือ เพลงกล่อมนางนอน ฯลฯ ผลงานด้านการขับซอในสังคมน่านได้รับการยอมรับจากชุมชน หน่วยงานและภาครัฐหลายแห่ง การแสดงบทบาทความเป็นศิลปินช่างซอของครูคำผาย นุปิง สิ่งที่เป็นแนวคิดที่กลั่นกรองออกมาเป็นบทซอ สอดแทรกบทจ้อยและบทค่าว พบว่าแนวคิดที่ปรากฏในบทซอประกอบไปด้วยสาระทางพระพุทธศาสนา คุณธรรม คติสอนใจ นิทานพื้นบ้าน เทศกาล วัฒนธรรมประเพณีของท้องถิ่น การเปลี่ยนแปลงทางสังคมในชุมชน ต่าง ๆ ตลอดจนมีการพัฒนาการขับซอ การพัฒนาเครื่องดนตรี

ผลงานด้านการขับซอของครูคำผาย นุปิง ที่ได้เรียนรู้การขับซอจากครูไชยลังกา เครือเสน และนำมาจัดตั้งเป็นวงซอของตนเอง ต่อมาได้พัฒนาวงซอพื้นบ้านรับใช้สังคมน่านสืบต่อครูไชยลังกา จากการสัมภาษณ์ครูคำผาย นุปิงทำให้ทราบว่าประสบการณ์การเรียนรู้ การถ่ายทอดการคัดเลือกลูกศิษย์ การสอนการขับซอ การสอนเล่นเครื่องดนตรี การพัฒนารูปแบบวงซอ การใช้ซอแก้ปัญหาสังคม การอนุรักษ์สิ่งแวดล้อม การทำนุบำรุงศาสนา และวัฒนธรรมท้องถิ่น

ครูคำผาย นุปิง ได้เริ่มฝึกหัดซอเมื่ออายุได้ 13 ปี (พ.ศ. 2480) และได้สมัครเป็นลูกศิษย์ของพ่อครูไชยลังกา เครือเสน ติดตามครูไปแสดงในงานต่าง ๆ สังเกต จดจำสิ่งที่ครูสอนเป็นเวลา 7 ปี ต่อมาเมื่ออายุได้ 20 ปี ได้แยกตัวออกจากพ่อครูไชยลังกา มาตั้งคณะซอ ชื่อคณะคำผาย

ครูคำผายได้จัดตั้งคณะซอชื่อคณะ คำผาย มีการเปลี่ยนแปลงและพัฒนาวงซอมาอย่างต่อเนื่อง สามารถรวบรวมวงซอในอำเภอเมืองน่านและใกล้เคียงหลายคน ประสบการณ์การขับซอระยะเวลา 65 ปี

คณะซอคำผายได้มีบทบาทในสังคมน่านเป็นเวลานาน การเรียนรู้จากประสบการณ์การเปลี่ยนแปลงตามกาลสมัย การได้รับการยอมรับจากสังคมน่านและจังหวัดใกล้เคียง ทำให้ครูคำผายได้รับคัดเลือกให้เป็นศิลปินแห่งชาติ ประจำปี 2538 สาขาการแสดงดนตรีพื้นบ้าน ขับซอ จากการสัมภาษณ์ครูคำผาย พบว่าช่วงที่วงซอพื้นบ้านได้รับความนิยมมากที่สุด คือ ช่วงรุ่นที่ 3 ที่มีแม่จันทร์สม(คำผง) โนสุ บ้านดู่ใต้เป็นช่างซอหญิงเป็นคู่ถ้อง ได้แสดงและบันทึกเทป โทรทัศน์ และละครซอและอีกช่วงหนึ่งคือ ขณะซอคู่กับแม่สมพร หนองแดง (กุหลาบ ศรีทะแก้ว )ตอนหลังไม่ค่อยมีโอกาสได้ถ่ายทอดความรู้ให้กลุ่มเยาวชน เนื่องจากต้องเดินทางไปแสดงซอหลายแห่ง ทั้งในจังหวัดและต่างจังหวัด

ต่อมามีผู้ที่สนใจมาสมัครเป็นลูกศิษย์โดยการเข้ามาพักอาศัยด้วยเพื่อช่วยเหลืองานบ้าน การทำนา ทำไร่ และบางกลุ่มเข้ามาในลักษณะการเรียนรู้แบบชั่วคราว บางกลุ่มมาเพื่อรับจ้างเป็นช่างซอ ประกอบด้วยบุคคลหลายกลุ่ม

ครูคำผาย นุปิง ได้กล่าวถึงการรับศิษย์ว่า การรับลูกศิษย์ส่วนมากจะมีผู้ปกครองนำมาฝากและผู้เรียนที่เข้ามาเรียนก็เข้ามาโดยความสมัครใจ และเต็มใจที่จะเรียนรู้และยังมาช่วยเหลืองานบ้านได้เป็นอย่างดี การรับลูกศิษย์คนหนึ่งชื่อ นายสวิง ยาธะนะ มาเรียนโดยนายแสง ยาธะนะ ผู้เป็นบิดาเป็นผู้นำมาฝากเรียน ซึ่งเป็นช่างซอที่มีฝีปากดีคนหนึ่ง ปัจจุบันเป็นหัวหน้าวงซอคณะจันติ๊บ มีความสามารถซอได้ ประดิษฐ์เครื่องดนตรีได้ เครื่องดนตรีที่คิดทำขึ้นคือสะล้อก๊อบ นายสวิง มีวิธีการนำมาฝึกซอคือพาไปซอตามงานต่าง ๆ การเรียนรู้อาศัยการสังเกต การเข้าร่วมวงซอ เมื่อยามว่างก็ถือปินมาดีดเล่น เมื่อกลับมาบ้านก็ช่วยทำงาน ได้แก่ ช่วยทำนา ทำไร่ พักอาศัยที่บ้านครูคำผายเป็นระยะเวลา 5 - 6 ปี ลูกศิษย์ที่ได้ร่วมงานกันมาหลายคน ยกตัวอย่างเช่น นายสมศักดิ์ ช่อแก้ว บ้านเดิมอยู่จังหวัดแพร่ ได้เข้ามาเรียนโดยความสนใจเป็นส่วนตัวสมัครเรียนด้วยตนเอง บางคนที่มีความสนใจเป็นพิเศษฝึกฝนอยู่หลายปี สำหรับคนบางคนไม่ได้มาฝึกเพิ่มเติม ก็มักมีปัญหาตามมาคือประชาชนไม่ค่อยยอมรับ แต่ยังมีอีกกลุ่มหนึ่งที่มาปรึกษาเป็นครั้งคราวเพื่อไปถ่ายทำรายการโทรทันศ์ออกรายการสถานีวิทยุโทรทัศน์

สรุปได้ว่าการรับศิษย์ของครูคำผาย มีวิธีการหลายรูปแบบ โดยการฝากเรียนจากบิดามารดา การเข้ามาเรียนด้วยตนเองด้วยความสมัครใจ

ครูคำผาย นุปิง ถึงแก่กรรมด้วยโรคชรา ณ โรงพยาบาลน่าน ในวันที่ 23 กันยายน พ.ศ.2557 สิริอายุได้ 91 ปี

ครูเตือน พาทยกุล ถึงแก่กรรมเมื่อวันที่ 6 กรกฎาคม พ.ศ. 2546 สิริอายุ 98 ปี

ด้านดนตรีไทย ได้เรียนกับครู อาจารย์หลายท่าน เริ่มจากการเรียนขิมกับคุณพ่อทิพวัน ฟักจำรูญ และคุณครูประจิตร อุทัยจันทร์ เรียนปี่พาทย์กับคุณครูหลวงบำรุง จิตรเจริญ(ธูป สาตรวิลัย) คุณครูพระประณีต วรศัพท์ (เขียน วรวาทิน) คุณครูประสิทธิ์ ถาวร คุณครูบาง หลวงสุนทร คุณครูสอน วงฆ้อง คุณครูเทียบ คงลายทอง คุณครูพริ้ง กาญจนผลิน คุณครูโองการ กลีบชื่น และคุณครูจิรัส อาจณรงค์ เรียนคีตศิลป์กับคุณครูท้วม ประสิทธิกุล คุณครูจิ้มลิ้ม กุลตัณฑ์ เรียนนาฏศิลป์กับท่านผู้หญิงแผ้ว สนิทวงศ์เสนี และคุณครูนิตยา จามรมาน ด้านวิชาการชั้นสูง ด้านทฤษฎี และการประพันธ์เพลง ได้เรียนกับคุณครูมนตรี ตราโมท ได้รับวุฒิทางการศึกษา ประกาศนียบัตรนาฏศิลปะชั้นสูง วิชาเอกปี่พาทย์ วิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร ประกาศนียบัตรการฝึกอบรมวิชา Ethnomusicology East – West Center, Hawai University ครุศาสตรบัณฑิต วิชาเอกภาษาไทย วิทยาลัยครูจันทรเกษม ครุศาสตรมหาบัณฑิต สาขาบริหารการศึกษา และครุศาสตรดุษฎีบัณฑิต สาขาพัฒนศึกษา จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย

การทำงาน

เริ่มรับราชการในตำแหน่งครูตรี วิทยาลัยนาฏศิลป กรมศิลปากร ตั้งแต่ พ.ศ. 2506 เป็นครูสอนดนตรี ปี่พาทย์ และครูสอนวิชาสามัญ ต่อมาได้เป็นหัวหน้าภาควิชาดุริยางค์ไทย และเข้าสู่ตำแหน่งบริหารเป็นผู้อำนวยการวิทยาลัยนาฏศิลป 3 แห่ง ผู้อำนวยการกองศิลปศึกษา ผู้อำนวยการส่วนการแสดง ผู้อำนวยการสถาบันนาฏดุริยางคศิลป์ รองอธิบดีกรมศิลปากร และอธิบดีกรมศิลปากร ตามลำดับ จนเกษียณอายุราชการ เมื่อ พ.ศ. 2546 จากความรู้ความสามารถและความเชี่ยวชาญเฉพาะด้าน หลังจากเกษียณอายุราชการแล้ว ท่านได้รับเชิญให้เป็นที่ปรึกษา เป็นผู้ทรงคุณวุฒิในหน่วยงานและสถานศึกษาหลายแห่ง เช่น กรมศิลปากร สถาบันบัณฑิตพัฒนศิลป์ สถาบันอาศรมศิลป์ และตำแหน่งที่สำคัญคือ ได้รับการยกย่องให้เป็นศิลปินแห่งจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย สืบต่อจากอาจารย์ประสิทธิ์ ถาวร ตั้งแต่ปีพุทธศักราช 2545 เป็นต้นมา ในปีพุทธศักราช 2557 ได้รับการเชิดชูเกียรติให้เป็นศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย)

ผลงานสำคัญและเกียรติประวัติ

ได้รับการครอบให้เป็นผู้อ่านโองการไหว้ครูดนตรีจาก คุณครูมนตรี ตราโมท และคุณครูประสิทธิ์ ถาวร ได้รับการครอบให้เป็นผู้อ่านโองการไหว้ครูนาฏศิลป์จากคุณครูมนตรี ตราโมท และได้เป็นผู้อ่านโองการไหว้ครูดนตรี และครอบให้แก่นักเรียน นักศึกษาของวิทยาลัยนาฏศิลปทุกแห่ง กองดุริยางค์กองทัพบก กองทัพอากาศ กองทัพเรือ บ้านปลายเนิน (วังคลองเตย) สำนักบริหารศิลปวัฒนธรรม จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ชมรมดนตรีไทย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และหน่วยงานต่างๆ นอกจากนี้ ท่านยังได้ใช้ความรู้ความสามารถทางดนตรีโดยการเป็นครูดนตรีไทยประจำวังคลองเตย งานที่ภาคภูมิใจที่สุดคือ ได้ถวายงานการสอนดนตรีไทย แด่สมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ตั้งแต่ พ.ศ. 2528 – ปัจจุบัน รวมทั้งถวายงานการเรียบเรียง และการแต่งเพลงประกอบบทพระราชนิพนธ์ในสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี และบรรจุเพลงประกอบบทพระราชนิพนธ์ราชสดุดีพระปิยมหาราช เนื่องในวันสวรรคตพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ซึ่งจัดให้มีการขับร้อง และบรรเลงโดยนักเรียนนายร้อยพระจุลจอมเกล้าฯ ณ สถานีโทรทัศน์กองทัพบกช่อง 5 ทุกวันที่ 23 ตุลาคม ตั้งแต่ พ.ศ. 2538 – ปัจจุบัน

เมื่อมารดาถึงแก่กรรมแล้ว ครูทองดีได้เข้ามาอยู่ในอุปถัมภ์ของพระสุจริตสุดา พระสนมเอกในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ตั้งแต่อายุยังไม่ถึง ๑๐ ปี จึงได้หัดเครื่องสายมาพร้อม ๆ กับนักดนตรีหญิงของพระสุจริตสุดา อาทิ ประคอง พุ่มทองสุก (นิภา อภัยวงค์) ทองสุก สุทธิพิณฑุ  แนบ เนตรานนท์  สุมิตรา สิงหลกะ (สุมิตรา สุจริตกุล) ลมหวล สุจริตกุล อำไพ สุจริตกุล ฉลวย รัตนจันทร์ (ฉลวย จิยะจันทน์) โดยเริ่มทำหน้าที่เป็นผู้ตีโทนรำมะนา ประจำวงเครื่องสาย ต่อมาได้เป็นผู้เล่นจะเข้ ประจำวง โดยมีครูชุ่ม กมลวาทิน  พระสรรเพลงสรวง (บัว กมลวาทิน) และพระประณีตวรศัพท์ (เขียน จักรวาทิน) เป็นครูผู้ฝึกสอน นับเป็นนักดนตรีของวงเครื่องสาย คณะนารีศรีสุมิตรมาแต่ดั้งเดิม 

นอกจากจะเรียนดนตรีแล้ว ยังมีฝีมือในการเย็บปักถักร้อย และฝีมือในการจัดดอกไม้สด ดอกไม้ประดับต่าง ๆ เคยเดี่ยวจะเข้ถวายหน้าพระที่นั่งและเคยอัดแผ่นเสียงพระราชนิพนธ์ในพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว กับคณะนารีศรีสุมิตร 

ครูทองดี สมรสกับ นายเอนก สุจริตกุล ซึ่งเป็นลูกพี่ลูกน้องชั้นเดียวกันกับพระสุจริตสุดา เมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๗ มีบุตรเพียงคนเดียวชื่อ สุดาวดี เรียนอยู่ที่วิทยาลัยนาฎศิลป 

พ.ศ. ๒๔๙๘ เริ่มเป็นครูสอนในวิทยาลัยนาฎศิลป กรมศิลปากร ทำหน้าที่สอนจะเข้ และได้ร่วมมือกับครูประสิทธิ์ ถาวร ควบคุมฝึกซ้อมนักเรียนวิทยาลัยนาฎศิลป จัดแสดงมหาดุริยางค์ไทย ประสบผลสำเร็จอย่างดี 

ครูทองดี สุจริตกุล ถึงแก่กรรมด้วยโรคปอดอักเสบติดเชื้อ เมื่อวันที่ ๘ สิงหาคม พ.ศ.๒๕๕๐ รวมอายุได้ ๙๕ ปี

บิดาเป็นผู้มีฝีมือทางจะเข้จนเป็นที่รู้จักกันดีในละแวกบ้าน แต่ไม่ทันจะปลูกฝังวิชาดนตรีให้ บิดาก็ถึงแก่กรรมก่อนตั้งแต่ครูนพอายุได้เพียง ๖ ปี ต่อมาอีก ๔ ปี น้าชาย คือ พันตรีหลวงประสานดุริยางค์ (สุทธิ์ ศรีชยา) เมื่อครั้งยังรับราชการอยู่ในแผนกแตรวงกองดุริยางค์ทหารเรือ พาตัวไปฝากฝังให้เรียนดนตรีไทยอยู่กับจางวางทั่ว พาทยโกศล หลังจากที่เรียนดนตรีไทยตามลำดับขั้นตอนอยู่ได้ประมาณ ๖-๗ ปี ครูนพจึงได้รับหน้าที่เป็นคนฆ้องประจำวงของจางวางทั่ว 

ในระหว่างที่อยู่กับท่านจางวางทั่ว ครูนพได้มีโอกาสติดตามวงดนตรีไทยไปบรรเลง ณ วังเจ้านายหลายพระองค์ บางครั้งก็ร่วมเล่นดนตรีปี่พาทย์กับวงวังบางขุนพรหมบ้าง ครูนพเป็นคนโชคดีอีกคนหนึ่งที่สมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงต่อเพลงพระนิพนธ์ประทานด้วยพระองค์เองเช่นเดียวกับนักดนตรีรุ่นก่อน ๆ อีกหลายท่าน ครูนพสามารถเล่นดนตรีไทยได้หลายเครื่องมือ แต่ที่มีฝีมือดีที่สุด ได้แก่ ฆ้องวงใหญ่ นอกจากนั้นยังได้เคยต่อทางซออู้จากนายเทวาประสิทธิ์ พาทยโกศล จนกระทั่งสีได้ดี 

ในพ.ศ. ๒๔๗๗ ครูนพได้เข้ารับราชการเป็นทหารรักษาวังอยู่ ๒ ปี จากนั้นหลวงประสานดุริยางค์ ขอให้ย้ายไปประจำกองดุริยางค์กองทัพบก จึงได้ออกจากบ้านท่านจางวางทั่วไปอยู่กองทัพบก ได้เริ่มเรียนโน้ตสากลจากร้อยตรีชุบ ไพรีขามและเรียนรู้วิชาประสานเสียงจากหลวงประสานดุริยางค์รวมทั้งเรียนจากพันเอกชูชาติ พิทักษากร 

ในระหว่างรับราชการทหารอยู่นั้นงานสำคัญของท่านคือ ฝึกสอน ควบคุมนักดนตรีไทยในวงจุลดุริยางค์และในหมวดดนตรีไทย กองทัพบก เรียบเรียงเสียงประสานเพลงไทยตามแบบสากลสำหรับวงจุลดุริยางค์ และเขียนโน้ตแยกเสียงเครื่องดนตรีต่าง ๆ สำหรับวงโยธวาทิตกองทัพบกด้วย ครูนพก้าวหน้าในหน้าที่ราชการเรื่อยมา จนได้รับยศสูงสุดเป็นร้อยเอกเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๕ และเกษียณอายุในปีต่อมา (พ.ศ. ๒๕๑๖) ในระหว่างที่รับราชการอยู่นั้น ท่านได้รับพระราชทานเข็มนักดนตรีจากพระหัตถ์ พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวรัชกาลที่ ๙  ซึ่งเป็นสิ่งที่ท่านปลาบปลื้มใจมากที่สุด 

แม้ว่า ครูนพ จะออกจากบ้านท่านจางวางทั่วไปตั้งแต่ยังหนุ่ม แต่ก็ยังไปเล่นดนตรีให้จางวางทั่วเป็นครั้งคราว ในงานส่วนตัวก็ได้ไปสอนดนตรีที่วังคลองเตยเป็นประจำเป็นเวลาหลายปี ตลอดจนได้เล่นดนตรีในงานที่วังเสมอ ๆ จนแม้เมื่อป่วยเป็นมะเร็งแล้วก็ยังไปสอนอยู่จนกระทั่งวาระสุดท้ายของชีวิต 

ตลอดชีวิตของท่าน ได้สร้างหลักฐานให้ครอบครัว นับแต่ไม่มีอะไรติดตัวเลย จนมีบ้านของตนเองและให้การศึกษาแก่บุตรทุกคนจนสำเร็จมีครอบครัวเป็นหลักฐาน ร้อยเอกนพเป็นนักดนตรีไทยที่ประสบความสำเร็จในชีวิตคนหนึ่งที่ยากจะหาผู้ใดเหมือน เป็นครูที่มีทั้งวิชาดี ฝีมือดี ในส่วนตัวแล้วร้อยเอกนพ เป็นคนมีอุปนิสัยตรงต่อเวลามาก ผลงานของท่านที่ปรากฏเป็นบทเพลงที่ท่านแยกเสียงประสานได้ที่กองดุริยางค์กองทัพบกเป็นจำนวนมาก

บิดาของครูเฉลิม เป็นนักดนตรีสังกัดอยู่ในวังพระองค์เจ้าเพ็ญพัฒนพงศ์ กรมหมื่นพิชัยมหินทโรดม และเป็นเพื่อนรักกับพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) เมื่อกรมหมื่นพิชัยฯ สิ้นพระชนม์ในปี พ.ศ. ๒๔๕๒ นั้น นักดนตรีในวงนี้ก็แยกย้ายกันไป ครูปั้นกลับไปตั้งวงดนตรีเองที่บ้านคลองบางม่วง จังหวัดนนทบุรี ครูเฉลิมเล่าว่า ท่านได้ยินเสียงดนตรีปี่พาทย์มาตั้งแต่เด็ก พออายุได้ ๖ ปี บิดาก็จับมือให้ตีระนาดแล้วฝึกสอนให้เรื่อยมาจนสามารถเล่นได้รอบวงเมื่อครูอายุได้ ๑๑ ปี ครูปั้นจึงส่งตัวให้มาเรียนดนตรีไทยกับพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) ได้ฝึกปรืออยู่ไม่นาน พระยาประสานฯ ก็ส่งขึ้นไปตีระนาดถวายพระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัว ขณะทรงพระเครื่องใหญ่ได้รับคำชมเชยว่า ฝีมือดี จะเก่งต่อไปข้างหน้าแต่ครูเฉลิมก็ได้อยู่กับ พระยาประสานฯ ไม่นานนัก ท่านพระยาฯ ก็ถึงแก่กรรม ขณะนั้นครูมีอายุได้ ๑๔ ปี พระบาทสมเด็จพระมงกุฎเกล้าเจ้าอยู่หัวจึงมีรับสั่งให้พระยาอนิรุทธเทวา (ฟื้น พึ่งบุญ ณ อยุธยา) นำครูเฉลิมไปอยู่ด้วย ครูจึงได้ศึกษาหาความรู้ด้านดนตรีจากครูอื่นๆ อีกหลายสำนักรวมทั้งที่สำนักท่านจางวางทั่ว พาทยโกศล ด้วย 

ครูเฉลิม ได้เรียนหนังสือในโรงเรียนพรานหลวง ตั้งแต่อายุได้ ๑๑ ปี จนอายุได้ ๑๕ ปี ก็ลาออกมารับราชการเป็นนักดนตรีอยู่ในกรมปี่พาทย์และโขนหลวง จนกระทั่งมีการเปลี่ยนแปลงการปกครองเมื่อ พ.ศ. ๒๔๗๕ ต่อมาถึง พ.ศ. ๒๔๗๘ กรมปี่พาทย์และโขนหลวงก็ถูกยุบมารวมอยู่ในกรมศิลปากร ในระยะนี้มีการปรับปรุงเศรษฐกิจของประเทศเป็นการใหญ่ ครูเฉลิม “ถูกดุลย์” ออกจากราชการไปเป็นครูสอนดนตรีไทยที่สโมสรบันเทิงของสามัคคยาจารย์สมาคม ประมาณ ๑ ปี แล้วไปสอนอยู่ที่กรมทหารอากาศ ดอนเมือง สมันหลวงกาจสงครามเป็นเสนาธิการ ประมาณ ๖ เดือน แล้วกลับเข้ารับราชการในกรมศิลปากรอีกระยะหนึ่ง ก็ลาออกไปประกอบอาชีพดนตรีเป็นส่วนตัวระหว่างนี้เกิดสงครามอินโดจีนซึ่งประเทศไทยมีส่วนเกี่ยวข้องด้วย เมื่อสงครามสงบแล้ว ครูเฉลิมเข้ารับราชการอีก ในสังกัดกรมที่ดิน ไปประจำอยู่ประเทศเขมร ประมาณ ๔ เดือน ก็เกิดสงครามโลกครั้งที่ ๒ ครูจึงอพยพหนีสงครามและลาออกจากราชการอีก จนกระทั่งพลเอกไสว ไสวแสนยากร อธิบดีกรมตำรวจในขณะนั้น ได้เรียกตัวครูให้ไปประจำวงดนตรีของกรมตำรวจ ครูได้ฝากผลงานไว้ที่กรมตำรวจหลายเพลง อาทิ เพลงมอญอ้อยอิ่งเถา ขอมใหญ่เถา เขมรพายเรือเถา เขมรเหลืองเถา ลางเลียบค่ายเถา และได้นำเพลงหน้าพาทย์ของเก่า พรัอมกับแต่งบางส่วนขึ้นใหม่ใช้บรรเลงบรรเลงเป็นเพลงชุดประกอบเรื่อง “วานรินทร์ นิ้วเพชร และอารยวิถี” อันเป็นเรื่องพุทธประวัติตั้งแต่ประสูติจนถึงนิพพาน แต่เป็นที่น่าเสียดายอย่างยิ่ง ที่ผลงานของครูชุดนี้ไม่แพร่หลาย 

ต่อมาครูเฉลิมลาออกจากกรมตำรวจไปประกอบอาชีพส่วนตัว และรับสอนดนตรีไทย ตามสถาบันการศึกษาต่างๆ อาทิเช่น สถาบันเทคโนโลยีพระจอมเกล้า วิทยาเขตนนทบุรี คณะแพทยศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี ธนาคารกรุงเทพ จำกัด วิทยาลัยแพทย์พระมงกุฎเกล้าและเป็นหัวหน้าวงดนตรีเสริมมิตรบรรเลง ท่านได้มีโอกาสประดิษฐ์เพลงไทยขึ้นอีกมากมาย เช่น โหมโรงประสานเนรมิตร โหมโรงจามจุรี โหมโรงสรรเสริญพระจอมเกล้า โหมโรงพิมานมาศ โหมโรงมหาปิยะ โหมโรงรามาธิบดี ลาวลำปางใหญ่เถา ลาวลำปางเล็กเถา ลาวกระแซเถา ลาวกระแตเล็กเถา ลาวเจริญศรีเถา สีนวลเถา ลาวครวญเถา ดอกไม้เหนือเถา เคียงมอญรำดาบเถา เขมรใหญ่เถา สาวสอดแหวน ประพาสเภตรา หงส์ทอง (ทางวอลซ์) ล่องลม และได้แต่งเพลงพิเศษเนื่องในโอกาสเฉลิมพระยศสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี ประกอบด้วย “เกริ่นเจ้าฟ้า ต่อด้วยเพลงประชุมเทพ” ในปี พ.ศ. ๒๕๒๔ ครูได้รับการคัดเลือกจากคณะกรรมการของสมาคมดนตรีแห่งประเทศไทยในพระบรมราชูปถัมภ์ เสนอชื่อให้ได้รับพระราชทานโล่เกียรติยศจากพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวภูมิพลอดุลยเดชฯ ในฐานะนักดนตรีไทยตัวอย่าง ซึ่งมีนักดนตรีไทยที่ได้รับพระราชทานโล่ครั้งนี้เพียง ๔ คน คือ อาจารย์มนตรี ตราโมท ครูเฉลิม บัวทั่ง คุณหญิงไพฑูรย์ กิตติวรรณ และครูบุญยงค์ เกตุคง ซึ่งครูเฉลิมบอกว่าเป็นรางวัลที่ครูภูมิใจที่สุดในชีวิต นอกจากนี้เมื่อต้นปี พ.ศ. ๒๕๒๕ ครูได้แต่งเพลงเข้าประกวดรางวัลพิณทองซึ่งธนาคารกสิกรไทย เป็นผู้ดำเนินการจัดประกวดเพลงของครูก็ได้รับรางวัลชนะเลิศ คือเพลงปิ่นนคเรศเถา 

ครูเฉลิมแต่งงานกับนางไสว มีบุตรธิดาด้วยกันทั้งสิ้น ๑๑ คน เสียชีวิตตั้งแต่ยังเล็ก ๔ คน บุตรธิดาของท่านที่มีฝีมือในทางดนตรีไทย ได้แก่ นายพัฒน์ บัวทั่ง คนระนาดเอก รับราชการอยู่ที่กองการสังคีต กรมศิลปากร นางสุพัฒน์ บัวทั่ง นักร้องกองดุริยางค์ทหารเรือ และนางสุธาร ศุขสายชล จะมีฝีมือจะเข้ดีมาก 

นอกจากจะมีวงปี่พาทย์และมโหรีของตัวเองแล้ว ครูเฉลิมยังทำอังกะลุงส่งออกขายด้วยท่านได้เขียนโน้ตเพลงเสียงประสานสำหรับอังกะลุงไว้มาก ผลงานทางด้านอังกะลุงส่วนใหญ่มีบันทึกไว้ พักรักษาตัวที่โรงพยาบาลพระมงกุฎเกล้า และพักฟื้นที่บ้าน ในเดือนกุมภาพันธ์ ๒๕๓๐ ครูได้เข้ารับพระราชทานโล่และเข็มเชิดชูเกียรติในฐานะศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (ดนตรีไทย) ประจำปี ๒๕๒๙ นับเป็นเกียรติสูงส่งและความปลื้มปิติสูงสุดครั้งสุดท้ายในชีวิตของครู ครูถึงแก่กรรมในวันที่ ๑๑ มิถุนายน ๒๕๓๐ รวมอายุได้ ๗๗ ปี

คุณครูเทวา ฯ เกิดในบ้านตระกูลนักดนตรีที่หลังวัดกัลยาณมิตร ซึ่งมีนักดนตรีที่เก่งกาจหลายคน เมื่อยังเล็กได้มีโอกาสเริ่มหัดวิชาดนตรี จากหลวงกัลยาณมิตตาวาส (ทับ) ผู้เป็นปู่และจากจางวางทั่วผู้บิดานับตั้งแต่ขั้นพื้นฐาน จนกระทั่งท่านสามารถบรรเลงเครื่องปี่พาทย์ได้ดีตั้งแต่อายุ ได้ ๘ ปี เมื่ออายุได้เพียง ๒ ปี คุณแม่เจริญหรือที่รู้จักกันในนามว่าหม่อมเจริญ ได้มาร่วมชีวิตกับบิดาของท่าน และได้ดูแลเลี้ยงดูคุณครูเทวาฯ ประหนึ่งว่าเป็นบุตรของตน ก็ได้ถ่ายทอดวิชาดนตรีโดยเฉพาะทางร้องให้อีก นอกจากนั้นคุณครูยังได้ไปเรียนเป่าปี่ในกับพระยาประสานดุริยศัพท์ (แปลก ประสานศัพท์) จนกระทั่งเชี่ยวชาญในการเป่าปี่ตั้งแต่ยังเยาว์ ใน พ.ศ.๒๔๖๖ ในการประชันวงปี่พาทย์ที่วังบางขุนพรหม คุณครูเทวาฯ ซึ่งขณะนั้นมีอายุเพียง ๑๕ ปี ก็สามารถเดี่ยวปี่ชนะเลิศ ซึ่งทูนกระหม่อมบริพัตรฯ เคยตรัสว่า “ลูกตาทั่วคนนี้ เป่าปี่ดีจริง ๆ” ท่านมีปี่พิเศษเป็นสมบัติอยู่ ๒ เลา คือ ปี่ประจำตัวของ พระประดิษฐ์ไพเราะ (ครูมีแขก) และปี่คู่มือของพระยาประสานดุริยศัพท์จัดว่าเป็นปี่ที่มีเสียงดีมากไม่มีใครเทียบ

ส่วนในทางซอสามสายนั้นท่านได้รับถ่ายทอดวิชาจากปู่ของท่านเป็นปฐม หลังจากนั้นก็ได้เรียนจากทูนกระหม่อมบริพัตรฯ จนท้ายที่สุดได้รับประทานซอคู่พระหัตถ์ซึ่งเสียงดีมากมาคันหนึ่ง เรียกกันว่า ซอทวนนาค เมื่อคุณครูเทวาฯ มีอายุมากขึ้นแล้วได้มีโอกาสไปเรียนทางซอสามสายเพิ่มเติมจากพระยาอมาตยพงศ์ธรรมพิศาล (ประสงค์ อมาตยกุล) ความสามารถในทางซอของท่านจึงมีทั้งในเชิงความรู้ ฝีมือ และความคิดในการประดิษฐ์ “ทาง” ด้วย ครั้งหนึ่งขณะที่คุณครูกำลังสีซอสามสายออกอากาศทางสถานีวิทยุ สายเอกเกิดขาดลงท่านก็สามารถสีต่อไปจนจบเพลงเหมือนไม่มีอะไรเกิดขึ้น โดยที่ถ้าไม่ตั้งใจสังเกต คนฟังก็จะไม่รู้เลยว่าซอที่สีอยู่มีเพียง ๒ สายเท่านั้น

เมื่อคุณครูเทวา ฯ อายุได้ ๒๐ ปี ได้เข้ารับราชการทหาร อยู่ในกองแตรวงมหาดเล็กรักษาพระองค์ ทำหน้าที่ เขียนโน้ตสากล เมื่อครบเกณฑ์แล้วก็ออกจากประจำการและได้อุปสมบทที่วัดเทพศิรินทราวาส โดยมี สมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ (เจริญ) เป็นพระอุปัชฌาย์ หลังจากนั้นก็ใช้ชีวิตเป็นนักดนตรีอยู่กับวงพิณพาทย์วังบางขุนพรหมของทูนกระหม่อมบริพัตรฯ และวงพิณพาทย์ของจางวางทั่วตลอดมา

สถาบันการศึกษาหลายแห่งได้เชิญให้ครูเทวาฯ ไปถ่ายทอดวิชาดนตรีให้ เช่น โรงเรียนการช่างสตรีโชติเวช โรงเรียนสตรีมหาพฤฒาราม โรงเรียนสตรีวิทยา โรงเรียนศึกษานารี ศิริราชพยาบาล วิทยาครูบ้านสมเด็จ วิทยาลัยเพชรบุรีวิทยาลงกรณ์ วิทยาลัยเทคนิคกรุงเทพ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ฯลฯ คุณครูได้เคยไปช่วยราชการในด้านการบรรยายพิเศษ และปรับวงดนตรีให้แก่กองทัพบก และกรมตำรวจเป็นครั้งคราว นอกจากนั้นยังได้ไปบรรยายในสถาบันอีกหลายแห่ง

สิ่งที่เป็นที่ปราบปลี้มใจที่สุดในชีวิต คือได้เคยถวายสอนซอสามสายแด่ สมเด็จพระเจ้าลูกเธอ เจ้าฟ้าอุบลรัตนราชกัญญาฯ อยู่หลายปีตลอดจนได้ถวายสอนซอด้วงและซออู้แด่ สมเด็จพระเทพรัตน์ราชสุดาฯ เมื่อครั้งดำรงตำแหน่งพระอิสริยศักดิ์เป็นสมเด็จพระเจ้าลูกเธอและแด่สมเด็จพระเจ้าลูกเธอเจ้าฟ้าจุฬาภรณ์วลัยลักษณ์ฯ

ในทางส่วนตัวนั้นคุณครูเทวาฯ ก็ได้ควบคุมวงปี่พาทย์ต่อจากบิดาของท่าน นับเป็นวงดนตรีที่มีชื่อ ซึ่งรู้จักกันในนามว่า วงพาทยโกศล หรือวงฝั่งขะโน้น

นอกจากฝีมือในการบรรเลงดนตรีแล้ว ครูเทวาฯ ยังมีฝีมือในการแต่งเพลงอยู่มิใช่น้อยแต่ท่านไม่ค่อยนิยมแต่งเพลงใหม่ เนื่องจากเห็นว่าเพลงเก่า ๆ ของไทยนั้นมีมากจนเล่นไม่หมด จำไม่ไหว ทำให้ลืมเลือนกันไปเสียมากต่อมาก อีกประการหนึ่ง ท่านเกรงว่าจะเป็นการทำเทียมเจ้านายของท่าน คือ สมเด็จเจ้าฟ้าบริพัตรสุขุมพันธุ์ กรมพระนครสวรรค์วรพินิจ จนกระทั่งในระยะหลังด้วยความจำเป็นบางประการ ทำให้ท่านเริ่ม แต่งเพลงไว้บ้าง เช่น เพลงมหาจุฬาลงกรณ์ ทำเป็นทางโหมโรงและทางธรรมดา

บิดาเป็นนักดนตรี ทำหน้าที่ตีฆ้องอยู่ในวงบางขุนพรหม มารดาเป็นนักร้องเพลงฉ่อย ครูเจียนจึงมีพรสวรรค์ทางดนตรีไทยโดยสายเลือด เล่ากันว่าเมื่อยังเด็ก ครูสามารถจำเพลงได้เองโดยไม่ต้องต่อเพราะความที่บิดามีลูกศิษย์มาก เวลานั่งอยู่ใต้ถุนบ้านก็ได้ยินได้ฟังจนขึ้นใจ อายุได้ประมาณ ๑๐ ปีก็เล่นเข้าวงปี่พาทย์รุ่นเด็กของวังบางขุนพรหมได้ สมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ทรงเห็นว่ามีฝีมือใช้ได้ จึงโปรดให้นำตัวมาฝากไว้เป็นศิษย์ของครูจางวางทั่ว พาทยโกศล ที่บ้านหลังวัดกัลยาณมิตร ซึ่งเป็นวันเดียวกับที่ครูเตือน พาทยโกศล ได้มาฝากตัวเป็นศิษย์ของท่านครูจางวางทั่วเช่นกัน และครูเจียนเป็นผู้โชคดีที่มีโอกาสได้ต่อเพลงพระราชนิพนธ์ของสมเด็จเจ้าฟ้าฯ กรมพระนครสวรรค์วรพินิต ซึ่งต่อประทานด้วยพระองค์เองพร้อมกับครูนพ ศรีเพชรดี ด้วย 

พ.ศ. ๒๔๘๐ ได้เข้ารับราชการที่กองดุริยางค์ทหารเรือ จนถึง พ.ศ. ๒๔๘๗ ลาออกจากทหารเรือมียศเป็นจ่าเอก ต่อมาเข้าทำงานที่กรมไปรษณีย์โทรเลข การรถไฟแห่งประเทศไทย กรมที่ดิน และท้ายที่สุด ที่องค์การเชื้อเพลิง กระทรวงกลาโหมจนเกษียณอายุ จากนั้นชุมนุมดนตรีไทย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ได้เชิญมาสอนประจำจนถึงวาระสุดท้ายของชีวิต 

ความสามารถในทางดนตรีของครูเจียนนั้นเป็นที่ยอมรับกันว่าท่านเป็นคนหัวไวมาก จึงได้รับหน้าที่ต่อเพลงจากท่านครูจางวางทั่ว แล้วไปถ่ายทอดให้คนอื่น ๆ อีกทีหนึ่ง เครื่องดนตรีที่ครูบรรเลงได้ถนัดมาก ได้แก่ ระนาดเอก ปี่ และขลุ่ย ครูเคยเรียนโน้ตสากลกับพระเจนดุริยางค์ เรียนอยู่ ๒๙ วัน ก็สำเร็จ พระเจนฯ เรียกครูว่า “ไอ้ปอกหัวใส” (เพราะครูมีแผลเป็นที่ขมับขวาและเรียนรู้สิ่งต่าง ๆ ได้เร็วมาก) ต่อมาหลังเปลี่ยนแปลงการปกครอง พ.ศ. ๒๔๗๕ แล้ว การบรรเลงดนตรีไทยซบเซาลงเนื่องจากผลทางการเมือง ครูยังได้ใช้วิชาเขียนโน้ตสากล เขียนโน้ตสำหรับขลุ่ยและซอออกขายที่ร้านสังคีตยากรของครูพุฒ นันทพล และในระยะนี้ก็ได้มีโอกาสเป็นศิษย์ของหลวงประดิษฐไพเราะ (ศร ศิลปบรรเลง) ซึ่งเป็นศิษย์ที่ได้รับคำชมเชยจากหลวงประดิษฐฯ ว่า เป็นคนเดียวที่กล้าทำของใหม่ ๆ และมีหัวคิดสำคัญ ครั้งหนึ่งในงานไหว้ครูที่บ้านหลวงประดิษฐไพเราะ ครูเจียนได้แต่งเพลงพวงร้อย เถา และทำทางเดี่ยวระนาด เพลงพญาโศก หกชั้น แล้วมอบให้ลูกศิษย์คนสำคัญ ชื่อ บุญธรรม คงทรัพย์ เป็นผู้บรรเลง เป็นที่เลื่องลือกันมากในครั้งนั้น นอกจากเพลง ๒ เพลงที่กล่าวแล้ว ครูยังทำทางเปลี่ยนของ เพลงเขมรใหญ่ สองชั้นและชั้นเดียว เพลงพญาสี่เสา เถา โหมโรงมหาชัย สามชั้น ทางเสภา และแสนสุดสวาท เถา ซึ่งผลงานเหล่านี้มีอยู่ที่กองดุริยางค์กรมตำรวจ เพลงสุดท้ายในชีวิตของครูเจียนได้ประดิษฐ์ไว้ คือ เพลงโหมโรงมาลัยมาลย์ ซึ่งครูได้แต่งให้เป็นเพลงประจำของชุมนุมดนตรีไทย มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ เดิมให้ชื่อว่า โหมโรงสร้อยสนธรรมศาสตร์ ต่อมาครูประเวช กุมุท ตั้งชื่อให้ใหม่ว่า โหมโรงมาลัยมาลย์ 

ครูเจียนสมรสกับนางสาวอนงค์ เมื่อ พ.ศ. ๒๔๘๓ มีบุตรธิดาด้วยกัน ๖ คน ชื่อนายภิรมย์ น.ส.จงกลนี นายปรีชา นายมนตรี นายอำนวย และ น.ส.อุไรวรรณ บุตรธิดาของครูไม่มีใครยึดอาชีพเป็นนักดนตรี แต่ก็มีความสามารถในการบรรเลงและขับร้องเพลงได้พอสมควร 

ครูเจียนเริ่มป่วยด้วยโรคของหลอดลมและกล่องเสียง เข้ารับการรักษาที่โรงพยาบาลศิริราชอยู่นานหลายเดือน จนถึงวันพุธที่ ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๑๗ ครูก็ถึงแก่กรรมด้วยโรคมะเร็งของกล่องเสียง รวมอายุได้ ๖๒ ปี

หรือ จ่าโทหญิง ปรียนันท์ สุนทรจามร มีชื่อเดิมว่า ดวงจันทร์ ไพโรจน์ เป็นนักร้องเพลงไทยลูกทุ่ง เริ่มบันทึกแผ่นเสียงครั้งแรกในปี พ.ศ.2493 ในเพลงราตรีเจ้าเอ๋ย ผลงานของ ฮอน หาญบุญตรง วงจันทร์ ไพโรจน์ มีผลงานบันทึกเสียงเอาไว้ทั้งสิ้นไม่ต่ำกว่า 1,200 เพลง ผลงานเพลงต้นฉบับที่บันทึกเสียงได้รับความนิยมสูงสุด เช่น กุหลาบเวียงพิงค์, สาวสะอื้น, อุทยานดอกไม้, แม่พิมพ์ของชาติ, ช่างร้ายเหลือ, ถึงร้ายก็รัก, ฝนมาน้ำตาตก, แน่แล้วหรือ, โลกนี้ยังมีผู้ชาย, ไทรโยคแห่งความหลัง, อย่าหลอกฉันเลย, กัณฑิมาอาภัพ, นันทวดีพลาดรัก, ปอละเตียงครวญ, มารสังคม,แว่วเสียงซึง ฯลฯ

วงจันทร์ ไพโรจน์ ได้รับการยกย่องเชิดชูเกียรติจากสำนักงานคณะกรรมการวัฒนธรรมแห่งชาติ กระทรวงวัฒนธรรม ให้เป็น ศิลปินแห่งชาติ สาขาศิลปะการแสดง (นักร้องเพลงไทยสากล - ลูกทุ่ง) ประจำปี พ.ศ. 2566 ซึ่งเป็นศิลปินแห่งชาติคนแรกที่เป็นนักร้องไทยสากลและลูกทุ่ง

วงจันทร์ ไพโรจน์ มีชื่อเล่นว่า จิ๋ม เป็นชาวกรุงเทพมหานคร เกิดเมื่อ 18 กรกฎาคม พ.ศ. 2479 เป็นบุตรคนที่ 3 ของนายทวี และนางสงิม ไพโรจน์ จบการศึกษาชั้น ประถมศึกษาปีที่ 4 จากโรงเรียนวันรับศีลวิทยา ก่อนที่จะมาศึกษาต่อที่โรงเรียนสตรีเพชรบุรีวิทยาลงกรณ์จนจบชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6

พ่อแม่เสียชีวิตตั้งแต่เธอยังเล็ก ทำให้ต้องมาอยู่ในความดูแลของยายทองศรี พิกุลหอม ที่มีบ้านในซอยกิ่งเพชร ใกล้กับวังอัศวินของพระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล หรือเสด็จพระองค์ชายใหญ่ และเรื่องนี้ก็เป็นเหตุให้เธอมีโอกาสได้คลุกคลี ร่ำเรียนวิชานาฏศิลป์และร่วมแสดงละครหรือภาพยนตร์ของคณะอัศวินการละครในเวลาต่อมา

ด้วยใจรักการร้องเพลง ในวัยเพียง 9 ขวบ ภายใต้การสนับสนุนจากครูมงคล อมาตยกุล เธอก็ได้ขึ้นแสดงความสามารถในด้านนี้โดยการประกวดร้องเพลงรำวงในงานวัดภูเขาทอง โดยใช้เพลงที่ชื่อว่า “8 นาฬิกา” ในการประกวด และได้รางวัลชนะเลิศ จนบริษัท ต.เง็กชวน เห็นแววจึงนำไปอัดแผ่นร้องเพลงเด็ก ร่วมกับนักร้องรุ่นราวคราวเดียวกันอย่าง นริศ อารีย์ และณรงค์ ธนะวังน้อย

ตอนอายุได้ 14 ปี การที่เธอได้ตำแหน่งรองชนะเลิศในการประกวดร้องเพลงชิงชนะเลิศแห่งประเทศไทยที่โรงภาพยนตร์พัฒนากร (รางวัลที่ 1 เป็นของลัดดา ศรีวรนันท์) ทำให้พระเจ้าวรวงศ์เธอ พระองค์เจ้าภาณุพันธุ์ยุคล ทรงนำเธอมาร้องเพลงสลับหน้าม่านละครและภาพยนตร์ รวมทั้งให้ร้องเสียงลิปซิงค์ สมจิตร ทรัพย์สำรวย นางเอกละครแสดงหน้าเวที ซึ่งสามีของนางเอกคนดัง นายสวง ทรัพย์สำรวย หรือล้อต็อก ยอดศิลปินจำอวดก็ยังเคยทำนายไว้ว่า เธอจะเป็นหนึ่งในนักร้องชั้นนำของแผ่นดินสยามในภายภาคหน้า โดยภาพยนตร์ที่เธอร่วมแสดงในช่วงนี้ก็อย่างเช่น นเรศวรมหาราช, ลูกโจร และนางกลางเมือง

การค้นพบความสามารถของตัวเองทางด้านการร้องเพลงที่ไพเราะจับใจ น้ำเสียงใสเย็นถึงขั้นเย็นยะเยือก แถมมีเอกลักษณ์ตรง "ลูกคอชั้นเดียว" ทำให้เธอได้มาร่วมเป็นสมาชิกของวงดนตรีมงคล อมาตยกุล หรือวงดนตรี ป.ชื่นประโยชน์ โดยวงนี้จะใช้ชื่อใดในสองชื่อนี้ ก็แล้วแต่จังหวะและโอกาส แต่นักดนตรีและนักร้องล้วนแล้วแต่เป็นชุดเดียวกันทั้งสิ้น โดยวงนี้เป็นการรวมตัวกันของครูมงคล กับเพื่อน ๆ คือ ครู ป., ครูเนียน วิชิตนันท์, ครูไพบูลย์ บุตรขัน และครูแก้ว รักไทย งานแสดงของวงดนตรีนี้ มักจะแสดงในงานลีลาศหรือตามโรงภาพยนตร์ โดยมีนักร้องที่มีชื่อเสียงและได้รับความนิยมมากมายหลายคนเช่น ลัดดา ศรีวรนันท์, นริศ อารีย์, ปรีชา บุณยเกียรติ เป็นต้น และที่นี่เอง ที่เธอได้เปลี่ยนชื่อจากดวงจันทร์ มาเป็นวงจันทร์

ในปี 2496 ขณะมีอายุได้ 20 ปี ช่วงนั้นวงของครูมงคลเริ่มมีนักร้องหญิงหน้าใหม่เข้ามามากขึ้น วงจันทร์จึงผันตัวออกจากมาเป็นนักร้องประจำวงดุริยางค์กองทัพเรือ ที่คับคั่งไปด้วยนักร้องประจำวงคนดัง เช่น สมยศ ทัศนพันธ์, พยงค์ มุกดา และเอมอร วิเศษสุทธิ์ โดยไม่มีเงินเดือนประจำ แต่ได้เป็นเบี้ยเลี้ยงวันละ 17 บาท ขณะที่รายได้เสริมในช่วงนั้นยังมีไม่มาก

ต่อมาครูฮอน หาญบุญตรง ได้ชักชวนมาร้องเพลงที่ไนต์คลับ “ห้อยเทียนเหลา” และให้บันทึกแผ่นเสียงเพลงแรกชื่อ "ราตรีเจ้าเอ๋ย" กับ “วิมานรัก” ที่แต่งโดยครูฮอน หาญบุญตรง กับบริษัท ต.เง็กชวน โดยเธอได้ค่าเหนื่อย 50 บาท แต่ก็ยังไม่มีชื่อเสียงมากนัก ซึ่งในระหว่างนี้ แม้จะยังไม่ดังมากนัก แต่เธอก็โชคดี ที่มีครูเพลงหลายคนป้อนเพลงให้เธอบันทึกแผ่นเสียงอยู่ไม่น้อย

ในสมัยนั้น ประเทศไทยยังทำแผ่นเสียงเองไม่ได้ จะต้องส่งไปที่อินเดีย ทำให้กระบวน การทำแผ่นเสียงแต่ละครั้งต้องใช้เวลาถึง 3 ปี ประกอบกับทางผู้ผลิตเพลงมักจะไม่รีบปล่อยเพลงออกมา แต่ชอบที่จะรอให้เพลงที่ดังมาก ๆ เริ่มซาความนิยมไปแล้ว จึงจะปล่อยเพลงใหม่ออกมา

วงจันทร์ ไพโรจน์ ได้ปิดฉากอาชีพนักร้องไปแล้วอย่างเป็นทางการ หลังจัดงานคอนเสิร์ตอำลาชีวิตการเป็นนักร้องไปเมื่อปี 2549 ขณะมีอายุ 73 ปี

ปัจจุบัน เธอหันมาทำงานฝีมือประเภทศิลปะการร้อยสร้อยประดับลวดลายไทยจากดินญี่ปุ่น ส่งออกตามออเดอร์ลูกค้าที่มีจำนวนมาก และเขียนเพลงอยู่กับบ้านที่ อำเภอหางดง จังหวัดเชียงใหม่ กับสามี วิภาค สุนทรจามร ทายาทเจ้าของมรดกบทเพลงดังของครูเวส สุนทรจามร

ลุดวิก ฟาน เบโธเฟน (Ludwig Van Beethoven) นักดนตรีชาวเยอรมนี เข้าสู่เส้นทางสายดนตรีตั้งแต่ยังเด็ก โดยมีพ่อเป็นตัวตั้งตัวตี สามารถแสดงเปียโนได้ตั้งแต่อายุ 7 ขวบ เขาได้ไปเรียนดนตรีที่เวียนนากับครูที่มีชื่อเสียง แต่เกิดขัดแย้งกันด้วยความคิดที่แตกต่าง จึงได้ออกตระเวนแสดงดนตรีไปตามวิถีทางของตัวเองจนมีชื่อเสียงโด่งดังเป็นที่รู้จัก

แต่โชคร้ายที่จู่ๆ หูของเขาก็ไม่ได้ยิน ในสมัยนั้นคนพิการไม่ถูกยอมรับ แต่เขาก็ไม่ยอมแพ้ ยืนหยัดที่จะเป็นนักดนตรีต่อไป ผู้คนยอมรับในพรสวรรค์ของเขา ไม่ปิดทางของเขาด้วยข้อจำกัดทางร่างกาย

แม้เบโธเฟนจะละโลกนี้ไปนานแล้ว แต่ผลงานของเขาก็ยังคงเป็นอมตะ อาทิ Pastoral Symphony No.6, Triple Concert and Piano Sonata เป็นต้น

คนดนตรีที่มีข้อจำกัดทางร่างกายเป็นอุปสรรคในทำนองเดียวกันนี้ในเมืองไทยของเราก็มีให้เห็นอยู่ คือ อัจฉริยศิลปินตาบอด “ครูช้อย” นั่นเอง

ช้อย สุนทรวาทิน ปราชญ์ดนตรีไทย

ครูช้อย (ช้อย สุนทรวาทิน) ปรมาจารย์แห่งวงการดนตรีไทย ปราดเปรื่องทั้งเรื่องมโหรีและปี่พาทย์ เกิดในบ้านดนตรีมีพ่อเป็นครูดนตรี (ชื่อ ครูทั่ง ซึ่งเป็นครูดนตรีผู้ใหญ่รุ่นใกล้เคียงกับ พระประดิษฐ์ ไพเราะ (ครูมีแขก)) จึงผูกพันกับดนตรีมาตั้งแต่ยังเล็ก

แกมีใจใฝ่รักดนตรีแต่ครูทั่งไม่ได้สอนวิชาให้ ด้วยเห็นว่าแกตาบอด ตอนที่ครูช้อยเกิดมาได้ไม่นานก็ป่วยเป็นไข้ทรพิษ ทำให้ตาบอดสนิททั้งสองข้าง

แต่ด้วยความมุ่งมั่นที่จะเรียน เวลาที่ครูทั่งสอนดนตรี บรรดาลูกศิษย์คนอื่นจะอยู่บนเรือน ส่วนครูช้อยก็จะนั่งฟังอยู่ที่ใต้ถุนเรือน ครูช้อยเพียรที่จะเรียนมากถึงขั้นเอากะลามะพร้าวมาคว่ำวางเรียงกันเป็นลูกฆ้อง เวลาครูทั่งสอนอะไรๆ ครูช้อยก็จะนั่งฟังด้วย ทำแบบนี้อยู่ประจำ

เมื่อครูทั่งไม่อยู่บ้าน ครูช้อยก็จะขึ้นไปซ้อมกับเครื่องดนตรีจริงบนเรือน ได้ฝึกได้ซ้อมทุกชิ้นจนคล่องมือตรากตรำพร่ำเรียนพร่ำซ้อมมานาน แต่ครูทั่งก็ไม่ยอมเปิดใจเปิดโอกาสให้สักที แต่โชคชะตาเข้าข้าง วันหนึ่งคนระนาดป่วยหาใครมาแทนไม่ได้ หนนี้ครูช้อยสบโอกาสได้แสดงฝีมือให้พ่อเห็น ปรากฏว่าทำได้ดี จนครูทั่งยอมรับยอมเปิดใจให้ลูก หลังจากที่ปิดกั้นมานานด้วยเห็นว่าตาบอด

นับจากวันนั้นครูช้อยเหมือนได้รับการปลดปล่อย ได้ทำในสิ่งที่รักโดยอิสระไม่ถูกกีดกั้นใดๆ อีก ครูทั่งก็เต็มใจจะสอนวิชาให้ สอนให้ครูช้อยหมดทุกสิ่งสิ้น จากนั้นท่านยังได้ไปเป็นศิษย์ของครูมีแขก (พระประดิษฐไพเราะ) อีกด้วย ทำให้ท่านมีความรู้เพิ่มพูนยิ่งขึ้น

ครูช้อยท่านสอนดนตรีทั้งตามบ้านตามวัด ไม่เว้นแม้แต่ในวัง ถึงแม้จะมองไม่เห็นแต่ประสาทสัมผัสของท่านไม่เคยพลาด เวลาคุมลูกศิษย์ซ้อมเพลง ศิษย์คนไหนเล่นผิดจังหวะ ผิดทำนองหรือบกพร่องตรงไหนท่านก็จะดีดเม็ดมะขามใส่ ทิศทางของท่านแม่นยำมาก การดีดเม็ดมะขามก็เพื่อเป็นการเตือนสติให้รู้ตัวว่าผิด แล้วจึงบอกกล่าวให้ได้รู้ถึงข้อผิดพลาดนั้น

การเป็นคนเก่งของท่านได้สร้างประโยชน์ให้แก่วงการคีตศิลป์ไทย คือการเป็นครูดี มีศิษย์ดีช่วยสืบสานการดนตรี บรรดาลูกศิษย์ของท่านมีความสามารถ ได้แยกแตกสาแหรกออกไปตั้งสำนักมีชื่อเสียงและเป็นที่รู้จักกันในวงกว้าง มีเช่น สำนักพระยาประสานดุริยศัพท์ สำนักพระยาเสนาะดุริยางค์ สำนักครูเพชร จรรย์นาฏย์ เป็นสำคัญ

นอกจากจะฝึกคนให้เก่งได้แล้ว ความสามารถพิเศษอย่างหนึ่งของครูช้อยคือสามารถฝึกนกได้ ท่านเลี้ยงนกฮูกไว้ตัวหนึ่ง เวลาท่านไปสอนลูกศิษย์ตามบ้านจะพามันไปด้วย พอขากลับก็ปล่อยให้มันบินกลับเอง มันจำทางไปบ้านทุกหลังได้ ท่านฝึกจนมันพูดคำว่า “พ่อเรียก” ได้ เวลามีคนมาติดต่อให้ไปแสดงปี่พาทย์ ก็จะสั่งมันว่า “ไอ้ฮูก ไปเรียกพวกพี่ๆ มา” มันก็จะบินไปเกาะที่บ้านลูกศิษย์และร้องว่า “พ่อเรียก” จนครบทุกหลัง พอรุ่งเช้าบรรดาลูกศิษย์ก็มาพร้อมเพรียงกันที่บ้านครูช้อย

เป็นเรื่องที่น่าคิดว่าคนตาบอดสามารถฝึกนกได้ ขณะที่คนตาดีบางคนก็ยังไม่สามารถ ความสามารถอีกอย่างที่แม้แต่คนตาดีๆ ยังต้องยกให้คือ การใส่สายซอสามสาย ท่านทำด้วยความชำนาญมาก

ครูช้อยกับเบโธเฟนนั้นคล้ายกันตรงที่มีข้อจำกัดทางร่างกาย ต่างกันตรงที่ครูช้อยตาบอด แต่เบโธเฟนนั้นหูหนวกภายหลัง ครูช้อยต้องต่อสู้การถูกสบประมาทจากบิดา ต้องฝ่าฟันจนท่านยอมรับ ขณะที่เบโธเฟนต้องต่อสู้กับความพิการของตัวเองที่มาสูญเสียการได้ยินในภายหลัง ถือเป็นเรื่องที่ยากแก่การทำใจ แต่เขาก็ก้าวข้ามผ่านความรู้สึกนั้นมาได้

ถ้าจะบอกว่าเบโธเฟนเป็นผู้ไม่ยอมแพ้ต่อความพิการ ครูช้อยก็เป็นผู้ไม่ยอมแพ้แก่การถูกสบประมาทในความพิการเช่นกัน หากถือเอาคุณสมบัติที่มีหัวใจแกร่งข้อนี้จะกล่าวว่า ครูช้อยนั้นเป็นบีโธเฟนของเมืองไทยก็ย่อมได้