Literairhistorische teksten vormen een bron voor motiverend en betekenisvol onderwijs, waarin de afstand tussen leerlingen en de literatuur enerzijds wordt overbrugd en anderzijds juist zichtbaar wordt gemaakt om hen aan het denken te zetten. Maar hoe krijg je leerlingen zo ver dat ze écht tot denkstappen en – nog mooier – tot inzichten komen over en met teksten uit de literatuurgeschiedenis? In onze workshop presenteren we voorbeelden van een activerende én motiverende didactiek die leerlingen aanzet tot literatuurhistorisch redeneren. We laten je de didactiek ervaren en bespreken vervolgens hoe je hier met je leerlingen mee aan de slag kunt.

Renate van Keulen is docent vakdidactiek/lerarenopleider aan de Radboud Docenten Academie en docent Nederlands op het Van Maerlantlyceum in Eindhoven. Ze promoveerde aan Tilburg University op een ontwerponderzoek naar een digitale gamificationdidactiek waarmee leerlingen leren redeneren over (historische) literatuur. Naast haar werk als docent en onderzoeker is Renate van Keulen coördinator van de redactie letterkunde van het Vakdidactisch handboek van WODN (Werkgroep Onderzoek en Didactiek Nederlands).

Erwin Mantingh is vakdidacticus Nederlands aan de UU en bestuurlijk coördinator van het landelijke universitaire programma Vakdidactiek Geesteswetenschappen. Hij werkte eerder als literatuurhistoricus en docent Nederlands.

Taalbewust lesgeven, ook bij zaakvakken en bètavakken, wint steeds meer grond. Maar wat betekent dit voor de docent Nederlands en voor het schoolvak Nederlands? Hoe besteed je in je eigen vak aandacht aan vaktaal en schooltaal en hoe kun je andere secties daarbij ondersteunen? En wat betreft dat laatste, heeft het vak Nederlands daarbij een ondersteunende rol of zit het anders? 

In deze workshop leer je wat taalbewust lesgeven is en welke rol het schoolvak Nederlands hierbij kan spelen. We verkennen mogelijkheden voor het schoolbreed implementeren van taalbewust lesgeven om leerlingen zoveel mogelijk gelijke kansen te bieden als het gaat om schoolsucces.

De kunst(matige intelligentie) van het schrijven - Janneke van der Loo (TiU)

Sinds de lancering van ChatGPT eind 2022 hebben leerlingen massaal hun weg gevonden naar deze nieuwe technologie: leerlingen gebruiken ChatGPT (of andere vormen van generatieve AI) om te brainstormen, uitleg te krijgen over complexe onderwerpen, voor het verbeteren van hun taalgebruik maar ook om volledige opdrachten te schrijven. Ondertussen proberen docenten grip te krijgen op deze razendsnelle ontwikkelingen.

In deze workshop kijken we naar de kansen en de bedreigingen van generatieve AI, zoals ChatGPT, voor de ontwikkeling van de schrijfvaardigheid van leerlingen. We onderzoeken wat leerlingen nu eigenlijk moeten kunnen en kennen op het gebied van schrijven, hoe lesactiviteiten met ChatGPT het leren schrijven van leerlingen zouden kunnen ondersteunen en welke implicaties ChatGPT heeft voor de toetsing van schrijfvaardigheid. Tot slot ontwerp je samen met medestudenten een concrete lesactiviteit met ChatGPT.

Janneke van der Loo is universitair docent Communicatie en Cognitie en vakdidacticus Nederlands bij de Universitaire Lerarenopleiding Tilburg. Ze doet onderzoek naar schrijfvaardigheidsdidactiek en geeft trainingen aan docenten over de impact van ChatGPT op het onderwijs.

Als docent Nederlands is het, binnenkort ook wettelijk, onze taak om een actieve bijdrage te leveren aan het burgerschapsonderwijs en leerlingen kennis, vaardigheden en ervaringen mee te geven over de diverse en democratische samenleving en welke constructieve rol zij daarin (kunnen) spelen (SLO, Conceptkerndoelen burgerschap en toelichtingsdocument, 2024). Dat vraagt ook in het klaslokaal om een verbreding van het traditionele blikveld, waarin docenten en leerlingen kritisch reflecteren op machtsverhoudingen vroeger en nu en zich openstellen voor de uiteenlopende ervaringen van minderheden. Zo kan de klas dienstdoen als een leerschool voor een maatschappij, waarin – zo is het streven – iedereen een stem heeft en waarin de diversiteit en ons rijke, complexe verleden een volwaardige plek hebben. In deze interactieve en praktijkgerichte cursus gaan we dieper in op de vraag hoe dekoloniaal ingerichte lessen Nederlands hieraan kunnen bijdragen.

We hebben het allemaal weleens meegemaakt: onverwachts ontstaat er een taaldiscussie in de klas. Er komt een gekke formulering voorbij, of iemand vraagt zich af of iets wel correct is, of er wordt iets (onbedoeld) dubbelzinnigs gezegd. Leerlingen raken even geïnteresseerd, en het wordt ineens levendig. Maar vaak bloedt zo'n discussie snel dood: je gebruikt als leraar een autoriteitsargument, of er staan twee meningen tegenover elkaar in een welles-nietesdiscussie. Of iemand vindt dat iets 'nou eenmaal zo is', of dat 'taal nou eenmaal verandert'. 

Hoe kom je hieruit? Hoe trek je zo'n discussie weer vlot? Hoe til je dit uit boven het niveau van de borrelpraat? Dit kan aan de hand van een didactisch model voor taalbeschouwelijk redeneren, dat oorspronkelijk is afgeleid van een model voor historisch redeneren. Het model kan je de weg wijzen om verder te komen in een incidentele discussie, maar het kan ook dienen om taalbeschouwelijke lessen voor te bereiden. 

In de workshop zullen we met concrete voorbeelden aan de slag gaan, en je krijgt ook een template mee om zelf de volgende dag al toe te passen in de klas.

Diep begrip’ is hot in het voortgezet onderwijs. Zo moet diep begrip volgens de concept-examenprogramma’s centraal komen te staan in de toekomstige Centrale Examens van Nederlands én van de moderne vreemde talen. Een van de oorzaken voor deze aandacht voor diep begrip is waarschijnlijk dat leerlingen zich tegenwoordig minder snel zetten tot een diepere verwerking van informatie: ze blijven nogal eens hangen in het letterlijk snappen van de zinnen in een tekst (bijv. Breukink, 2024). 

Maar wat is diep begrip? In deze presentatie annex workshop denken we na over de kenmerken van diep begrip of diep lezen: waarin onderscheidt dit begrip zich van ‘precies lezen’ of ‘studerend lezen’? Vervolgens gaan we in op één specifieke dimensie van diep begrip: het evalueren van teksten. Je gaat aan de gang met een opdracht om de bruikbaarheid van informatie te kunnen bepalen en we denken vervolgens na over criteria om de bruikbaarheid van informatie te kunnen bepalen.

Patrick Rooijackers is vakdidacticus Nederlands bij de Universitaire Lerarenopleiding Tilburg. Daarnaast is hij leesonderzoeker bij Stichting Cito waar hij verantwoordelijk is voor het Centraal Examen Nederlands vwo.