Η "Ανοιχτή Εκπαίδευση" αναφέρεται συνήθως σε εκπαιδευτικά συστήματα που είναι προσβάσιμα για όλους, χωρίς περιορισμούς ως προς την είσοδο. Μπορεί να περιλαμβάνει διάφορες μορφές εκπαίδευσης, όπως πανεπιστημιακά μαθήματα, μαθήματα online, διαλέξεις και άλλα.

Η "Εξ αποστάσεως Εκπαίδευση" εστιάζει συνήθως στην παροχή εκπαίδευσης μέσω τεχνολογίας, όπως του Διαδικτύου, χωρίς την ανάγκη παρουσίας σε φυσικό χώρο εκπαίδευσης. Μπορεί να περιλαμβάνει συγχρονισμένες ή ασύγχρονες δραστηριότητες, όπως διαδικτυακά μαθήματα, τηλεδιασκέψεις, online εργαστήρια κ.λπ.

Ωστόσο, ενώ υπάρχουν ομοιότητες, δεν είναι απαραίτητα ίδιες οι έννοιες. Η Ανοιχτή Εκπαίδευση μπορεί να περιλαμβάνει φυσική παρουσία σε κάποια σημεία, ενώ η Εξ αποστάσεως Εκπαίδευση επικεντρώνεται συγκεκριμένα στην παροχή μαθησιακών ευκαιριών μέσω της τεχνολογίας, ανεξαρτήτως αν είναι προσβάσιμη για όλους ή όχι.

Η μεν πρώτη (Ανοικτή) αναφέρεται στη δυνατότητα προσβασιμότητας και ελευθερίας μάθησης, από το σύνολο των μαθητών, χωρίς εμπόδια φυλετικά, γνωστικά, οικονομικά, οικογενειακά κ.α.

Προσδίδει το κύρος μιας μεθόδου, που καταρρίπτει εμπόδια και δυσκολίες, δίνοντας δυνατότητα συμμετοχής στην εκπαίδευση σε όλους, με ποικίλους τρόπους και με αστέρευτη στήριξη από τον εκπαιδευτικό φορέα.

η δεύτερη έννοια (Εξ 'αποστάσεως) στέκεται περισσότερο στο να αναδείξει τους τρόπους και τα μέσα επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης μεταξύ μαθητή και δασκάλου, μαθητή με μαθητή, μαθητή και μαθήματος (εκπαιδευτικού υλικού εννοώ).

Όλα αυτά τα ζευγάρια αλληλοεπιδρούν σύγχρονα ή ασύγχρονα, μέσω διαφόρων τεχνολογικών καναλιών, που δεν στερούν καθόλου την επαφή και την αλληλοσυνεργατική σχέση.

·       Ο Tait (2018) σε μία προσπάθεια του να ορίσει την ανοικτότητα αναφέρει ότι:
«Η ανοικτή εκπαίδευση αντιπροσωπεύει μια πολιτική δήλωση των αξιών και των δικαιωμάτων όλων των πολιτών, όχι μόνο ορισμένων».
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι στόχος της ανοικτής εκπαίδευσης είναι να ενισχύσει την εκπαιδευτική δικαιοσύνη παρέχοντας ίσες ευκαιρίες μάθησης σε όλους, ανεξαρτήτως της τοποθεσίας, κοινωνικής τάξης, οικονομικής κατάστασης, φύλου, φυλής, ηλικίας, κάποιας αναπηρίας ή άλλων παραγόντων, όπως προηγούμενων γνώσεων ή τυπικών προσόντων, μειώνοντας τις ανισότητες και εξασφαλίζοντας ότι όλοι έχουν πρόσβαση σε ποιοτική εκπαίδευση.Επίσης, αναφέρεται σε μια φιλοσοφία και πρακτική που επιδιώκει να καθιερώσει ανοικτές και δωρεάν προσβάσιμες διδακτικές πηγές, εργαλεία και πλατφόρμες στον κόσμο της εκπαίδευσης μειώνοντας τα κόστη πρόσβασης σε εκπαιδευτικό υλικό. Επιπλέον, η ανοικτότητα μπορεί να αναφέρεται και στην επιλογή του αντικειμένου μάθησης αλλά και του είδους του εκπαιδευτικού υλικού από τους ίδιους τους μαθητές, ανάλογα των ατομικών αναγκών και ενδιαφερόντων τους.

·       Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση αναφέρεται στην καθιέρωση και θεσμοθέτηση της δυνατότητας απουσίας του εκπαιδευτικού από την αίθουσα διδασκαλίας με την παραγωγή ειδικά σχεδιασμένων διδακτικών εγχειριδίων, για την υποστήριξη αυτής της απουσίας, που τελευταία έχουν εμπλουτιστεί με νέους τύπους χρήσιμων βοηθημάτων οι οποίοι βασίζονται σετεχνολογικές ανακαλύψεις, όπως το ραδιόφωνο, το βίντεο, κτλ. (Λιοναράκης, 2001).Πρόσφατα μάλιστα, με την αλματώδη ανάπτυξη του διαδικτύου, η εξ αποστάσεως εκπαίδευση υποστηρίζεται από τη χρήση τεχνολογικών εργαλείων, όπως το e-mail, και διαδικτυακών πλατφορμών δίνοντας στους εκπαιδευόμενους τη δυνατότητα να παρακολουθούν μαθήματα από απόσταση.

Επομένως, είναι φανερό ότι υπάρχει διαφορά στους δύο όρους αλλά παρόλα αυτά οι δύο προσεγγίσεις μπορούν να συνδυαστούν. Για παράδειγμα, η χρήση τεχνολογικών εργαλείων στο πλαίσιο της ανοικτής εκπαίδευσης μπορεί να διευκολύνει την πρόσβαση στο μαθησιακό περιεχόμενο και να βελτιώσει τη διδασκαλία και φυσικά να κάνει δυνατή τη μάθηση σε εκπαιδευόμενους ανεξάρτητα από τη γεωγραφική τους θέση. Επομένως, ενώ δεν είναι απαραίτητο να χρησιμοποιούνται αυτοί οι όροι πάντα μαζί, η χρήση τεχνολογικών εργαλείων στο πλαίσιο της ανοικτής εκπαίδευσης και του ανοικτού περιεχομένου στο πλαίσιο της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης μπορεί να συμβάλει στην προώθηση της ανοικτότητας και στη βελτίωση της πρόσβασης στη γνώση.

Βιβλιογραφία

Λιοναράκης, Α. (2001). Ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση και διαδικασίες μάθησης. Απόψεις και προβληματισμοί για την ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση, 33-52.

Tait, A. W. (2018). Education for development: From distance to open education. Journal of Learning for Development, 5(2).

Η σχέση μεταξύ αυτών των δύο ειδών εκπαίδευσης είναι ότι η ανοιχτή εκπαίδευση χρησιμοποιεί ως μέθοδο διδασκαλίας την εξ αποστάσεως εκπαίδευση.

Οι δύο έννοιες δεν είναι ταυτόσημες. Η ανοιχτή εκπαίδευση καταννοώ οτι είναι μια μορφή ενός εκπαιδευτικού συστήματατος με πολύ συγκεκριμένα χαρακτηριστικά, που έχει συγκεκριμενές προδιαγραφές,απαιτήσεις και διαδικασίες μάθησης. Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση είναι για μένα ένα εργαλείο που μπορει να χρησιμοποιηθεί στην επίτευξη των στόχων της ανοιχτής εκαπίδευσης καθώς και εργαλείο που μπορει να καλύψει συγκεκριμένες ανάγκες του παραδοσιακού ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Αντίθετα, η ΕξΑΕ είναι μία μέθοδος εκπαίδευσης η οποία μπορεί να χρησιμοποιηθεί και από τα ανοικτά πανεπιστήμια. Πραγματοποιείται με τα μέσα επικοινωνίας, όπως το ραδιόφωνο, την τηλεόραση ή το ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, ενώ τα τελευταία χρόνια γίνεται κυρίως με τη χρήση των σύγχρονων τεχνολογιών, όπως τους υπολογιστές και το διαδίκτυο.

Επομένως, οι έννοιες ανοικτή και εξ αποστάσεως εκπαίδευση δεν θεωρούνται ταυτόσημες παρά την ευελιξία που προσφέρουν ως προς τον χώρο και τον χρόνο μελέτης.

Οι έννοιες της Ανοιχτής και της Εξ΄ αποστάσεως εκπαίδευσης συχνά συγχέονται και είναι αλήθεια πως σε κάποιες περιπτώσεις σε συγκεκριμένα προγράμματα ταυτίζονται. Εξ’ ορισμού, όμως πρόκειται για διαφορετικές μορφές της εκπαίδευσης.

Η Ανοιχτή εκπαίδευση παρέχει πρόσβαση στη γνώση σε ευρύ φάσμα ανθρώπων που θέλουν να μάθουν στο δικό τους χρόνο, με τη δική τους οργάνωση τα θέματα που τους ενδιαφέρουν και γι’ αυτό απευθύνονται σε οργανωμένες δομές Ανοιχτής εκπαίδευσης, όπως τα ανοιχτά πανεπιστήμια.

Η εξ’ αποστάσεως εκπαίδευση αποτελεί μια από τις μεθόδους διδασκαλίας της Ανοιχτής εκπαίδευσης. Παράλληλα «διδάσκει κι ενεργοποιεί το μαθητή πώς να μαθαίνει μόνος του και πώς να λειτουργεί αυτόνομα προς μία ευρετική πορεία αυτομάθησης» (Λιοναράκης, 2005). Η εξ’ αποστάσεως εκπαίδευση βασίζεται στις νέες τεχνολογίες για την διαμόρφωση ενός διαδραστικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος και στη διαμοίραση του υλικού (Garrison & Shale, 1987).

Βιβλιογραφία

Garrison, D., & Shale, D. (1987). Mapping the boundaries of distance education: Problems in defining the field. The American Journal of Distance Education (1), 4-13.

Λιοναράκης, Α. (2005). Ανοικτά Πανεπιστήμια και εξ Αποστάσεως Πανεπιστήμια στην Ευρώπη. Δύο διαφορετικές εκπαιδευτικές θεωρήσεις σε αναζήτηση ταυτότητας. Συγκριτική και Διεθνής Εκπαιδευτική Επιθεώρηση της Ελληνικής Εταιρείας Συγκριτικής Εκπαίδευσης, Τεύχος 5ο, σσ. 91-115.

Η Ανοικτή Εκπαίδευση είναι μια ολόκληρη φιλοσοφία μάθησης με στόχο, το περιεχόμενο μάθησης και ο ρυθμός επεξεργασίας του εν λόγω γνωστικού αντικειμένου να είναι ελεύθερο, να ανταποκρίνεται στο ρυθμό του εκάστοτε εκπαιδευόμενου με αρωγό την ευελιξία σε όλους τους τομείς.

Από την άλλη η Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση συμπληρώνει το έργο του εκπαιδευτικού και του εκπαιδευόμενου στην Ανοικτή Εκπαίδευση. Αναδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο και με νέα τεχνολογικά μέσα τη γνώση και νέους τρόπους απόκτησής της.

Αν εισχωρήσουμε όμως στην ουσία τους, με τον όρο ανοιχτή εκπαίδευση δηλώνετε η ελευθερία στον χωροχρόνο που παρέχεται, ο μη περιορισμός στην προσωπική ανάγκη του καθενός για μάθηση ανεξαρτήτως ηλικίας, οικονομικής και κοινωνικής κατάστασης, η ποικιλία διδακτικών θεμάτων κ.α. Θα μπορούσαμε να πούμε ,λοιπόν, ότι είναι οι τάσεις (Λιοναράκης,2001) που ακολουθούν εκατοντάδες πανεπιστήμια για διευρύνουν το έργο τους.

Με τον όρο, τώρα, εξ αποστάσεως εκπαίδευση δηλώνετε ο τρόπος πραγματοποίησης του εκπαιδευτικού έργου και των μέσων που χρησιμοποιούνται για την υλοποίηση τους ( τηλεδιασκέψεις, σύγχρονες/ασύγχρονες διδασκαλίες κ.α ).

Βιβλιογραφία

Λιοναράκης Α., Λυκουργιώτης, Α. (1998). Ανοικτή και Παραδοσιακή Εκπάιδευση,. Στο Βεργίδης, Δ., Λιοναράκης, Α., Λυκουργιώτης, Α., Μακράκης, Β. & Ματραλής, Χ. (Επιμ.). Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση, Τόμος Α, Πάτρα: Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο.

Λιοναράκης, Α. (2001). Ανοικτή και εξ αποστάσεως πολυμορφική εκπαίδευση. Προβληματισμοί για μια ποιοτική προσέγγιση σχεδιασμού εκπαιδευτικού Ε.Α.Π. υλικού. Στο Λιοναράκης, Α. (Επιμ.), Απόψεις και Προβληματισμοί για την Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση (σσ. 33-77). Αθήνα: Προπομπός.

Ματραλής, Χ. (1998, 99). Ύπαρξη-Σχεδιασμός ειδικού εκπαιδευτικού υλικού. Στο Βεργίδης Δ., Λιοναράκης Α., Λυκουργιώτης Α., Μακράκης Β. & Ματραλής Χ., Ανοικτή και Εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση: Θεσμοί και Λειτουργίες. ΕΑΠ: Πάτρα.

Garrison, D. & Shale, D. (1987). Mapping the boundaries of distance education: Problems in defining the field. The American Journal of Distance Education (1), 4-13.

Σύμφωνα με τους Λιοναράκη και Λυκουργιώτη η Ανοικτή Εκπαίδευση, είναι ένα ιδεώδες, μια φιλοσοφική προσέγγιση σύμφωνα με την οποία η μόρφωση είναι δικαίωμα όλων των ανθρώπων και θα πρέπει να μπορούν να την απολαμβάνουν σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους.

Η εξΑΕ είναι η μέθοδος κατά την οποία ο διδάσκων και οι διδασκόμενοι βρίσκονται σε διαφορετικά γεωγραφικά σημεία, με τον εκπαιδευόμενο να υποστηρίζεται από τον εκπαιδευτή χρησιμοποιώντας κυρίως τις νέες τεχνολογίες στην διαμόρφωση ενός διαδραστικού εκπαιδευτικού περιβάλλοντος και στη διαμοίραση του υλικού.

Έτσι οι έννοιες της Ανοικτής και εξΑΕ δεν είναι ταυτόσημες. Όμως Ανοικτή Εκπαίδευση χρησιμοποιεί κυρίως την μέθοδο της εξΑΕ.

1. Ανοικτή Εκπαίδευση (Open Education): Η έννοια αυτή εστιάζει στη δυνατότητα πρόσβασης στην εκπαίδευση από όλους, χωρίς περιορισμούς. Συχνά περιλαμβάνει την παροχή ανοικτού υλικού διδασκαλίας, ελεύθερης πρόσβασης σε μαθήματα και πληροφορίες, και τη χρήση ανοικτών προτύπων και τεχνολογιών.

2. Εκπαίδευση εξ αποστάσεως (Distance Education): Αναφέρεται στην παροχή εκπαίδευσης σε φυσικά απομακρυσμένες τοποθεσίες, χωρίς την ανάγκη παρουσίας σε φυσικό τάξη. Μπορεί να περιλαμβάνει τη χρήση τεχνολογίας για τη διάδοση του μαθησιακού υλικού και τη διεξαγωγή των διδακτικών δραστηριοτήτων.

Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι, οι δύο έννοιες συχνά συνυπάρχουν, και πολλά προγράμματα εκπαίδευσης εξ αποστάσεως μπορεί να χαρακτηρίζονται και ως ανοικτά, διότι προσφέρουν πρόσβαση σε ένα ευρύ φάσμα μαθητών. Ωστόσο, η Ανοικτή Εκπαίδευση επισημαίνει περισσότερο τη φιλοσοφία της ελεύθερης πρόσβασης στην εκπαίδευση και τη χρήση ανοικτών πόρων, ενώ η εκπαίδευση εξ αποστάσεως επικεντρώνεται περισσότερο στη μέθοδο παράδοσης και τη χρήση της τεχνολογίας για τη διαμόρφωση του μαθησιακού περιβάλλοντος.

Σ’ αυτόν τον μεγαλεπήβολο στόχο της Ανοιχτής εκπαίδευσης, η Εξ Αποστάσεως εκπαίδευση αποτελεί ίσως το πιο χρήσιμο εργαλείο της. Η χρήση τεχνολογικών εφαρμογών καθιστά τη γνώση προσβάσιμη σε όλους, παντού και ανά πάσα στιγμή, δυνατότητες απαραίτητες εξ ορισμού για την Ανοιχτή. Σύγχρονες εξελίξεις στον χώρο, όπως αυτές της Τεχνητής Νοημοσύνης, αποτελούν αρωγό σε κάθε εκπαιδευόμενο στο δρόμο προς τη γνώση, ακόμα και, κυρίως ίσως, σε ανθρώπους που αντιμετωπίζουν μαθησιακές δυσκολίες παρέχοντας δυνατότητες αυτοβελτίωσης και αυτοεξέλιξης. Η απρόσκοπτη επικοινωνία μεταξύ των εμπλεκομένων στη μαθησιακή διαδικασία (εκπαιδευτών, εκπαιδευομένων, συμμαθητών) προάγει την αξία και τη σημασία της συνεργασίας, δεξιότητας απαραίτητης στις σύγχρονες παγκοσμιοποιημένες κοινωνίες. Συνάγεται, λοιπόν, το συμπέρασμα ότι οι δύο μορφές εκπαίδευσης, Ανοιχτή και Εξ Αποστάσεως, παρόλο που διαφέρουν στον ορισμό, εντούτοις οι πορείες και το περιεχόμενο τους συγκλίνουν ουσιαστικά με κοινό τελικό στόχο την παροχή παιδείας σύγχρονης και προσιτής σε όλους τους ενδιαφερόμενους.

Ο όρος «ανοιχτός» σε σχέση με την εκπαίδευση συμβολίζει ένα πλέγμα εννοιών. Μπορεί να σχετίζεται με το «χώρο» που παρέχεται στο μαθητή ,ώστε να «μετακινείται» ελεύθερα σε πρότυπα εργασίας που ταιριάζουν στις δικές του δυνατότητες-ανάγκες, στο χρόνο που διαθέτει και στο ρυθμό με τον οποίο επιθυμεί και μπορεί να μάθει. Η «Ανοιχτή Εκπαίδευση» λοιπόν έχει να προτείνει μια σειρά από ελευθερίες που εξυπηρετούν τους εκπαιδευόμενους ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας, προηγούμενων πιστοποιητικών γνώσης/πτυχίων, επαγγελματικής εμπειρίας, κοινωνικής προέλευσης ή οικονομικής κατάστασης. Η «Ανοιχτή Εκπαίδευση»  συνδράμει τα μέγιστα στο «άνοιγμα» στη γνώση, αλλά και αργότερα στην κοινωνική και πολιτικοοικονομική δράση των κοινωνικά και οικονομικά αποκλεισμένων ομάδων, όπως των γυναικών ,που ενισχύθηκε,  όταν η Anna Eliot Ticknor , το 1873  ίδρυσε στη Βοστόνη ένα οργανισμό βασισμένο στην εξ αποστάσεως εκπαίδευση για να ενθαρρύνει την κατ’ οίκον εκπαίδευση. Οι σπουδαστές του κλασσικού προγράμματος σπουδών που ήταν κυρίως γυναίκες,  αλληλογραφούσαν μηνιαία με τους διδάσκοντες, οι οποίοι τους έδιναν καθοδηγητικές γραμμές σχετικά με τη μελέτη. Κι αργότερα το 1891, όταν ο Thomas J. Foster, , συντάκτης  εφημερίδας στην Πενσυλβανία, άρχισε μια σειρά μαθημάτων αλληλογραφίας για τα μεταλλεία και για την πρόληψη των ατυχημάτων στα ορυχεία, δημιουργώντας έτσι ένα εμπορικό σχολείο του οποίου οι μαθητές  ανάγονταν σε περισσότερους από 2 εκατομμύρια το 1920.Αυτός ο εκδημοκρατισμός της γνώσης συνεχίζεται και στον 20ό αιώνα, με τη λειτουργία των «ανοιχτών Πανεπιστημίων , όπως το  Open University του Ηνωμένου Βασιλείου, με την ίδρυση του οποίου έγινε προωθήθηκαν στην πράξη τα κυρίαρχα εκπαιδευτικά ιδεολογικά ρεύματα της δεκαετίας του 1960 και κατά τη δεκαετία του 1970.

Η «ανοιχτή εκπαίδευση», με την εξέλιξη των διαύλων επικοινωνίας(αλληλογραφία, ραδιόφωνο, τηλεόραση, παγκόσμιος ιστός) αναμένεται να προσφέρει μέγιστες υπηρεσίες στην οικονομική και κοινωνικό τομέα της χώρας μας, όπως στη μαζική είσοδο γυναικών στην αγορά εργασίας, στην παροχή υπηρεσιών στο τουρισμό και στην ενσωμάτωση του ελληνισμού της διασποράς.

Η εξ αποστάσεως εκπαίδευση εξυπηρετεί τους στόχους της ανοιχτής εκπαίδευσης, ως μια καινοτόμος μέθοδος διδασκαλίας και μάθησης. Διδάσκει τον μαθητή πώς να μαθαίνει μόνος του, υλοποιώντας έτσι έμπρακτα την αυτομόρφωση. Αυτού του είδους η μάθηση αίρεται πάνω από τα απτά εμπόδια του γεωγραφικού χώρου, καθώς ο διδάσκων κι ο διδασκόμενος βρίσκονται σε γεωγραφική απόσταση, ακόμα και σε διαφορετικές ηπείρους. Ο διδάσκων επιτελεί το έργο του καθοδηγητή, παρέχοντας συμβουλευτική υποστήριξη στους μαθητές και αναλαμβάνοντας το έργο του σχεδιασμού των διδακτικών στόχων. Αυτού του είδους η εκπαίδευση ενθαρρύνθηκε ιδιαίτερα μετά το τέλος του ψυχρού πολέμου και μετά την οικονομική ύφεση που γνώρισαν οι Η.Π.Α. τη δεκαετία του 1990,που πολλά ΑΕΙ αναγκάστηκαν να μειώσουν το κόστος λειτουργίας τους και να αναζητήσουν νέα εκπαιδευτικά σχήματα.

Σήμερα η ΑΕξαΕ αποτελεί μια παγκόσμια και αδήριτη ανάγκη, καθώς ενισχύει τη μαζική παραγωγή εκπαιδευμένων. Από τη εποχή του C. Phillips και του Pitmann, ως την εποχή των Massive Open Online Courses, η ΕξΑΕ έχει διανύσει μίλια ωρίμανσης, παρέχοντας αδιαλείπτως ευκαιρίες διά βίου μάθησης και κατάρτισης.

Βιβλιογραφία

 Λιοναράκης Α. (Επ) (2016). Ανοικτή και εξ Αποστάσεως Εκπαίδευσης – Στοιχεία θεωρίας και πράξης. Αθήνα: Προπομπός

Λιοναράκη & Λυκουργιώτη, 1998:35

Wedemeyer Α.

Οι έννοιες Ανοιχτή και Εξ' Αποστάσεως Εκπαίδευση, παρότι αναφέρονται μαζί ως επί τω πλείστον, εντούτοις έχουν διακριτές έννοιες. Η πρώτη αναφέρετε στο "άνοιγμα" της εκπαίδευσης προς όλους, ασχέτως οικονομικής ή κοινωνικής κατάστασης, εργαζόμενους ή μη κλπ, ενώ η εξ' αποστάσεως εκπαιδευση αποτελεί το εργαλείο επίτευξης της πρώτης. Με την εξ αποστάσεως μεθοδολογία είναι δυνατό το "ανοιγμα" της εκπαίδευσης σε κάθε άνθρωπο ανεξάρτητα του που διαμένει ή τι ωράριο μελέτης έχει.