1. Czym było Oświecenie?

• Ramy czasowe: Epoka trwająca w Europie od końca XVII do końca XVIII wieku (symbolicznie – do rewolucji francuskiej 1789)  .

• Główne idee: Promocja rozumu, racjonalizmu, empirii, krytycyzmu, postępu społecznego i naukowego. Ludzkie poznanie stawiano ponad autorytety i dogmaty  .

• Styl i estetyka: Klasycyzm (ład, harmonia, wzorce antyczne), sentymentalizm (uczucia, emocje), rokoko (radość, lekkość, miłość)  .

2. Gatunki literackie

• Oda, epos, tragedia — utrzymywały styl wysoki, sławiły idee rozumu, cnoty, postępu  .

• Powieści:
  

  • Satyryczno-obyczajowa (krytyka społeczna),

  • Fantastyczno-utopijna (idealne społeczeństwa wobec rzeczywistości),

  • Czuła (listy, pamiętnik; nacisk na emocje i subiektywność)  .

• 
  

• Stylizacja: powieści w formie pamiętnika, zbioru listów, tzw. “znaleziony rękopis” (np. „Listy perskie”, „Rękopis znaleziony w Saragossie”) – wzmacniały wiarygodność i dydaktyczny

4. Polska – twórcy i dzieła

• Ignacy Krasicki – król polskiego Oświecenia:
  

  • Bajki („Bajki i przypowieści”, „Bajki nowe”) i przypowieści z morałem;

  • Satyry („Pijaństwo”, „Żona modna”, „Do króla”, „Świat zepsuty”);

  • Poematy heroikomiczne: „Monachomachia” (krytyka zakonników), „Myszeida”;

  • Liryka patriotyczna: „Hymn do miłości Ojczyzny”   .

• 
  

• Franciszek Karpiński – „poeta serca”:
  

  • Sielanki („Laura i Filon”), pieśni miłosne („Do Justyny”) oraz religijne i patriotyczne: „Pieśń o narodzeniu Pańskim”, „Żale Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta”  .

• 
  

• Inni polscy twórcy:
  

  • Adam Naruszewicz, Franciszek Zabłocki, Franciszek Bohomolec, Julian Ursyn Niemcewicz, Wojciech Bogusławski (twórca teatru, np. „Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale”)  .

  • Stanisław Staszic – publicystyka („Przestrogi dla Polski”, „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego”)  .

  • Jan Potocki – powieść „Rękopis znaleziony w Saragossie”  .

• 
  

5. Działalność edukacyjna i społeczna w Polsce

• Komisja Edukacji Narodowej – pierwsze ministerstwo oświaty w Europie, reformy szkolnictwa, nowe podręczniki  .

• Czasopisma: „Monitor” (polityka, reformy), „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne” (literacko-artystyczne, publikował Krasicki) 

Satyry to gatunek literacki (a także ogólniej – artystyczny), którego celem jest ośmieszanie i krytykowanie wad ludzkich, zjawisk społecznych czy instytucji. Robi się to zwykle w sposób ironiczny, przejaskrawiony, karykaturalny, ale jednocześnie z elementem dydaktycznym – aby czytelnik nie tylko się uśmiechnął, ale też zastanowił nad tym, co należy poprawić.

Najważniejsze cechy satyry:

• Krytyka i ośmieszenie – autor wytyka wady (np. chciwość, pijaństwo, lenistwo, obłudę, głupotę).

• Ironia, żart, karykatura – aby wyolbrzymić pewne zachowania i ukazać je w śmiesznym świetle.

• Dydaktyzm (pouczenie) – satyra nie tylko bawi, ale ma też uczyć i przestrzegać.

Cechy satyr Krasickiego

• Krytyka obyczajów – ukazywał pijaństwo, lenistwo, obłudę, modę na cudzoziemszczyznę.

• Patriotyzm i troska o ojczyznę – satyry miały budzić refleksję, że jeśli społeczeństwo się nie zmieni, Polska upadnie.

• Ironiczny, żartobliwy styl – nie atakował jednostek, ale ogół społeczeństwa, typowe postawy i zachowania.

• Dydaktyzm – chciał bawić i uczyć zarazem, zgodnie z dewizą oświecenia: “bawiąc – uczyć”.

Najsłynniejsze satyry Krasickiego

1. „Pijaństwo”
   

   • Ukazuje rozmowę dwóch szlachciców po pijackiej uczcie.

   • Krytykuje narodową wadę Polaków – nadużywanie alkoholu.

Bajki Krasickiego – cechy

• Zwięzłość i prostota – bajki są krótkie, często tylko kilkuwersowe.

• Humor i ironia – sytuacje bywają zabawne, ale zawsze mają drugie dno.

• Krytyka wad ludzkich – chciwości, pychy, obłudy, głupoty, lenistwa.

• Uniwersalność – mimo że powstały w XVIII w., ich przesłania pozostają aktualne.

Najważniejsze zbiory bajek Krasickiego

1. „Bajki i przypowieści” (1779) – pierwsza publikacja, bardzo popularna.

2. „Bajki nowe” (1802) – wydane po śmierci autora, zawierają utwory dojrzalsze, bardziej gorzkie i refleksyjne.

We Włoszech – początek ok. XIV w. (Trecento), rozwój w XV w. (Quattrocento), szczyt w XVI w. (Cinquecento). Przyjmuje się, że trwa mniej więcej od ok. 1350 do 1600 r.

W Europie Zachodniej i Północnej – renesans pojawił się później:

Francja, Niemcy, Niderlandy – od końca XV w. do ok. połowy XVII w.

Polska – zwykle przyjmuje się lata ok. 1500–1600/1620, ze złotym wiekiem przypadającym na czasy panowania Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta.

Ogólnie więc ramy czasowe renesansu to XIV–XVI wiek, choć w różnych krajach daty te są przesunięte.

2.Charakterystyka renesansu (odrodzenia):

Czas trwania: XIV–XVI w. (w Polsce głównie XVI w.).

Antropocentryzm – w centrum zainteresowania znalazł się człowiek, jego godność, możliwości i rozwój.

Humanizm – nacisk na wiedzę, edukację, powrót do źródeł kultury antycznej („ad fontes”), zainteresowanie literaturą, filozofią i sztuką starożytną.

Rozwój nauki i sztuki – wynalazki (druk Gutenberga, odkrycia geograficzne Kopernika, Kolumba), rozwój malarstwa, architektury i muzyki.

Optymizm i wiara w potęgę rozumu – człowiek miał możliwość poznania świata i kształtowania własnego losu.

Literatura – częste motywy: miłość, życie ziemskie, natura, refleksja nad przemijaniem. Rozwój poezji (Petrarka, Jan Kochanowski), dramatu (Szekspir), filozofii (Erazm z Rotterdamu).

W Polsce – „złoty wiek kultury”, rozwój szkolnictwa, literatury, architektury; ważne postacie: Jan Kochanowski, Mikołaj Rej, Andrzej Frycz Modrzewski.

3.Polityka

W Europie – wzrost znaczenia państw narodowych, umacnianie władzy królewskiej (Francja, Hiszpania, Anglia).

W Polsce – okres świetności i stabilizacji (XVI w.), demokracja szlachecka, wolna elekcja, rozwój parlamentaryzmu.

Zainteresowanie teorią dobrego państwa i ustroju (np. Machiavelli „Książę”).

Hasła epoki

Ad fontes („do źródeł”) – powrót do antyku i czystych wzorców kultury.

Carpe diem („chwytaj dzień”) – radość życia, korzystanie z dóbr ziemskich.

Człowiek jest miarą wszechrzeczy (Protagoras, idea odnowiona w renesansie) – antropocentryzm i humanizm.

Mądrość, wiedza, cnota – wartości wyznaczające ideał człowieka renesansu.

Filozofia

Humanizm – stawiał człowieka w centrum, podkreślał jego godność i możliwości.

Erazm z Rotterdamu – propagował tolerancję, rozwój wiedzy i religijność opartą na rozumie.

Mikołaj Kopernik – rewolucja naukowa, teoria heliocentryczna.

Machiavelli – realizm polityczny, oderwanie polityki od moralności.

Michel de Montaigne – sceptycyzm, refleksja nad naturą ludzką.

4.Polska literatura renesansu

Mikołaj Rej – „Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem”

Motyw: krytyka społeczeństwa i kleru, problemy wsi i szlachty.

Opis: dialog satyryczny, obnaża wady Polaków, uczy odpowiedzialności obywatelskiej.

Mikołaj Rej – „Żywot człowieka poczciwego”

Motyw: ideał życia ziemiańskiego.

Opis: pokazuje wzór dobrego szlachcica – cnotliwego, pracowitego, zgodnego z naturą.

Jan Kochanowski – „Treny”

Motyw: cierpienie po stracie dziecka, kryzys wiary, przemijanie.

Opis: cykl 19 wierszy poświęconych Urszulce; przejście od bólu i zwątpienia do ukojenia i zgody z losem.

Jan Kochanowski – „Odprawa posłów greckich”

Motyw: odpowiedzialność obywatelska, dobro ojczyzny, polityka.

Opis: dramat oparty na micie trojańskim, będący przestrogą dla Polaków w czasach kryzysu politycznego.

Jan Kochanowski – „Pieśni” (np. „Pieśń IX” – „Nie porzucaj nadzieje…”)

Motyw: cnota, stoicyzm, harmonia życia.

Opis: połączenie filozofii stoickiej i epikurejskiej; zachęta do umiaru, pogody ducha.

Jan Kochanowski – „Fraszki” (np. „Na zdrowie”, „Do gór i lasów”)

Motyw: przemijanie, radość życia, natura, zdrowie jako wartość.

Opis: krótkie utwory, często żartobliwe, pokazujące codzienność i refleksję nad życiem.

Andrzej Frycz Modrzewski – „O poprawie Rzeczypospolitej”

Motyw: sprawiedliwość społeczna, reforma państwa.

Opis: traktat polityczny, postulat równości wobec prawa, naprawy ustroju, tolerancji.

Europa

William Szekspir – „Hamlet”

Motyw: władza, zemsta, sens życia, śmierć.

Opis: dramat filozoficzny o księciu duńskim, który rozważa zemstę i sens ludzkiego istnienia.

William Szekspir – „Makbet”

Motyw: żądza władzy, zbrodnia i kara.

Opis: tragedia o ambicji, która prowadzi do upadku bohatera.

Francesco Petrarka – „Sonety do Laury”

Motyw: miłość idealna i niespełniona.

Opis: poetycki cykl sonetów, wzorzec poezji miłosnej w Europie.

Machiavelli – „Książę”

Motyw: polityka, władza, pragmatyzm.

Opis: traktat polityczny o zasadach skutecznego rządzenia, oderwanego od moralności.

Erazm z Rotterdamu – „Pochwała głupoty”

Motyw: krytyka Kościoła i obyczajów społecznych.

Opis: satyra filozoficzna pokazująca słabości ludzi i instytucji.

5.Malarstwo renesansu

Cechy malarstwa renesansowego

naśladowanie sztuki antycznej (harmonia, proporcje, piękno ludzkiego ciała),

realizm i dbałość o szczegóły,

perspektywa linearna i powietrzna,

równowaga i symetria w kompozycji,

zainteresowanie człowiekiem i jego światem (humanizm),

tematyka religijna i świecka (portrety, sceny mitologiczne, pejzaże).

Najważniejsi malarze renesansu

Leonardo da Vinci – Mona Lisa, Ostatnia Wieczerza

Rafael Santi – Szkoła Ateńska, Madonna Sykstyńska

Michał Anioł Buonarroti – freski w Kaplicy Sykstyńskiej (Stworzenie Adama)

Sandro Botticelli – Narodziny Wenus, Wiosna

Albrecht Dürer (Niemcy) – Autoportret, ryciny (Melancholia I)

Jan van Eyck (Niderlandy) – Portret Arnolfinich

Znaczenie malarstwa renesansu

Zmieniło sposób przedstawiania rzeczywistości – artysta stał się twórcą, a nie rzemieślnikiem.

Wprowadziło perspektywę i realizm, które wywarły ogromny wpływ na całą sztukę europejską.

Było wyrazem odrodzenia wartości antycznych i zainteresowania człowiekiem.

2. 
   

   Ramy czasowe pozytywizmu

   
   

   
   

   • Europa Zachodnia: od lat 30. XIX w. (August Comte – twórca filozofii pozytywizmu) aż do ok. 1890 r., kiedy zaczynają dominować modernizm i młoda sztuka (symbolizm, impresjonizm).

   • Polska:
     

     • 1864 r. – symboliczny początek: klęska powstania styczniowego i konieczność zmiany strategii walki o niepodległość (zbrojny romantyzm zastąpiony „pracą u podstaw” i „pracą organiczną”).

     • ok. 1890 r. – koniec epoki, kiedy pojawia się Młoda Polska (modernizm)

   • 
     

   
   

3. Literatura pozytywistyczna

Bolesław Prus

2. 
   

   
   

   • „Lalka” – motyw: miłość nieszczęśliwa (Wokulski – Izabela), konflikt idealizmu i materializmu, kwestia pracy organicznej i u podstaw, krytyka arystokracji, emancypacja kobiet.

   
   

   
   

   Eliza Orzeszkowa

   
   

   
   

   • „Nad Niemnem” – motyw: praca u podstaw, praca organiczna, patriotyzm, pamięć o powstaniu styczniowym, życie szlachty i chłopów.

   
   

   
   

   Henryk Sienkiewicz

   
   

   „Potop” - motyw: Patriotyzmu, zdrady i nawrócenia, zdrady narodowej, religii, heroizmu

   
   

   
   

   
   

   
   

   
   

   
   

   
   

   
   

   
   

   
   

Ramy czasowe epoki

Średniowiecze to okres w historii Europy, który rozciąga się od upadku cesarstwa zachodniorzymskiego w 476 roku n.e. do początków Renesansu, czyli około XIV-XV wieku. W Polsce średniowiecze trwało od X do XV wieku. Epoka ta była czasem wielkich przemian społecznych, politycznych, religijnych i kulturowych, stanowiąc most pomiędzy starożytnością a nowożytnością.

- Charakterystyka epoki

Średniowiecze było okresem, w którym dominującą rolę w życiu społecznym i politycznym odgrywała religia, szczególnie chrześcijaństwo. Kościół katolicki miał ogromny wpływ na życie codzienne, a jego nauki kształtowały postawy moralne i społeczne. W społeczeństwie średniowiecznym dominował system feudalny, w którym władza była zhierarchizowana i zależna od stosunków lennych. Ludzie byli podzieleni na klasy: monarchów, szlachtę, duchowieństwo, rycerstwo, mieszczan i chłopów.

- Średniowiecze charakteryzowało się także rozwojem wielkich katedr i zamków, a także dynamicznym rozwojem uniwersytetów. Epoka ta była czasem dużej izolacji w porównaniu do późniejszych okresów, z dominującą władzą Kościoła, jednak z czasem zaczęły pojawiać się oznaki renesansowych przemian, które zapoczątkowały nową erę w historii kultury europejskiej.

- Filozofia średniowieczna, zdominowana przez myśl chrześcijańską, miała na celu pogodzenie rozumu z wiarą. Najważniejszym nurtem filozoficznym była scholastyka, która polegała na systematycznym badaniu i wykładaniu nauk religijnych przy użyciu narzędzi filozoficznych, takich jak logika i dialektyka. Scholastyka dążyła do zharmonizowania pism biblijnych z rozumem, co miało na celu pokazanie, że religia i filozofia nie stoją w sprzeczności.

- Filozofia średniowieczna była głównie teocentryczna, koncentrując się na Bogu i kwestiach związanych z religią, teologią oraz moralnością. Filozofowie średniowieczni zajmowali się również rozważaniami na temat istnienia Boga, wolnej woli, natury człowieka i sensu życia.

- Średniowiecze charakteryzowało się specyficznymi hasłami i pojęciami, które odzwierciedlały filozofię i światopogląd tamtej epoki. Do najważniejszych z nich należą:

Teocentryzm – Bóg jest centralną postacią w świecie, a życie człowieka ma na celu dążenie do zbawienia.

Feudalizm – system społeczno-polityczny, w którym ziemia była podstawą władzy i statusu społecznego.

Chivalry (rycerskość) – zestaw zasad, które określały postawy rycerzy, takich jak lojalność, odwaga, szlachetność i obrona słabszych.

Monastycyzm – ruch monastyczny, w tym zakony benedyktyńskie i cysterskie, które miały wpływ na życie religijne i intelektualne średniowiecza.

Utwory literackie z opisem i motywami

Średniowiecze to czas, w którym powstało wiele ważnych dzieł literackich, w tym zarówno tekstów religijnych, jak i świeckich. Oto kilka najbardziej znanych:

"Boska Komedia" – Dante Alighieri

Opis: Jest to jedno z najważniejszych dzieł literatury światowej, opowiadające o wędrówce po trzech krainach: Piekle, Czyśćcu i Raju. Przewodnikiem po tych światach jest poetka Beatrice, a sama podróż jest alegorią życia ludzkiego i poszukiwania zbawienia.

Motywy: Wędrówka duszy, sprawiedliwość, grzech i zbawienie, hierarchia nieba i piekła.

"Pieśń o Rolandzie"

Opis: Epopeja rycerska opowiadająca o bohaterstwie Rolanda, jednego z głównych rycerzy Karola Wielkiego. Roland, podczas bitwy z Saracenami, odmawia wezwania pomocy, by udowodnić swoją odwagę i honor.

Motywy: Honor rycerski, lojalność, zdrada, walka dobra ze złem.

"Legenda o Świętym Aleksym"

Opis: Historia życia Świętego Aleksy, który porzucał życie pełne bogactwa i przyjemności, by prowadzić życie ascetyczne. Jest to jeden z typowych przykładów średniowiecznej literatury religijnej.

Motywy: Poświęcenie, asceza, życie świętego, wyrzeczenie się dóbr ziemskich.

To dzieło symbolistyczne z 1888 r., inspirowane literaturą hiszpańską (postać Petenery pochodzi z tradycji flamenco, była tancerką i śpiewaczką, w sztuce bywa kojarzona z kobietą fatalną, uosobieniem zguby).

Interpretacja

• Ogród – symbol miejsca pokusy, utraty niewinności.

• Petenery – kobiety fatalne, niszczące mężczyzn, metafora zguby i utraty drogi życiowej.

• Całość można czytać jako alegorię niebezpiecznej, namiętnej miłości, która pociąga, ale prowadzi do upadku.

Interpretacja

• Dwóch mężczyzn (starszy i młodszy) pracuje przy rozbijaniu i przenoszeniu kamieni.

• To scena codzienna, bardzo prosta – pozbawiona ozdobników i idealizacji.

• Malarz pokazuje ciężką, fizyczną pracę najuboższych.

🗓️ Ramy czasowe

- Europa: od końca XVIII w. (rewolucja francuska 1789) do połowy XIX w. (Wiosna Ludów 1848–1849).

- Polska: 1822 r. – wydanie Ballad i romansów A. Mickiewicza (umowny początek romantyzmu) – ok. 1864 r. (upadek powstania styczniowego).

📢 Hasła i filozofie romantyzmu

1. Mesjanizm – naród polski jako „Chrystus narodów”; Polska cierpi dla innych i odkupi Europę.

- Filozof: Andrzej Towiański, inspirowane chrześcijaństwem.

- Utwór: Dziady cz. III (A. Mickiewicz) – Konrad i Widzenie księdza Piotra.

2. Spirytualizm – wiara w duchowość, życie po śmierci, kontakt z zaświatami.

- Utwór: Dziady cz. II (Mickiewicz) – obrzęd przywoływania duchów.

3. Irracjonalizm – uznanie uczuć, wiary, instynktu za ważniejsze niż rozum.

- Utwór: Romantyczność (Mickiewicz) – „czucie i wiara silniej mówi do mnie niż mędrca szkiełko i oko”.

4. Indywidualizm – wybitna jednostka ponad społeczeństwem, bohater samotny i wyjątkowy.

- Utwór: Konrad Wallenrod (Mickiewicz) – los samotnego bojownika.

5. Orientalizm – fascynacja egzotyką, kulturą Wschodu.

- Utwór: Sonety krymskie (Mickiewicz) – motywy Krymu i kultury Wschodu.

6. Prometeizm – bunt jednostki, poświęcenie się dla dobra ludzkości.

- Utwór: Dziady cz. III – Konrad walczący o wolność narodu.

7. Prowidencjalizm – wiara w opatrzność boską i jej wpływ na losy narodów.

8. Historyzm – zainteresowanie historią, czerpanie z dawnych dziejów.

9. Folklor – sięganie do podań, wierzeń ludowych, ballad, pieśni.

- Utwór: Ballady i romanse (Mickiewicz).

🎨 Malarstwo romantyzmu – cechy

- Emocjonalność, dramatyzm, nastrojowość.

- Inspiracja historią i naturą.

- Egzotyka, tajemniczość, groza.

👨‍🎨 Przykłady malarstwa romantycznego i ich motywy

- Théodore Géricault – Tratwa Meduzy

Motyw: tragedia, rozpacz, walka o przetrwanie, krytyka władzy i niekompetencji rządzących.

- Caspar David Friedrich – Wędrowiec nad morzem mgły

Motyw: samotność, refleksja nad naturą, małość człowieka wobec potęgi przyrody, tajemnica istnienia.

💊 Choroby w romantyzmie

- Gruźlica – choroba naznaczona romantycznie (m.in. cierpieli na nią Chopin, Słowacki).

- Melancholia, „choroba wieku” – spleen, poczucie bezsensu, smutek egzystencjalny.

🇵🇱 Polska w epoce romantyzmu

- Utrata niepodległości po rozbiorach.

- Powstanie listopadowe (1830–1831) i styczniowe (1863–1864).

- Wielka Emigracja (po 1831 r.) – życie twórców na obczyźnie.

• w Europie rozwijał się do końca XVI wieku do połowy XVIII wieku (ok. 1580-1740r). W Polsce trwał mniej więcej do końca XVI do połowy XVIII wieku.

  HASŁA / IDEE:

• Vanitas ( “marność nad marnościami” )

  świadomość przemijania i kruchości życia

• Memento mori ( “pamiętaj o śmierci”)

  przypomnienie od nieuchromności od śmierci.

UTWORY LITERACKIE

• “Dotrupa”- Jan Andrzej Morsztyn

  motyw przemijania, zestawienie miłości i śmierci.

• “Krótkość żywota”- Daniel Naborowski

  motyw vanitas, refleksja nad przemijaniem życia.

• “Marność” świat doczesny jest ulotny, wszystko przemija, tylko śmierć i wieczność są pewne.

• “Pamiętnik” Jan Chryzostom Pasek

  barwa opowieść o życiu szlachty polskiej, wojnach, codzienności numor i gawędziarski styl.

  FILOZOFIE EPOKI

• Sceptyzm - wątpienie w sens i trwałość ludzkiego życia.

• Pesymizm egzystencjalny - poczucie przepijania i nietrwałości.

• Dualizm ciała i duszy - podkreślenie przeczności między doczesnością a wiecznością.

• Teocentryzm - Bóg w centrum świata i ludzkiego życia.

• Kontrreformacja - umacnianie wiary, sztuka podporządkowana kościołowi.

PYTANIA JAWNE

Molier - “Skąpiec”

1. Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie ,,Skąpca” Moliera w swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

2. Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie ,,Skąpca”Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględni również wybrany kontekst.

1. Świat ducha a świat rozumu. Omów zagadnienie na podstawie Romantyczności Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

- Romantyczność Adam Mickiewicz zestawia dwa porządki poznania świata: rozum i uczucie, czyli „szkiełko i oko” oraz wiarę w „czucie i wiarę”. Utwór opowiada o Karusi, dziewczynie, która rozmawia ze zmarłym ukochanym. Prości ludzie wierzą w jej przeżycia i traktują je jako przejaw kontaktu ze światem duchowym. W utworze pojawia się też postać starca (uosabiającego świat oświeceniowego rozumu), który odrzuca przeżycia Karusi jako złudzenia. Mickiewicz w finale wyraźnie staje po stronie romantycznej wizji świata, wskazując, że prawdy nie da się poznać jedynie rozumowo.

Kontekst:

Ważnym kontekstem jest spór klasyków z romantykami w literaturze polskiej początku XIX wieku. Klasycy opierali się na wzorcach antycznych, racjonalizmie i jasności formy, natomiast romantycy odwoływali się do uczuć, ludowości i sfery duchowej.

2. Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad Adama Mickiewicza.

- W balladach Mickiewicza często pojawia się motyw ludowej sprawiedliwości, opartej na wierzeniach, tradycji i moralności wspólnoty wiejskiej. To sprawiedliwość wykraczająca poza ludzkie prawa – zakorzeniona w porządku natury i świata nadprzyrodzonego. W takim ujęciu winny zawsze zostaje ukarany, a kara często przychodzi w sposób niezwykły, poprzez interwencję sił nadprzyrodzonych.

Przykłady:

- W Balladach i romansach ballada „Lilije” ukazuje kobietę, która zamordowała męża. Choć stara się ukryć zbrodnię, ostatecznie zostaje ukarana przez siły nadprzyrodzone – duchy i los doprowadzają do sprawiedliwości.

- W balladzie „Świtezianka” niewierny młodzieniec, który złamał przysięgę miłości, zostaje ukarany przez nimfę – to wyraz przekonania, że zdrada i krzywoprzysięstwo nie mogą pozostać bez konsekwencji.

---

W każdym z tych utworów kara nie pochodzi od sądu ludzkiego, lecz od Boga, natury czy duchów, a więc od sił wyższych, które czuwają nad moralnym porządkiem świata. Ludowa sprawiedliwość opiera się więc na wierze, że świat duchowy nie pozwoli, by zło pozostało bez kary.

Kontekst:

Można przywołać kulturę ludową i jej wierzenia, które silnie oddziaływały na wyobraźnię romantyków. W folklorze ludowym kara za złe uczynki była nieunikniona, a świat duchowy współistniał z codziennością. Szerszym kontekstem jest także romantyczne przekonanie, że lud – prosty, niewykształcony, ale żyjący blisko natury – ma dostęp do prawd głębszych niż racjonalna nauka.

📖 Utwory

- Adam Mickiewicz – "Pan Tadeusz "→ epopeja narodowa; motyw ojczyzny, nostalgii, życia szlachty.

- Adam Mickiewicz – "Dziady" → dramat romantyczny; motyw mesjanizmu, cierpienia narodu.

- Juliusz Słowacki – "Kordian" → dramat romantyczny; motyw prometeizmu, samotności jednostki.

- Zygmunt Krasiński – "Nie-Boska komedia" → dramat romantyczny; motyw konfliktu jednostki z rewolucją.

📜 Wiersze

- Adam Mickiewicz – "Sonety krymskie" → motyw tęsknoty, orientalizmu, piękna przyrody. (1826).

Cykl 18 utworów inspirowanych podróżą po Krymie. Najważniejsze:

• "Stepy akermańskie" – motyw tęsknoty za ojczyzną, bezkresu przestrzeni.

• "Burza" – motyw potęgi natury, grozy żywiołu.

• "Bakczysaraj" – motyw ruin i przemijania.

- Adam Mickiewicz – "Oda do młodości" → motyw młodości jako siły sprawczej i wolności.

-Juliusz Słowacki – Hymn "Smutno mi, Boże!" → motyw samotności, egzystencji poety.

📝 Ballady Adama Mickiewicza (z Ballad i romansów, 1822)

-"Romantyczność" – motyw uczucia ważniejszego niż rozum, duchy, ludowa wiara.

-"Świtezianka" – motyw zdrady i kary, tajemnicza istota wodna.

-"Świteź" – motyw zemsty i sprawiedliwości, zatopione miasto.

-"Lilije" – motyw zbrodni i kary, zdrada małżeńska.