Undirstúkan gegnir mikilvægu hlutverki í virkni líkamans líkt og við hitastjórn, þorsta, hungur, vatnsbúskap, blóðþrýsting, öndun, æxlun, tilfinningar og hegðun. Undirstúkan fær boð frá nánast öllum hlutum heilans. Þar á meðal frá limbíska kerfinu, heilaberkinum og skynboðum sem er stjórnað af heilataugum líkt og sjón, snerting, lykt, bragð og heyrn. Vegna staðsetningar sinnar getur undirstúkan haft áhrif á tilfinningar og hugsanir en þær geta einnig haft áhrif á undirstúkuna. Á þessu svæði heilans er blood-brain barrier ekki með góða virkni og getur undirstúkan því einnig starfað sem skynjari á margvíslega elektrólíta, efni og hormón sem geta ekki haft áhrif á önnur svæði heilans (Karch, 2020).

Undirstúkan heldur innra samvægi með því að meta blóðið og þá örva eða letja virkni innkirtla-, sjálfvirka- eða miðtaugakerfisins. Hún getur því í raun slökkt og kveikt á eiginleikum sjálfvirka taugakerfisins (Karch, 2020).

Undirstúkan framleiðir og seytir jafnframt mismunandi hormónum sem örva heiladingulinn. Í kjölfarið örvar þá eða bælir heiladingulinn hina margvíslegu innkirtla víðsvegar um líkamann. Þessi hormón eru meðal annars vaxtar- (GH), thyrotropin- (TRH), gonadotropin-, corticotropin- og prolactin- (PRL) losandi hormón (e. releasing hormones). Hvað varðar hamlandi áhrif þá getur undirstúkan framleitt tvö hormón þegar gildi í líkamanum verða of há til að stöðva þau. Það er somatostatin sem hamlar vaxtarhormóni (GH) og prolactin hamlandi hormón (e. prolactin inhibitating factor, PIF) (Karch, 2020).

Undirstúkan er tengd heiladinglinum í gegnum tvö net. Annað er háræðanet sem færir losandi þætti beint inn í framhluta heiladingulsins. Hitt er tauganet sem færa tvö undirstúkuhormón til afturhluta heiladinguls þar sem þau eru geymd. Þessi tvö hormón eru oxytocin og þvagteppuhormónið ADH. Þessi hormón eru svo losuð út með boðum frá undirstúkunni þegar líkaminn þarfnast þeirra (Karch, 2020).

Seyti vaxtarhormóns er stjórnað af tveimur öðrum hormónum sem berast frá undirstúku heilans. Hormónin sem stjórna þessu eru losunarhormón sem örvar vaxtarhormón eða hömluhormón sem hindrar það (Karch, 2020).

Ef vaxtarskeið einstaklinga á að vera eðlilegt þurfa seyti þriggja hormóna að vera rétt. Hormónin eru vaxtarhormón, thyroxin og insúlín (Karch, 2020).

Ef ofseytingin verður fyrir sameiningu flagna í kast hluta langra beina getur það valdið risavexti (e. giantism)(Karch, 2020).

Það að taka inn eða sprauta sig með tilbúnu vaxtarhormóni (e. synthetic growth hormone) getur einnig ýtt undir ofvöxt þannig að beinin þykkna og gildna. Þegar einstaklingar taka inn tilbúið vaxtarhormón þá stækka vöðvarnir ekki. Þetta hefur ekkert með styrk vöðvanna að gera heldur er það í raun afleiðing af auknum bandvef. Langtíma afleiðing getur orðið vöðvaslappleiki þar á meðal í hjarta (Karch, 2020).

·   Eru framleidd í litlu magni

·   Seytast beint í blóðrásina

·   Ferðast með blóðinu til sérhæfðra viðtaka um allan líkamann

·   Auka eða minnka eðlileg efnafrumuskipti líkamans þegar sérhæfðu viðtakarnir bregðast við

·   Eru samstundis brotin niður
(Karch, 2020).

 

Virkni hormóna geta komið fram á tvo mismunandi vegu. Sum hormón svara sérhæfðum viðtökum á frumuhimnu sem örva þá kirni cyclic AMP innan frumunnar sem kallar fram viðbrögð. Sem dæmi má nefna þegar insúlín binst við viðtaka virkjast ensím innan frumunnar sem getur haft margvísleg áhrif. Þar á meðal getur það breytt gegndræpi frumuhimnunnar fyrir glúkósa. Hormón líkt og insúlín sem fara ekki inn í frumuna heldur bindast sérhæfðum viðtökum á frumuhimnunni eru með fljóta svörun og koma áhrifin oft fram á innan við nokkrum sekúndum.

Önnur hormón líkt og estrógen fara inn í frumuna og svara bindistað innan hennar. Við það breytist mRNA sem fer inn í kirni frumunnar og hefur áhrif á DNA frumunnar og breytir þar með virkni hennar. Þau hormón sem fara inn í frumurnar áður en áhrif þeirra koma í ljós taka lengri tíma að sýna virkni sína. Þess vegna sést virkni estrógen oft ekki fyrr en eftir nokkra mánuði eða jafnvel ár, sést það vel á þeim breytingum sem eiga sér stað á kynþroskaskeiðinu.

Taugainnkirtlakerfið stuðlar að samvægi með því að hafa yfirumsjón með ferli líkamans með þröngu bili af eðlilegum gildum. Því getur of- eða undirframleiðsla af hormónum haft veruleg áhrif á virkni líkamans og annarra hormóna (Karch, 2020).

Varast ætti að nota lyf sem hafa áhrif á fremri heiladingulshormón ef einstaklingur er með þekkta æðasjúkdóma, flogaveiki, astma eða blóðnatríumlækkun. Ekki skal nota lyf á meðgöngu vegna hættu á samdrætti í legi eða samhliða brjóstagjöf (Karch, 2020).

·   Nýrnahettuberki

·   Þörmunum

·   Nýrunum

·   Eggjastokkum

·   Brisi

·   Kalkkirtlum

·   Heilaköngli (e. pineal gland)

·   Fylgjunni

·   Maga

·   Eistum

·   Skjaldkirtli
(Karch, 2020).

Hormónin eru losuð á taktfastan hátt út í blóðrásina. Seytun er mismunandi eftir tíma dags og getur dægursveiflan eða jafnvel svefn og hreyfing haft áhrif á hana. Losun hormónanna er stjórnað af mörgum þáttum líkt og ástand miðtaugakerfisins, undirstúkuhormónum, af hormónum útlægra innkirtla, sjúkdómum sem hafa áhrif á innkirtlakerfið og lyfjum. Lyfin geta haft áhrif á samvægi líkamans og geta þá vakið upp svörun hjá innkirtlum hans (Karch, 2020).

HPA getur líka valdið vandræðum þegar þörf er á að yfirtaka kerfið. T.d. þegar einstaklingar ganga í gegnum hormóna meðferð eða eiga við innkirtlavandamál að stríða. Ef utanaðkomandi hormónar eru gefnir og auka þar með hormónagildi í líkamanum getur það valdið því að HPA hætti að framleiða og seyta hormónunum. Það leiðir til þess að eðlileg framleiðsla líkamans á þeim minnkar.

Tvö af hormónum fremri heiladinguls, GH og PRL, eru ekki með líffæri til að framleiða hormónin og er því ekki stjórnað af afturverkunarkerfi. Í þeirra tilfelli bregst undirstúkan við þegar gildi þeirra hækka. Við það losar hún hamlandi þætti somatostatin og PIF til að stöðva seytingu GH og PRL.

HPA virkar því í gegnum neikvæða afturverkun eða beinni verkun á hamlandi þætti til að halda hormónum líkamans stöðugum (Karch, 2020).

 

Margskonar hormónum er seytt í líkamanum á mismunandi stöðum. Sífellt er að bætast í þekkingu á taugakerfinu ásamt innkirtlakerfinu og hvernig líkaminn heldur samvægi. Mikilvægt er að vera meðvitaður um hversu nátengd þessi kerfi eru við lyfjagjöf og fylgjast náið með sjúklingnum. Það þarf að fylgjast með hvort hann bregðist við eins og á að gera eða hvort óvæntir hlutir koma fram líkt og getur gerst þegar taugakerfið og innkirtlakerfið eiga í hlut (Karch, 2020).

H01 = Hormón heiladinguls og undirstúku og hliðstæður þeirra
H01A = Hormón framhluta heiladinguls og hliðstæður þeirra 

H01AC = Somatropín og sómatrópinvirk lyf 

H01AC01 = Somatropium ,lyfjaheiti = Genotropin
(Lyfjastofnun, e.d.)

H01 = Hormón heiladinguls og undirstúku og hliðstæður þeirra

H01B = Hormón afturhluta heiladinguls

H01BA = Vasopressin og hliðstæður 

H01BA02 = Desmopressinum, lyfjaheiti = Minirin
(Lyfjastofnun, e.d)

a)    Heiladingullinn

b)    Heilaköngull

c)    Undirstúkan

d)    Nýrnahettubörkur

Hvað heitir virka efnið í lyfinu við flóðmigu?

a)    Minirin

b)    Vasopressin

c)    Conivaptan

d)    Desmopressin

Minirin skal taka um munn og leggja undir tungu þar sem taflan leysist upp. Ef börn eða fullorðnir þjást af flóðmigu eru skammtarnir einstaklingsbundnir en venjulegur skammtur er á bilinu 120-720 míkróg á sólarhring. Ráðlagður byrjunarskammtur hjá fullorðnum og börnum er 60 míkróg þrisvar sinnum á dag. Ef einstaklingar þjást af ósjálfráðum næturþvaglátum þá er ráðlagur byrjunarskammtur fyrir börn frá 5 ára aldri 120 míkróg á kvöldin fyrir svefn. Ef um er að ræða næturþvaglát hjá fullorðnum einstaklingum er ráðlagður byrjunarskammtur 60 míkróg á kvöldin fyrir svefn. Fyrir aldraða einstaklinga er ekki ráðlagt að hefja meðferð. Ef svo er gert þarf að mæla blóðnatríumþéttni áður en meðferð hefst og aftur þremur dögum síðar (Lyfjastofnun, e.d).

Áætlaður helmingunartími er 2,8 klukkustundir og er útskilnaður á óbreyttu desmópressíni um 44-60% (Lyfjastofnun, e.d).

Ofskömmtun leiðir til lengri verkunar ásamt aukinni hættu á vökvasöfnun og blóðnatríumlækkun en einkenni þess eru krampar og meðvitundarleysi (Lyfjastofnun, e.d).

Genotropin er gefið fólki á öllum aldri ef sjúklingar eru með skort á vaxtarhormóni. Börnum getur verið gefið lyfið vegna ófullnægjandi seytingar á vaxtarhormóni og vegna vaxtartruflunar í tengslum við Turner-heilkenni, Prader-Willi heilkenni eða langvarnadi skerta nýrnastarfsemi. Lyfið er einnig notað sem uppbótarmeðferð hjá fullorðnum sem hafa umtalsverðan skort á vaxtarhormóni. Áður en sjúklingum er gefið þetta lyf þarf að mæla IGF-I (þéttni insúlínlíks vaxtarþáttar) rannsókn og gera eitt vaxtarhormónsörvunarpróf á þeim (Lyfjastofnun, e.d.).

Hjá fullorðnum sem hafa fengið meðferð með vaxtarhormóni síðan í barnæsku er ráðlagður skammtur til að hefja aftur vaxtarhormónameðferð 0,2 – 0,5 mg/sólarhring. Hjá sjúklingum með skort á vaxtarhormóni sem kom fram á fullorðinsárum er ráðlagt að byrja í litlum skömmtum 0,15 – 0,3 mg/sólarhring. Konur gætu þurft stærri skammta en karlar, vegna þess að næmi karla fyrir IGF-I eykst með tímanum. Þýðir það að konur gætu verið vanmeðhöndlaðar en karlar ofmeðhöndlaðir. Skammtur aldraðra er einnig minni, sem er eðlilegt þar sem að eigin myndun vaxtarhormóns minnkar. Upphafsskammtur fyrir 60 ára og eldri er um 0,1-0,2 mg (Lyfjastofnun, e.d.).

Fylgjast skal náið með sjúklingum með sykursýki, glúkósaóþol eða aðra áhættuþætti fyrir sykursýki á meðan meðferð með Somatropíni stendur yfir vegna þess að það getur dregið úr insúlínnæmi (Lyfjastofnun, e.d.).