ΗΘΟΓΡΑΦΙΑ : τάση της νεοελληνικής πεζογραφίας που ξεκινά λίγο μετά το 1880

 

  Η ηθογραφία εμφανίζεται ως αντίδραση στη -μέτρια έτσι κι αλλιώς-πεζογραφία του ρομαντι­σμού, που ήδη πριν από το 1880 βρίσκεται σε πα­ρακμή. Στην ουσία, η ηθογραφία συνιστά την ελ­ληνική εκδοχή του ρεαλισμού και ως ένα βαθμό του νατουραλισμού , όπως αντιλαμ­βάνονταν αυτά τα ευρωπαϊκά κινήματα οι πνευμα­τικοί άνθρωποι της εποχής στην Ελλάδα, που από οικονομικής και κοινωνικής πλευράς ήταν μία χώ­ρα με τεράστιες διαφορές από τα κράτη της δυτι­κής Ευρώπης. Πάντως,  το βέβαιο είναι πως τα ηθογραφικά κείμενα δείχνουν να έχουν επηρεαστεί τόσο από το θετικι­στικό πνεύμα της εποχής όσο και από την επιστή­μη της λαογραφίας, που χάρη στον Νικόλαο Πο­λίτη έχει ήδη αρχίσει να αναπτύσσεται στην Ελλά­δα από το 1870.

 

ΤΑ ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΑ ΤΟΥ ΗΘΟΓΡΑΦΙΚΟΥ ΔΙΗΓΗΜΑΤΟΣ

 Οι ηθογράφοι καλλιέργησαν σχεδόν απο­κλειστικά το διήγημα.

·         Κύριος στόχος τους ήταν η όσο το δυνατόν πιο πιστή παρουσίαση της ζωής στην ελληνική ύπαιθρο, δηλαδή η καταγρα­φή των τοπικών παραδόσεων, ηθών και εθίμων, των καθημερινών συνηθειών, του χαρακτήρα και της νοοτροπίας των Ελλήνων της εποχής. 

·         Στη συ­ντριπτική τους πλειονότητα, οι ήρωες των ηθο­γραφικών διηγημάτων είναι απλοί άνθρωποι της ελληνικής υπαίθρου. 

·         Όλα σχεδόν τα έργα της ηθογραφίας χαρακτηρίζονται από έντονο λυρι­σμό, ενώ σε πολλές περιπτώσεις η  επιμονή στην εθιμογραφία και τη λαογραφία λειτουργούν αρνητικά για τη λο­γοτεχνική τους αξία.

·         Οι ηθογράφοι εμπνέονται σε πολύ μεγάλο βαθμό από τα προσωπικά τους βιώ­ματα και πολύ συχνά χρησιμοποιούν ως πλαίσιο για τα έργα τους την ιδιαίτερη πατρίδα τους (π.χ. ο Παπαδιαμάντης τη Σκιάθο).

·         προσγείωση της αφήγησης στο παρόν και σε χώρους λίγο ή πολύ γνωστούς και οικείους

·         απεικόνιση χαρακτηριστικών ανθρώπινων τύ­πων,

·         σκηνοθετημένη αληθοφάνεια της αφήγησης, η οποία στηρίζεται συνήθως στη συστηματική χρήση του πρώτου αφηγηματικού προσώπου (τεχνική που σκο­πεύει στην εξίσωση της αφήγησης με τη μαρτυρική κατάθεση) και στην εκτεταμένη χρήση των διαλόγων στους οποίους αποτυπώνεται η ιδιωματική έκφραση των ηρώων (τεχνική που σκοπεύει στη δημιουργία ε­ντύπωσης φωνογραφικής πιστότητας).

 

Η Ηθογραφία διακρίνεται σε:

 

1. αστική ηθογραφία, όπου το πεδίο έρευνας  και έμπνευσης  λογοτέχνη μετατίθεται από την ύπαιθρο μέσα στην πόλη.

   β) ρεαλιστική αγροτική ηθογραφία. Εδώ βλέπουμε κείμενα που κρίνουν τα κοινωνικά φαινόμενα και εστιάζουν στην ψυχολογική συμπεριφορά των ηρώων. 

 

ΡΕΑΛΙΣΜΟΣ : εμφανίστηκε στα μισά του 19^ου αιώνα . Πρώτος στόχος η πιστή απόδοση της πραγματικότητας και η αποφυγή των συναισθηματικών εξάρσεων. Οι συγγραφείς δε στοχεύουν καθόλου στον εντυπωσιασμό αλλά αφήνουν την πραγματικότητα να μιλήσει από μόνη της. Επιλέγουν θέματα οικεία στον αναγνώστη και σε γενικές γραμμές συνηθισμένα, προβάλλοντας τις εμπειρίες της καθημερινής ζωής. Παρουσιάζουν τάση για αντικειμενικότητα και οι ήρωες είναι αληθοφανείς και εκπρόσωποι – κατά κάποιο τρόπο – της κοινωνίας

 

ΝΑΤΟΥΡΑΛΙΣΜΟΣ : Η κατάληξη του ρεαλισμού του 19^ου αιώνα. (Zolá) Μελετά την ηθική συμπεριφορά των ανθρώπων, για να δείξει ότι είναι δέσμιοι εξωτερικών δυνάμεων και εσωτερικών παρορμήσεων, οι οποίες περιορίζουν την ελευθερία τους. Οι εσωτερικές παρορμήσεις, όπως γενετήσιο ένστικτο, πείνα, μοχθηρία, αφαιρούν από τον άνθρωπο την ιδιότητα του λογικού και ηθικού όντος. Επίσης οι νατουραλιστές παρουσιάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά ως αποτέλεσμα στιγμιαίων διαθέσεων και παρορμήσεων. Επιλέγουν προκλητικότερα θέματα από τους ρεαλιστές (ανθρώπινη αθλιότητα, διαφθορά, απάνθρωπες συνθήκες ζωής είναι θέματα με τα οποία ασχολούνται). Επιμένουν στην φωτογραφική απόδοση της πραγματικότητας, στην περιγραφική λεπτομέρεια, στη σχολαστική ανάλυση.

 

     Η εξωτερίκευση του εσωτερικού κόσμου του λογοτέχνη (σκέψεων, απόψεων, βιωμάτων, συναισθημάτων) με τη χρήση μάλιστα πλούσιων και εντυπωσιακών εκφραστικών μέσων. Με άλλα λόγια, ο λυρισμός περιλαμβάνει το στοιχείο της συναισθηματικής φόρτισης και εκφράζει την εσωτερική ζωή του λογοτέχνη.

 

ΟΙ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΙ ΤΗΣ ΓΕΝΙΑΣ ΤΟΥ 1880

 

Σημαντικοί εκπρόσωποι: Γ. Βιζυηνός, Α. Παπαδιαμάντης, Ι. Κονδυλάκης, Α Καρκαβίτσας, Γρ. Ξενόπουλος, Κ. Χατζόπουλος, Μιχ. Μητσάκης, Κ. Θεοτόκης, Ν. Καζαντζάκης, Δ. Βουτυράς

 

https://www.papadiamantis.org/works/58-narration/301-03-10-o-xepesmenos-derbishs-1895