Wist je dat…
Het spelen met vriendjes en vriendinnetjes steeds belangrijker wordt voor de identiteitsontwikkeling?

En dan breekt de dag aan dat je kleuter naar school gaat. Ineens gaat er een hele nieuwe wereld open en krijgt je kindje te maken met nieuwe schoolregels en met vriendjes en vriendinnetjes. Je kleuter zal zich in rap tempo sociaal- emotioneel ontwikkelen om zich aan te kunnen passen aan de eisen van deze nieuwe omgeving. Kleuters spelen nu vaker in groepjes. De groepjes dienen als een veilig oefenterrein voor hun identiteitsontwikkeling. Binnen die groepjes ontstaan gedragsregels, waar de kleuters van leren wat normaal gedrag is en welk gedrag niet. Tevens leren ze van elkaar dat ieder lid van de groep eigen prestaties kan leveren en eigen talenten heeft, waardoor je je leert onderscheiden. Dit is een gezonde ontwikkeling. Kleuters houden ervan als de rollen binnen de groep duidelijk zijn en zij van elkaar weten wie bijvoorbeeld de leider is binnen het groepje, wie het mooiste kan tekenen en wie het verste kan springen, rennen of klimmen bijvoorbeeld.
Gedurende deze eerste schoolperiode ontdekken de kleuters ook dat ze zelf een jongetje of meisje zijn en wat er zoal van jongetjes en meisjes wordt verwacht in het leven. Jongens gaan zich meer identificeren met hun vader of met andere mannelijke rolmodellen in hun omgeving en meisjes met hun moeder of andere vrouwelijke rolmodellen. Spel gericht op het ontdekken van zichzelf en elkaar en van bepaalde rollenpatronen wordt favoriet. Denk aan  doktertje spelen, spelen in de poppenhoek of het winkeltje, of met de hijskraan in de zandbak bijvoorbeeld. Aan het einde van kleuterperiode spelen jongens meer met jongens en meisjes meer met meisjes, want als je een kleuter bent van vijf, dan vind je dat dat zo hoort.

 

Een paar tips om deze fase van de sociaal emotionele ontwikkeling van uw kleuter te begeleiden:

 

·          Kleuters hebben nog onvoldoende inzicht in hoe hun eigen gedrag en bepaald taalgebruik bij de ander overkomen. De ontwikkeling van het denkvermogen en het inlevingsvermogen maakt nog overuren.
Pas rond het vijfde levensjaar leert het kind makkelijker delen en samenwerken en begrijpen dat zijn acties, bijvoorbeeld iemand pijn doen, gevolgen kunnen hebben voor anderen. Corrigeer consequent maar mild en vertel je kindje hoe het werkt. Hoe hou je rekening met een ander kindje tijdens het spelen of met iemands gevoel of verwachtingen tijdens het spelen. Maak tijd om dit rustig aan je kindje uit te leggen.

·          Kinderen kopiëren vaak gedrag van een ander kindje dat hen opvalt of aanspreekt. Laat dit maar gewoon bestaan en gebeuren, het is normaal gedrag. Kom pas in actie als er ongepast of ongewenst gedrag optreedt. Praat met je kind en leg respectvol uit wat kan en niet kan en waarom dat zo is.

·          Geef je kind veel ruimte om met andere kinderen te spelen en zelf een ruzie op te lossen. Bied pas bemiddeling aan als het niet anders kan. En laat kinderen zelf woorden geven aan het wederzijdse gedrag. Ga samen met alle partijen op zoek naar een oplossing die door alle partijen kan worden geaccepteerd. Kies dus geen partij. Als geen enkele oplossing werkt en de sfeer blijft slecht, beëindig dan de speelafspraak. Maak een nieuwe speelafspraak en spreek af dat de kinderen dan een nieuw begin kunnen maken.

·          Speel regelmatig een gezelschapsspelletje met je kind. Zo leert je kleuter om zich spelenderwijs te houden aan regels en kan hij omgaan met winnen en verliezen.

Zo zoeken meisjes van vier à vijf jaar elkaar steeds meer op en spelen ze vaker (samen) in de poppenhoek of huishoek. Ondertussen vindt ditzelfde fenomeen ook plaats bij jongens: ook zij zoeken elkaars nabijheid steeds meer op en krijgen een voorkeur voor de bouw- en autohoek.

Op zich is er niets mis met die voorkeur. Maar als kleuterleerkracht weten we natuurlijk als geen ander hoe de doelen en ontwikkelingskansen van de materialen in deze hoeken van elkaar kunnen verschillen. In de bouwhoek wordt bijvoorbeeld naarstig geoefend op ruimtelijk inzicht en wiskundige vaardigheden. Ervaring opdoen met technisch en constructief speelgoed heeft daarbij invloed op de interesse en het competentiegevoel van jongens en meisjes als het gaat om STEM-vaardigheden. 

Maar ook in de huis- en poppenhoek wordt gewerkt aan belangrijke vaardigheden die later in het leven noodzakelijk zijn. Zo oefenen kinderen daar aan hun sociale en zorgende vaardigheden. Jongens spelen minder vaak in deze hoek en missen dan ook belangrijke eerste ervaringen en oefenkansen op dit vlak. Deze eerste ervaringen met bepaald speelgoed leggen met andere woorden een basis voor verdere competenties en interesses.

Onder meer sociale en cognitieve factoren spelen hierbij mee. Zo zijn kleuters bijzonder aandachtig en ontvankelijk voor de beelden die ze rondom zich heen zien. De hints en boodschappen die ze van klasgenootjes of andere kinderen krijgen zijn van groot belang bij de ontwikkeling van hun eigen genderidentiteit en de (al dan niet flexibele) ideeën over mannelijkheid of vrouwelijkheid. In een Brits experiment keken kleuters in de ene klas naar een fragment waarin andere kinderen stereotiep-doorbrekend spel speelden. Deze kleuters toonden daarna een grotere flexibiliteit in speelgoed en vriendkeuze. Ze lieten dit niet bepalen door hun gender. Kinderen die naar een fragment keken waarbij jongens erg stereotiep mannelijk spel speelden accepteerden de uitsluiting van meisjes in hun groep meer. Maar ook expliciete (‘de meisjes mogen daar spelen’) en impliciete (roze versus blauw) boodschappen die ouders, leerkrachten en de bredere media meegeven helpen kinderen bij het vormen van ideeën over wat van een jongen of een meisje verwacht wordt.

Ik kijk wat de kinderen aan het doen zijn in de huishoek. Ik hoor een gesprekje tussen de kinderen.
A: “Vandaag is Lottie jarig.”
K: “We moeten het huis versieren en taart maken.”
L: “Ik wil aardbeientaart.”
De kinderen gaan aan de slag, ze hangen vlaggetjes op en er wordt in de keuken taart gemaakt.

Ik weet genoeg om mee te gaan spelen. Ik kom het huis binnen en zeg: “Volgens mij is hier iemand jarig, het ruikt hier al lekker!”. De kinderen gaan op mij in en vertellen dat Lottie jarig is. Ik feliciteer Lottie en speel met de kinderen mee.

Na een tijdje wordt de taart op tafel gezet, we gaan taart eten. Ik verdiep het spel door een probleem voor te leggen, hoe gaan we de taart eerlijk verdelen? De kinderen dragen oplossingen aan en er wordt een mes gepakt. “Hoe moet ik nu de taart opeten?”, vraag ik aan de kinderen. Dat zet ze aan het denken. “We moeten de tafel dekken!”, roept er één. “Juist”, zeg ik. Vervolgens stel ik een aantal vragen om ze te helpen, bijvoorbeeld: “Hoeveel borden hebben we nodig?”, “Hoe moeten we de taart verdelen?”, “Hoeveel kaarsjes moeten er op de taart?”. Door zulke vragen te stellen, kun je op een eenvoudige manier al heel wat te weten komen over de voortgang in de ontwikkeling, meer dan met ‘plat’ ontwikkelingsmateriaal.

Door deze tips toe te passen in de klas, zie ik het spel in mijn groep ontwikkelen. De spelscripts helpen mijn kinderen bij het begrip van een wezenlijk proces dat zich dagelijks afspeelt, ook bij hun thuis. Door een spelscript aan te bieden, ervaar ik dat de kinderen verder komen in hun spelontwikkeling.

Een peuter of een kleuter zal zijn zelfbeeld omschrijven als iemand die van spelen houdt, goed kan tekenen, hard kan rennen of groot is. De omschrijving zal niet altijd goed zijn. Sterker nog: peuters en kleuters hebben de neiging om hun kennis en vaardigheden op alle gebieden te overschatten. Dat houdt wel in dat hun toekomstbeeld altijd positief is. Ze verwachten prachtige tekeningen te maken, wedstrijden te winnen en later heel groot te worden. Ook al falen ze, de toekomst is altijd rooskleurig. Het zijn eeuwige optimisten!

Het zelfbeeld heeft betrekking op wat voor iemand je bent. Het is iemands identiteit en de opvatting die iemand over zichzelf heeft. Peuters en kleuters omschrijven zichzelf dus volledig aan de hand van de kennis en de vaardigheden dit het over zichzelf heeft. Ze zijn totaal nog niet bewust met anderen bezig. Ze vergelijken zichzelf en hun prestaties niet met anderen.

In deze levensfase maken kinderen dus een grote stap in de ontwikkeling van het zelfbeeld. Ze leren dat ze los van de rest van de wereld iemand zijn. Ontdekken dat ze een eigen wil hebben, maar ze ontdekken ook dat anderen gedachten en gevoelens hebben. Langzaam ontwikkelen ze steeds meer hun eigen identiteit en ontdekken steeds meer wie ze zijn. Ze zijn vooral nog egocentrisch, maar dat is het begin van hun zelfbeeld.

Met name interactief rollenspel ontstaat niet automatisch. Veel leerlingen blijven op dit punt steken. En dit terwijl deze fase juist zo belangrijk is voor de taal-denkontwikkeling en sociale vaardigheden. Je kunt een interactief rollenspel doelgericht stimuleren met het aanbieden van spelscripts. Spelscripts geven leerlingen inspiratie en houvast. Een andere manier om een leerling te helpen is door mee te spelen. Belangrijk is wel om de leiding van het spel bij de leerling te houden.

Hippocrates dacht dat het temperament wordt bepaald door de balans van de vier lichaamssappen in je lijf; bloed, slijm, zwarte gal en gele gal. Iemand met veel zwart gal zou melancholisch (zwartgallig) van aard zijn. En iemand met veel bloed zou een sanguinisch temperament hebben, et cetera. Deze klassieke indeling van temperamenten vormt nog steeds de basis voor veel hedendaagse indelingen. Maar inmiddels zijn er al heel veel nieuwe indelingen van temperamenten gemaakt, die beter toepasbaar zijn op onze huidige wereld.