ข้าชื่อ บุญทัน เป็นชาวเมืองโคตรบูรณ์ เติบโตริม แม่น้ำโขง ที่พ่อแม่บอกว่าใต้ธารานั้นมี พญานาค ผู้เฝ้าพระธาตุและปกปักรักษาชาวเมือง

ทุกวันพระ ข้าจะขึ้นไปกราบที่ วัดพระธาตุพนมวรมหาวิหาร วัดใหญ่ที่เชื่อกันว่าเป็นที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุ เป็นศูนย์รวมใจของคนทั้งสองฝั่งโขง

บางวัน ข้าเดินทางไปยัง ปราสาทหิน ที่ปลายเมือง เห็นรูปเคารพพระศิวะและพระวิษณุ ก็รู้ว่าชาวเมืองเรานับถือทั้งพุทธและพราหมณ์อย่างกลมกลืน

ชีวิตเราผูกพันกับศรัทธา ทั้งจากยอดธาตุฟ้าสูงจรดใต้ลำน้ำเชี่ยว ข้าเชื่อว่า พญานาคยังเฝ้าเมืองนี้อยู่... เช่นเดียวกับศรัทธาของชาวโคตรบูรณ์ที่ไม่มีวันจางหาย

วันนั้นมีพระสงฆ์จากแดนไกลผ่านมาที่เมืองของเรา ท่านชื่อว่า หลวงจีนเหี้ยนจัง ข้าสังเกตว่าท่านจดบันทึกสิ่งที่เห็นไว้ในสมุด และกล่าวว่า

“เมืองนี้มีเจดีย์สูงใหญ่ รายล้อมด้วยลวดลายแห่งธรรมะ แสดงถึงความศรัทธาในพระพุทธศาสนา”

ข้ารู้สึกภาคภูมิใจที่ได้เป็นส่วนหนึ่งของงานศิลป์ซึ่งสะท้อนความศรัทธาของอาณาจักรเรา และหวังว่าสิ่งนี้จะเล่าขานถึงอารยธรรมทวารวดีสืบไป

ข้าชื่อ ศิวะ เป็นชาวเมืองไชยา แห่งอาณาจักรศรีวิชัย ทุกเช้า ข้าเดินผ่าน วัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร วัดใหญ่คู่บ้านเมือง ที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ

ข้าเคยเห็นพระสงฆ์จากแดนไกลนามว่า อี้จิง มาจำพรรษาที่นี่ ท่านเขียนบันทึกว่า เมืองของเรารุ่งเรืองทั้งการค้าและพระธรรม

ไม่ไกลกัน มี จารึกวัดเสมาเมือง บอกเล่าความศรัทธาของกษัตริย์ศรีวิชัย

เมืองนี้อาจเงียบสงบ แต่เปี่ยมด้วยเรื่องราวที่โลกไม่เคยลืม

เช้านี้ ข้ามากราบ พระบรมธาตุเจดีย์ ที่ วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร พร้อมกับชาวเมืองจากหัวเมืองต่าง ๆ ทุกคนต่างมาด้วยใจศรัทธา เพื่อแสดงความเคารพต่อพระพุทธศาสนาและพระราชา

ภายใต้เงาเจดีย์สีทอง ข้ารู้สึกภูมิใจที่ได้เป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรนี้ — อาณาจักรที่รวมผู้คนจากหลายเมืองไว้ด้วยศรัทธาเดียวกัน

ข้าชื่อ มังรายา เป็นช่างฝีมือในเมืองหริภุญชัย ข้าเติบโตใต้เงา พระบรมธาตุหริภุญชัย เจดีย์ทองอร่ามที่เป็นศูนย์รวมใจของพวกเรา

ผู้คนเล่าขานถึง พระนางจามเทวี ผู้เดินทางจากลวปุระ เพื่อมาก่อตั้งบ้านเมืองของเรา พระองค์ทรงนำเอาศรัทธาในพระพุทธศาสนา และความรู้จากแดนไกลมาวางรากฐานอาณาจักร

เมื่อพระองค์สิ้นพระชนม์ พระศพถูกบรรจุไว้ใน เจดีย์วัดกู่กุด ทางตะวันตกของเมือง ข้าเคยเดินไปยืนเงียบ ๆ ตรงนั้น แล้วรู้สึกได้ถึงพลังของหญิงผู้นำแห่งแผ่นดิน

แม้เวลาผ่านไปนานเพียงใด ข้าเชื่อว่า พระนางยังอยู่ในใจของชาวหริภุญชัยทุกผู้คน

ข้าชื่อ ยอด เป็นช่างก่ออิฐในอาณาจักรล้านนา ข้าเคยได้ร่วมสร้าง กำแพงเมืองเชียงใหม่ ตามรับสั่งของ พระยาเม็งราย ผู้ก่อตั้งเมืองนี้ด้วยพระปรีชาหาที่เปรียบมิได้

เมื่อสร้างเมืองแล้ว พระองค์ทรงอัญเชิญพระบรมธาตุขึ้นประดิษฐานบนยอดดอยสูง และให้สร้าง วัดพระธาตุดอยสุเทพ เป็นที่สักการะของปวงชน

ทุกปี ข้าจะเดินขึ้นดอยไปกราบพระธาตุ พร้อมมองลงมาเห็นเมืองเชียงใหม่และแนวกำแพงอิฐที่ข้าสร้างไว้ ข้าอดไม่ได้ที่จะภาคภูมิใจ... ที่ได้เป็นส่วนหนึ่งของแผ่นดินล้านนา

ข้าพเจ้าคือ “สิทธา” พ่อค้าเดินเรือจากชมพูทวีป เมื่อมาถึงเมืองท่าของตามพรลิงค์ ได้เห็นความรุ่งเรืองยิ่งใหญ่ — เสาหินและกำแพงศิลา รายล้อมไปด้วยวัดพุทธและเทวสถานพราหมณ์

ในค่ำคืนหนึ่ง มีข่าวลือว่าที่เชิงเขามหาวังมีหีบศิลาเก่าแก่ ข้าพเจ้าพร้อมนักปราชญ์ท้องถิ่นจึงร่วมกันขุดค้น และนั่นคือการพบ หลักฐานสำคัญ ของอาณาจักร

1. พระบรมธาตุเจดีย์นครศรีธรรมราช — เจดีย์ทรงลังกาสูงเด่น ถูกสร้างขึ้นเพื่อบรรจุพระบรมสารีริกธาตุ สะท้อนความเลื่อมใสในพุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์

2. ศิลาจารึกตามพรลิงค์ — ตัวอักษรปัลลวะและสันสกฤต บอกเล่าการปกครองโดยกษัตริย์ผู้ยิ่งใหญ่และการอุทิศสร้างเทวสถาน

3. พระโพธิสัตว์อวโลกิเตศวรสำริด — แสดงถึงอิทธิพลของพุทธมหายานและความสัมพันธ์กับศรีวิชัย

4. เครื่องถ้วยจีนและลูกปัดแก้ว — หลักฐานการค้าขายทางทะเลอันคึกคัก

5. เหรียญตราตราประทับสำริด — ใช้รับรองสินค้าจากท่าเรือเมืองนคร

การค้นพบนี้ไม่เพียงแต่ยืนยันความรุ่งเรืองของตามพรลิงค์ แต่ยังสะท้อนความสัมพันธ์อันกว้างไกลของโลกโบราณ

ข้าพเจ้ามองขึ้นสู่เจดีย์ที่ตัดกับท้องฟ้า รู้สึกได้ว่าที่นี่มิใช่เพียงเมืองท่า หากคือศูนย์กลางแห่งศรัทธาและวัฒนธรรมที่หล่อหลอมผู้คนจากแผ่นดินต่าง ๆ ให้มาเชื่อมโยงกัน

บุษบาภาคภูมิใจที่ได้ปกป้องศิลาจารึกวัเสมาเมือง และสถานที่ศักดิ์สิทธิ์เหล่านี้ เพื่อให้คงอยู่เป็นหลักฐานทางประวัติศาสตร์ และเป็นที่พึ่งทางใจแก่ชาวเมืองไชยาสืบไป