Tanzimat romancısı kendini toplumsal kurtuluşun yol göstericisi ve toplumun öğretmeni olarak görür. Tüm toplumsal sorunların, geri kalmışlığın, sosyal yaraların bu romanlarda görülmesi; yazarların kendilerini sorunların çözümünde sorumlu hissetmelerindendir. 

 

2) Tanzimat romanlarında ele alınan sosyal konular şunlardır: Yanlış batılılaşma, aile, kadın-erkek ilişkeleri, görücü usulüyle yapılan evlilikler ve çocukların yanlış yetiştirilmesi. 
                                                                                              1

-Yazar romanın içine girerek kurguyu aksatır. (Olayları anlatırken araya girip açıklamalar yapar.)

            -Kişiler taraf tutularak anlatılır.

            -Betimlemeler temel işlevinden uzaktır. (Romanlarda yer alan betimlemeler olayların ve karakterlerin gelişimleriyle ilgili olmayıp, eseri süslemek amacıyla yapılmışlardır.

            Manzara ve doğa betimlemelerinde uzun anlatı bölümleri romanın akıcılığını engelleyen acemilikler olarak görülür. Yaratılan kişilerin psikolojik tahlilleri oldukça yüzeysel kalır. Kişiler derinliği olmayan, tek boyutlu ve yüzeysel bir görünüm içindedir.)

            Yazarlar, yüzeysel kopyacı batılılaşma diyebileceğimiz davranışları eleştirirler. Batı kültürünün düşüncelerini değil, giyim-kuşam, dil, eğlence anlayışı gibi yüzeysel davranışlar olarak algılayan kahramanlar yaratırlar.

5)Tanzimat edebiyatının I.dönem yazarları (Namık Kemal, Ahmet Mithat, Şemsettin Sami) romantizmin, II. dönem yazarları ( Recaizâde Mahmut Ekrem, Samipaşazâde Sezai, Nabizâde Nâzım) ise realizm ve naturalizmin etkisindedir. 

                                                                                                                  3

            Yazarlar, yüzeysel kopyacı batılılaşma diyebileceğimiz davranışları eleştirirler. Batı kültürünün düşüncelerini değil, giyim-kuşam, dil, eğlence anlayışı gibi yüzeysel davranışlar olarak algılayan kahramanlar yaratırlar. 

- Hayal ve duygu ön plandadır. Abartılı duygular anlatılır.

            ( Aşk bütün acılarıyla işlenir.)

- Yazar kişiliğini ve görüşlerini saklamaz, taraflı davranır. Roman akışı içerisinde duygu ve düşüncelerini belirtir.

            Romantizmin etkisinde olan romanlarda yazarın yarattığı kahramanlara karşı tarafsız olmadığı, romanın akışına kendi görüşleriyle müdahale ettiği, yorumlar yaptığı ve hattâ romanın akışını durdurarak okuyucuyla konuştuğu görülür.

-Kahramanlar çoğu zaman tek yönlüdür. İyiler çok iyi, kötüler ise çok kötüdür.

-Olayların kuruluşunda rastlantılara çokça yer verilir. 

            Aşk ilişkileri genellikle rastlantısaldır ve ‘ilk görüşte aşk’ teması çok sık işlenir. Örneğin arabada yalnızca gözleri görünen bir kadına âşık olunabilir.

-Romanlar genellikle trajik bir sonla biter. “Ölüm, intihar, kaybolup gitme” gibi sonlarla biten roman sayısı oldukça fazladır.
                                                                                                                   4

- Victor Hugo                          -Puşkin
 - J.J. Rousseau Goethe       -Chateaubriand 
 - Schiller                                 - Lord Byron 
 - Lamartine                            - Voltaire
 - Aleksandre Dumas            - Alfrede de Musset 
                                            6

 Tanzimat edebiyatı dönemindeki ürünlerin çoğunluğu Romantizmin etkisiyle yazılmıştır. 
 - Namık Kemal (Roman ve tiyatro) 
 - Ahmet Mithat (ilk romanları) 
 - Recaizade Mahmut Ekrem (Şiir) 
 - Abdülhak Hamit (Tiyatro) 
                                                               5
                                     

19. yüzyılın ikinci yarısında Romantizmin aşırı duygusallığına tepki olarak ortaya çıkmış bir sanat akımıdır.

- Gerçekler ön plandadır. Realist sanatçılar, eserlerinde yaşamın gerçeklerini dile getirir. 
 - Yalnızca yaşananın anlatılmasına yönelen gerçekçiler, olaylar ve kişiler karşısında tarafsız davranırlar. 

- Eserlerine kendi duygu, düşünce ve yorumlarını katmazlar. Çünkü Realizmde doğayı olduğu gibi kopya etmek esastır. 
 - Gerçekler anlatılırken kişilerin psikolojileri, onların kişiliklerini etkileyen çevrelerinin tanıtımı, içinde bulundukları ortam ayrıntılarıyla verilir. Onun için de betimleme, realist yazarlarda en önemli anlatım biçimi olarak dikkat çeker. 
 - Realizmde, gerçek hayatın anlatılması esas olduğu için realistlerin eserlerinde toplumun sıradan kişilerine rastlanır. Eserlerinde daha çok yaşamın olağan olaylarına yönelen gerçekçiler, çok basit bir konuyu bile ele alırlar. 
 - Realist yazarların okuyucuyu eğitme gibi bir amaçları yoktur; onlar gözlem, araştırma ve belgelere dayanarak, yaşananı nesnel bir şekilde aktarmayı amaçlarlar. 
 - Realizmde biçim güzelliğine önem verilir, dilde ve anlatımda süsten, özentiden kaçınılır. Çünkü sanatı, klasik ve romantik akımların yapaylığından kurtarmak amaçlanır. 
 - Realizmde roman ve hikaye ön plana çıkmıştır. 

 - Stendhal                            - Gogol 
 - Honore de Balzac            - M. Gorki 
 - G. Flaubert                        - A. Çehov 
 - E. Hemingway                  - Dostoyevski 
 - Charles Dickens               - J. Steinbeck 
 - Lev Tolstoy 
7