ซึ่งต่างจากกฎหมายสารบัญญัติที่เป็นการกำหนดสิทธิและหน้าที่ของบุคคล

กล่าวได้ว่า วิแพ่งทำหน้าที่เป็น “เครื่องมือ” หรือ “กลไก” ที่ทำให้สิทธิในทางแพ่งที่มีอยู่ตามกฎหมายสารบัญญัติ (เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์) บรรลุผลได้จริงในทางปฏิบัติ หากปราศจากกลไกตามวิแพ่งแล้ว การใช้สิทธิเหล่านี้ก็อาจไม่มีทางเป็นผลหรือได้รับความคุ้มครองที่มีประสิทธิภาพ

วิแพ่งจึงไม่ได้เป็นเพียงระบบขั้นตอนของศาลเท่านั้น แต่ยังเป็นการแสดงออกถึงหลักการพื้นฐานของกฎหมาย ได้แก่ หลักนิติธรรม หลักความเสมอภาค และหลักกระบวนการที่เป็นธรรม อันสะท้อนออกมาในกระบวนการยื่นฟ้อง การชี้แจงแสดงพยานหลักฐาน การอุทธรณ์ฎีกา และการบังคับคดี

วิธีพิจารณาความแพ่งถือเป็นพื้นฐานสำคัญในเรื่องของสิทธิที่ได้รับความคุ้มครองตามกฎหมายแพ่งว่าจะถูกนำมาใช้ได้อย่างไรโดยผ่านกระบวนการศาล โดยลักษณะสำคัญของวิธีพิจารณาความแพ่งนั้นเป็นกฎหมายรูปแบบต่างจากกฎหมายสารบัญญัติ ที่กำหนด สิทธิ และ หน้าที่ ของบุคคล แต่วิธีพิจารณาความแพ่งนั้นเป็นกฎหมายที่กำหนด วิธีการใช้สิทธิผ่านกระบวนการศาล อีกทั้งยังคำนึงถึงหลักการที่ว่า ทุกคนมีสิทธิได้รับความเป็นธรรมจากศาลโดยเสมอภาค เป็นหลักที่มุ่งให้เกิดความยุติธรรมอย่างแท้จริง รวมถึงควบคุมการดำเนินคดีของคู่ความตามขั้นตอนที่กฎหมายกำหนด

กล่าวคือ หากคู่กรณีมีข้อพิพาททางแพ่งและประสงค์จะใช้สิทธิทางศาลเพื่อระงับข้อพิพาทนั้น วิแพ่งจะเป็น ธรรมนูญปฏิบัติ ที่กำหนดกรอบการดำเนินงานของศาลและคู่ความอย่างเป็นระบบ ครอบคลุมตั้งแต่:

การฟ้องคดี: กำหนดคุณสมบัติของโจทก์และจำเลย การจัดทำคำฟ้องที่ถูกต้องตามแบบแผน

การพิจารณาคดี: กำหนดกระบวนการสืบพยาน การนำเสนอพยานหลักฐาน การอ้างอิงข้อกฎหมาย

การทำคำพิพากษา: กำหนดหลักเกณฑ์ในการที่ศาลจะพิจารณาและมีคำพิพากษาหรือคำสั่ง

การบังคับคดี: กำหนดขั้นตอนการบังคับตามคำพิพากษา เช่น การยึดหรืออายัดทรัพย์สินของลูกหนี้ตามคำพิพากษาเพื่อชำระหนี้

ดังนั้น วิแพ่งจึงเป็นกฎหมายที่ ว่าด้วยรูปแบบ และ กระบวนการ (Procedural Law) ซึ่งแตกต่างจากกฎหมายสารบัญญัติ (Substantive Law) เช่น ประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ ที่กำหนดสิทธิและหน้าที่ของบุคคลโดยตรง

คือ กฎหมายที่ว่าด้วยขั้นตอนและกระบวนการในการดำเนินคดีแพ่งในศาลที่บุคคลจะใช้สิทธิเรียกร้องขอความรับรองและคุ้มครองของกฎหมายเมื่อมีข้อโต้แย้งเกิดขึ้นเกี่ยวกับสิทธิหรือหน้าที่(คดีที่มีข้อพิพาท) หรือมีความจำเป็นที่บุคคลใดบุคคลหนึ่งจะต้องใช้สิทธิทางศาล หรือขออำนาจบังคับตามสิทธิที่ตนมีอยู่ตามกฎหมาย(คดีที่ไม่มีข้อพิพาท) ตั้งแต่เริ่มฟ้องจนถึงการบังคับคดีให้เป็นไปตามคำพิพากษา กล่าวคือเป็นกฎหมายที่กำหนดวิธีการที่จะใช้ดำเนินการคดีแพ่งในศาลอย่างชัดเจน เพื่อให้การพิจารณาคดีเป็นไปด้วยความเป็นธรรม ถูกต้อง และมีประสิทธิภาพ

- เขตอำนาจศาล: ศาลไหนมีอำนาจในการรับพิจารณาคดี

- การฟ้องคดี: ขั้นตอนและวิธีการยื่นฟ้องต่อศาล

- คู่ความ: บุคคลที่เกี่ยวข้องในคดี เช่น โจทก์และจำเลย

- การดำเนินกระบวนพิจารณา: วิธีการที่ศาลใช้ในการพิจารณาคดี เช่น การไต่สวน การสืบพยาน และการทำคำพิพากษา

- การบังคับคดี: ขั้นตอนการบังคับตามคำพิพากษาของศาล เช่น การยึดทรัพย์ หรือการอายัดบัญชี

ดังนั้น วิแพ่งจึงเป็นกฎหมายที่ทำให้กระบวนการยุติธรรมทางแพ่งเป็นไปอย่างเป็นระบบและเป็นธรรม

จุดมุ่งหมายของวิธีพิจารณาความแพ่ง คือ การทำให้ข้อพิพาทที่เกิดขึ้นได้รับการแก้ไขอย่างเป็นธรรม เป็นระบบ และสามารถบังคับใช้ได้จริง

ซึ่งสามารถกล่าวโดยสรุปว่าวิธีพิจารณาความแพ่งมิใช่เพียงการฟ้องร้องแล้วรอให้ศาลตัดสินเท่านั้น แต่ยังเป็นกรอบที่กำหนดให้คู่ความต้องปฏิบัติตามกติกาเดียวกัน ทั้งในการยื่นฟ้อง การโต้แย้ง การนำพยานหลักฐานเข้าสืบ รวมถึงการใช้สิทธิอุทธรณ์หรือฎีกา ทั้งหมดนี้มีเป้าหมายเพื่อคุ้มครองสิทธิของคู่ความและสร้างความเชื่อมั่นในกระบวนการยุติธรรมของรัฐ

วิ.แพ่งมีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะเป็นกฎหมายที่กำหนดขั้นตอนและกระบวนการในการดำเนินคดีในศาล เพื่อให้การบังคับใช้กฎหมายเป็นไปอย่างมีระบบ เป็นธรรม และสร้างมาตรฐานในการแก้ไขข้อพิพาททางกฎหมาย