• Πατρίδα

• Καταφύγιο

• Σύμπαν

• Πλαστικότητα

• Τάφος

• Επανάληψη

• Οικείο/ Οικειότητα

• Λαγούμι

• Σταύλος

• Κέλυφος

• Περίκλειστο

• Όνειρο

• Καθημερινό

• Ειλικρίνεια

• Φυσικοποίηση

• Ανάπαυση

• Κάλυμμα

• Εμπιστοσύνη

• Ένστικτο

• Δέλεαρ

• Μεταφυσικό

• Φαντασία

Το έργο του Alberto Giacometti, Le Nez (Η μύτη) (1947) πρόκειται για μια τρομακτική αναπαράσταση της ανθρώπινης μορφής, παραμορφωμένης και αιωρούμενης μέσα σε ένα περίκλειστο πλαίσιο ράβδων που σχηματίζουν μια νοητή φυλακή. Το επιμηκυμένο κεφάλι με την υπερβολικά διογκωμένη μύτη η οποία επεκτείνεται εκτός των ορίων της μπρούτζινης δομής στην οποία είναι αναρτημένο, δημιουργεί μια έντονη σκηνή αγωνίας ενώ κυριαρχεί το αίσθημα του εγκλεισμού. Αυτό το κεφάλι δίχως σώμα, αιωρούμενο, φαίνεται σαν να επιδιώκει μανιωδώς τη παραμόρφωσή του ή ίσως σαν να καταφεύγει σε αυτή ως μόνη οδό προς την απελευθέρωση του από τον κύβο. Η ασφυκτική συνθήκη και συνεπώς η έντονη ανάγκη για ελευθερία είναι αυτή που το διαμορφώνει και το "πλάθει". Η ένταση αυτή του προσώπου και του περιβάλλοντος χώρου, κάνει το θεατή να συνειδητοποιεί έντονα τη φυσικότητα, τον περιορισμό, την εύθραυστη φύση της ύπαρξης αλλά και την έννοια της πλαστικότητας σε ένα βαθύτερο επίπεδο.

Το έργο αφηγείται την παράδοξη και εφιαλτική μεταμόρφωση του πρωταγωνιστή, Γκρέγκορ Σάμσα, σε ένα τεράστιο έντομο και τις επιπτώσεις αυτής της αλλαγής στη ζωή του και στις σχέσεις του με την οικογένειά του, αποδομώντας τις έννοιες "σπίτι", "κατοικία", "οικογένεια" οι οποίες είναι άμεσα συνδεδεμένες με το αίσθημα της ασφάλειας, της στοργής, της οικειότητας και κατ' επέκταση της ανάπαυσης, μακριά από την συχνά χαοτική και καταπιεστική καθημερινότητά. Ο πρωταγωνιστής, παρά τη φυσική του μεταμόρφωση, διατηρεί για αρκετό διάστημα την ανθρώπινη συνείδησή του. Ωστόσο, καθώς η οικογένειά του τον απορρίπτει και η απομόνωσή του μεγαλώνει, σταδιακά χάνει την ανθρώπινη υπόστασή του. Ο Κάφκα θέτει το ερώτημα: Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Η ταυτότητα καθορίζεται από την εσωτερική συνείδηση ή από τον τρόπο που μας αντιλαμβάνονται οι άλλοι; Τί σημαίνει πραγματικά το να ανήκεις σε ένα σπίτι, σε μια οικογένεια; Ακόμα και πριν αλλάξει μορφή, ο ήρωας είναι ήδη παγιδευμένος σε μια απάνθρωπη ρουτίνα, εργαζόμενος σκληρά για να συντηρήσει την οικογένειά του, η οποία παραμένει υποστηρικτική μέχρι που ο ίδιος δεν βρίσκεται πια σε θέση να προσφέρει σε αυτήν. Ταυτόχρονα το δωμάτιο του ήρωα από χώρος ανάπαυσης μετατρέπεται σταδιακά σε φυλακή. Ο χώρος όπου βρίσκεται ο Γκρέγκορ γίνεται όλο και πιο περιορισμένος, αντανακλώντας τη σταδιακή εξάλειψη της ανθρώπινης υπόστασής του και την κοινωνική του απομόνωση.

Η γάτα του Σρέντινγκερ παρόλο που πρόκειται κυρίως για ένα νοητικό πείραμα που πρότεινε ο φυσικός Έρβιν Σρέντινγκερ το 1935 με σκοπό να αναδείξει τα παράδοξα της κβαντικής μηχανικής μπορεί να προσεγγιστεί φιλοσοφικά από πολλές οπτικές γωνίες. Στο πείραμα, μια γάτα βρίσκεται κλεισμένη σε ένα κουτί μαζί με ένα ραδιενεργό άτομο το οποίο έχει 50% πιθανότητα να διασπαστεί μέσα σε μία ώρα, έναν ανιχνευτή που ανιχνεύει τη διάσπαση του ατόμου κι έναν μηχανισμό που σπάει ένα φιαλίδιο με δηλητηριώδες αέριο αν εντοπιστεί διάσπαση. Αν το φιαλίδιο σπάσει η γάτα προφανώς θα πεθάνει. Σύμφωνα με την κβαντική μηχανική, πριν ανοίξουμε το κουτί, το άτομο βρίσκεται σε μια υπέρθεση δύο καταστάσεων, έχει διασπαστεί και δεν έχει διασπαστεί ταυτόχρονα. Άρα και η γάτα θα είναι ταυτόχρονα ζωντανή και νεκρή θεωρητικά πριν ανοίξουμε το κουτί, κάτι το οποίο ακούγεται μεν παράλογο αλλά γεννά πολλά ερωτήματα που αφορούν την φαινομενολογία, την ιδεολογία η οποία βασίζεται στην διερεύνηση των φαινομένων, δηλαδή των πραγμάτων που γίνονται αντιληπτά ενσυνείδητα μέσω των αισθήσεων και όχι στην ύπαρξη οποιουδήποτε πράγματος «αυτού καθ' εαυτό». Αν η γάτα είναι ταυτόχρονα ζωντανή και νεκρή μέχρι να την παρατηρήσουμε, τι σημαίνει να υπάρχει κάτι πριν από την παρατήρησή του; Υπάρχει μια ανεξάρτητη αντικειμενική πραγματικότητα ή η παρατήρηση τη δημιουργεί; Αν η γάτα δεν παρατηρείται, είναι σαν να μην υπάρχει, άρα η γνώση μας για τον κόσμο εξαρτάται από την παρατήρηση; Κι αν επιλέξουμε να μην παρατηρήσουμε; Εδώ μπορούμε να προσθέσουμε την πρόταση του Χάιντεγκερ ότι η πραγματικότητα σχηματίζεται μέσω των αποφάσεών μας.

Το υποείδος του Λαβκραφτιανού τρόμου ή αλλιώς κοσμικού τρόμου προέρχεται από το έργο του Χ. Φ. Λάβκραφτ (H.P. Lovecraft). Χαρακτηρίζεται από την ιδέα ότι το σύμπαν είναι αδιάφορο και ανεξιχνίαστο, και ότι η ανθρωπότητα είναι ένα ασήμαντο κομμάτι μιας χαοτικής και αχανούς πραγματικότητας. Η ανθρωπότητα παρουσιάζεται εν μέρει ως κομμάτι του σύμπαντος, αλλά φαίνεται να κατοικεί αναπόφευκτα σε αυτό το "ακατατανόητο και εχθρικό" χώρο για αυτήν. Ενδεχομένως η ανθρωπότητα θα μπορούσε να λειτουργεί και ως παράσιτο σε έναν κόσμο όπου ανώτερες, ασύλληπτες δυνάμεις, με κίνητρα πέρα από τα ανθρώπινα, τείνουν να επιβληθούν σε αυτήν, αφανίζοντάς την (σε πλήρη αντίθεση με προσέγγιση του Bachelard στο κείμενο "Η Φωλιά"). Ωστόσο, αυτή η καταστροφολογική αντίληψη περί σύμπαντος που προβάλλεται στα έργα του Λάβκραφτ επικαλείται περισσότερο τον έμφυτο φόβο του ανθρώπου για το άγνωστο και δεν εμμένει σε κάποια συγκεκριμένη φιλοσοφική ερμηνεία.

"Cinema Paradiso" (1988) είναι μια ιταλική ταινία σε σκηνοθεσία του Τζουζέπε Τορνατόρε. Η ιστορία ακολουθεί έναν επιτυχημένο σκηνοθέτη, που μαθαίνει ότι ο μηχανικός προβολής και "μέντοράς" του, από το κινηματογράφο του χωριού του στη Σικελία, έχει πεθάνει. Η είδηση αυτή τον ωθεί να αναπολήσει το παρελθόν του, οδηγώντας σε μια μεγάλη αναδρομή. Η ταινία εξερευνά πώς οι παιδικές εμπειρίες μας διαμορφώνουν, ακόμα κι όταν ο χρόνος μας απομακρύνει από αυτές.

Τα τελευταία χρόνια φαίνεται πως το διαδίκτυο διεισδύει όλο και περισσότερο στις ζωές μας, με τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (social media) κυρίως, να καθίστανται προέκταση του εαυτού μας και της πραγματικότητάς μας σε παγκόσμια κλίμακα. Ο κάθε χρήστης έχει τη δυνατότητα να χτίσει τον δικό του εικονικό κόσμο, τη δική του εικονική "φωλιά" αφήνοντας κυριολεκτικά το προσωπικό του στίγμα στον αλγόριθμο. Ειδικότερα η εμφάνιση του όρου metaverse, ο οποίος περιγράφει ένα ψηφιακό, εικονικό περιβάλλον που επιτρέπει στους χρήστες να αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και με το περιβάλλον μέσω τρισδιάστατων γραφικών και τεχνολογιών, όπως η εικονική πραγματικότητα (VR) και η επικοινωνία μέσω avatars (η μορφή με την ο οποία ο κάθε χρήστης αποφασίσει να παρουσιάζεται στον εικονικό κόσμο), γεννά περαιτέρω προβληματισμούς όσο αφορά τα όρια μεταξύ του πραγματικού και του εικονικού κόσμου. Το metaverse διευκολύνει την επικοινωνία και τη συνεργασία με άλλους ανθρώπους, ανεξαρτήτως τοποθεσίας ή περιορισμών φυσικής κατάστασης. Άτομα που αντιμετωπίζουν κοινωνικές ή φυσικές δυσκολίες μπορούν να νιώσουν μεγαλύτερη αίσθηση ενσωμάτωσης και συμμετοχής σε δραστηριότητες και κοινότητες. Ταυτόχρονα είναι συνεχώς ενεργό και εξελίσσεται, επιτρέποντας στους χρήστες να "ζουν" μέσα σε αυτό σε πραγματικό χρόνο και να αποκτούν νέες εμπειρίες, από το τομέα της εργασίας μέχρι και αυτόν της διασκέδασης και των κοινωνικών συναναστροφών. Όλα αυτά από την άνεση κάποιου του ίδιου δωματίου. Θα μπορούσε κάτι τέτοιο να υποκαταστήσει την φυσική πραγματικότητα και την αίσθηση του ανήκειν σε αυτήν; Πώς επηρεάζει μακροπρόθεσμα την αντίληψη μας για το χώρο και τη κοινότητα;

Η πόλη "διαβάζεται" με τα πόδια, μέντα χέρια, με το σώμα αλλά και με το πώς εμείς οι ίδιοι αισθανόμαστε τον χώρο - τα άτομα δημιουργούν μια μικρό-αφήγηση στον αστικό ιστό, υπονοώντας ζητήματα μνήμης και σχέσεις ιδιωτικού και δημόσιου χώρου. Χαρτογραφώντας την πόλη, επιλέξαμε κάποιους από τους πιο πολυσύχναστους χώρους και σημεία αναφοράς της Φλώρινας, όπου μας βοήθησε να κατανοήσουμε και να συνδιαμορφώσουμε μέσα από μια άλλη ματιά το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Η αλληλεπίδραση με τον κόσμο σε όλη την παρέμβαση μας έδωσε την ευκαιρία να επανοικειοποιηθούμε τον δημόσιο χώρο, με ένα παράδειγμα την συμμετοχή μας στο ψαράδικο της αγοράς.

Οι κενοί χώροι έγιναν γεμάτοι από βλέμματα, κουβέντες, κινήσεις. Απέκτησαν άλλη υπόσταση λόγω της χρηστικότητας που αποδώσαμε σε αυτούς. Έγιναν ο χώρος μας, το σαλόνι μας.

Οι αντιδράσεις του κόσμου στην παρέμβαση ήταν αναπόσπαστες αλλά και καθοριστικές για το τελικό μας έργο, αλλά και αποκαλυπτικές για την σχέση της κοινωνίας με τον δημόσιο χώρο. Δηλαδή, το ποσό επιθυμούμε, φοβόμαστε ή αποφεύγουμε την εγγύτητα με τον δίπλα στα πλαίσια κάποιων παγιωμένων συμπεριφορών στον δημόσιο χώρο. Κάποιοι περαστικοί αναγνώρισαν το "μήνυμα" της παρέμβασης, δηλαδή την ανάγκη για οικειότητα και επαφή με τον χώρο. Ορισμένοι θεώρησαν ότι αλλοιώνει την εικόνα του εκάστοτε χώρου ή την κανονικότητα (ένιωσαν ότι εμποδίζεται η κυκλοφορία ή παραβιάζεται ένας άγραφος κανόνας της τάξης).

**Η Αιθουσοπάθεια κυριολεκτικά είναι πάθηση του αιθουσαίου συστήματος, η οποία προκαλεί διαταραχές στην αντίληψη του χώρου, του προσανατολισμού και της κίνησης. Όπως το αιθουσαίο σύστημα "μαθαίνει" ξανά την ισορροπία μετά από κρίση, έτσι και το έργο μας αποτελεί μια αναπροσαρμογή του σώματος στο χώρο.