tư vấn, hỗ trợ giúp học sinh nhận diện vấn đề, khám phá bản thân để từ đó đưa ra các biện pháp giải quyết khó khăn mà bản thân đang gặp phải.

* Ý nghĩa

- Hình thức minh họa hoặc trình bày trực quan giúp học sinh hiểu rõ vấn đề của mình hơn và dễ dàng thể hiện suy nghĩ, cảm xúc, mong muốn của mình.

- Phương pháp này đặc biệt có hiệu quả với những trường hợp học sinh khó hoặc không muốn bộc lộ suy nghĩ và cảm xúc của mình một cách trực tiếp.

Ví dụ: giáo viên cùng học sinh chơi với các đồ vật, con thú nhỏ để nói về những vấn đề trong mối quan hệ của các em với bạn bè, thầy cô hay cha mẹ....

* Yêu cầu khi sử dụng:

- Lựa chọn phương tiện (tranh, ảnh, video, đồ vật) phù hợp với mục đích, nội dung tư vấn, hỗ trợ

- Lựa chọn không gian, đặt câu hỏi phù hợp để học sinh thể hiện suy

Ở tuổi học sinh trung học cơ sở có sự cải tổ rõ ràng về mục tiêu và giá trị quan hệ giữa gia đình - nhà trường và bạn bè, do sự xuất hiện và phát triển nhanh nhu cầu giao tiếp với bạn ngang hàng. Sự chuyển đổi này trong quan hệ giữa học sinh trung học cơ sở với gia đình là căn nguyên dẫn đến những xung đột, mâu thuẫn giữa học sinh với cha/ mẹ, người thân của mình.

- Khó khăn do mâu thuẫn nảy sinh giữa cha/mẹ với con trong các lĩnh vực hoạt động của con. Trong nhiều gia đình, cha mẹ hiểu rõ đặc điểm phát triển của con, đồng cảm với con trong học tập, tu dưỡng và quan hệ, đồng hành cùng con thì mâu thuẫn giữa cha/ mẹ với con không những không xuất hiện mà còn là tác nhân trợ giúp con tháo gỡ các khó khăn khác. Tuy nhiên, trên thực tế, vẫn còn nhiều bậc cha mẹ chưa hiểu những đặc điểm lứa tuổi của con, không tìm được tiếng nói chung với con và làm cho mối quan hệ giữa cha mẹ với con cái ngày càng xa cách. Việc thiếu hiểu biết về đặc điểm tâm - sinh lí của con tuổi dậy thì, thiếu hiểu biết về xu thế phát triển của con và những khó khăn con đang trải qua; thiếu đồng cảm và đồng hành cùng con sẽ xuất hiện mâu thuẫn, xung đột với con, dẫn đến tạo ra áp lực lớn đối với con; gây trạng thái tâm lí căng thẳng của con; tạo ra những hiểu lầm không nên có giữa cha mẹ với con cái. Trong nhiều trường hợp, bên cạnh sự tư vấn, hỗ trợ cho học sinh, giáo viên cũng cần phải tư vấn và hỗ trợ cho các bậc cha mẹ để giúp họ có thêm những hiểu biết về sự phát triển của con, nâng cao kĩ năng làm bạn cùng con để xây dựng mối quan hệ tích cực - đồng cảm giữa cha mẹ - con cái trong gia đình.

b. Khó khăn trong giao tiếp - ứng xử với giáo viên:

Giao tiếp giữa học sinh trung học cơ sở với giáo viên là thử thách thực sự đối với cả giáo viên và học sinh, đồng thời là lĩnh vực học sinh và giáo viên gặp nhiều khó khăn tâm lí. Khó khăn này biểu hiện qua tâm lí ngại tiếp xúc, tâm sự, chia sẻ với giáo viên của nhiều học sinh (trong khi đó nhu cầu được chia sẻ, tư vấn của các em rất lớn); qua các hành vi phản ứng của học sinh được coi là "gai góc, thô lỗ, ngang bướng", gây ức chế, khó chịu cho không ít giáo viên, như "cãi lại", "soi mói", "bình luận", "hành vi hỗn hào, hư, không nghe lời" v.v.. Ngược lại, trước những ngôn từ và hành vi của học sinh như vậy, nhiều giáo viên thể hiện thái độ thiếu thiện cảm, thiếu tôn trọng các em.

Nguyên nhân chính về phía giáo viên có thể là do chưa thực sự thấu hiểu, thấu cảm và đồng cảm với những đặc trưng, sự biến đổi mang tính cải tổ trong các cấu trúc tâm - sinh lí của học sinh tuổi dậy thì; thấu hiểu hạn chế và khó khăn khách quan của học sinh trong hoạt động học tập, tu dưỡng và phát triển. Nhiều giáo viên chưa phân biệt rõ nguyên nhân của những ngôn từ và hành vi ứng xử của học sinh đâu là do đặc điểm có tính đặc trưng của lứa tuổi và đâu là do đặc điểm có tính cá nhân được hình thành trong cuộc sống. Về phía học sinh, nhiều em chưa được trang bị hiểu biết về đặc điểm tâm - sinh lí của chính lứa tuổi các em (tại sao mình lại có những suy nghĩ, ngôn từ và hành vi như vậy) và kĩ năng cần thiết để khắc phục những tác động tiêu cực do đặc điểm lứa tuổi gây ra. Nhiều học sinh chưa hiểu ở mức độ cần thiết tính phức tạp và khó khăn trong hoạt động nghề nghiệp của người giáo viên, yêu cầu và áp lực tâm lí đến hành vi của giáo viên trong quan hệ và ứng xử với học sinh và phụ huynh. Nhiều học sinh không có tâm thế đồng cảm với thầy/cô giáo. Mặt khác, trong giao tiếp và ứng xử của học sinh tuổi trung học cơ sở với giáo viên nói riêng, người lớn nói chung, các em có xu hướng cường điệu hoá các ngôn từ, hành vi của người lớn, của cô giáo, nhưng lại coi nhẹ ngôn từ, hành vi của mình.

c. Khó khăn trong giao tiếp với bạn:

Trong quan hệ với bạn cùng tuổi, học sinh trung học cơ sở có thể gặp nhiều khó khăn tâm lí với những biểu hiện như:

- Khó khăn trong việc xác định các tiêu chí kết bạn, nhất là những năm đầu cấp trung học cơ sở. Nhiều học sinh chọn bạn theo các tiêu chí hình thức, dựa trên những biểu hiện cảm tính, không ổn định. Kết qủa là tình bạn thường xuyên bị xáo trộn, gây thất vọng, lo lắng, thậm chí bi quan về tình bạn.

- Quan niệm phiến diện về tình bạn của học sinh có thể dẫn đến hành vi cực đoan, thậm chí tiêu cực trong quan hệ với bạn bè. Do xuất hiện và phát triển nhu cầu giao tiếp với bạn, tự ý thức, tự khẳng định bản thân... nên trong quan hệ với bạn, học sinh trung học cơ sở thường lí tưởng hoá các phẩm chất của tình bạn, dẫn đến tâm lí cực đoan ở các em. Nhiều em chưa nhận thức đúng về tình bạn chân chính, còn nhầm lẫn giữa việc quý mến, giúp đỡ bạn đúng cách với việc a dua, bao che cho bạn, dẫn đến vi phạm các tiêu chuẩn đạo đức học sinh.

- Trong giao tiếp với bạn, học sinh trung học cơ sở thường cường điệu hoá mối quan hệ bạn bè, nên xuất hiện mâu thuẫn với cha/ mẹ và thầy/ cô giáo về đối tượng kết bạn, cách giữ gìn tình bạn, thể hiện bản thân trong quan hệ với bạn… Trong nhiều trường hợp các em không đủ hiểu biết, kinh nghiệm cũng như khả năng kiểm soát cảm xúc của mình, dẫn đến các hành vi quá khích như phản ứng tiêu cực đối với người lớn khi nhận xét, phê phán về bạn và quan hệ với bạn.

- Trong quan hệ với bạn, học sinh trung học cơ sở hình thành các nhóm bạn theo các tiêu chí riêng, dẫn đến hình thành các nhóm tự phát. Nếu sự khác biệt giữa các nhóm quá lớn, sẽ dẫn đến mất đoàn kết trong tập thể, xuất hiện các biểu hiện về sự phân biệt về nhận thức, thái độ và hành đối xử giữa các học sinh. Thậm chí nhiều em bị lôi kéo vào những nhóm bạn không lành mạnh, bị khống chế bởi các học sinh chưa ngoan. Những nhóm bạn tự phát theo chiều hướng xấu (lệch chuẩn) nếu không được định hướng đúng đắn có thể gây nên những tác hại không nhỏ đến đời sống tâm lí và sự phát triển nhân cách của học sinh.
* Lựa chọn phương pháp nhận diện: