·   Migjeni ka punuar si mësues ne Vrakë te Shkodrës, e mandej  edhe ne Pukë. Kishte dëshirë te studionte letërsinë ne Itali, po atje arriti te shkonte vetëm për t’u shëruar nga turbekulozi, nje sëmundje tepër e rëndë për kohën, që e mbyti.

·   Nga viti 1932 Migjeni e filloi ushtrimin e shkrimit letrar në shqip, duke botuar shkrimet në revistat e kohës, më parë vjersha e skica, e më vonë tregime.

·   Një mori interpretuesish nuk u shkoqën kurrë nga fati i lig i poetit,dhe ky emocion u bë kriter i leximit, madje edhe një shtytës për kërkimin e pandalshëm të projektimit hipotetik, cfarë literature do të shkruante Migjeni po të vazhdonte jetën.

·   Nje kërkim për ndyshim në trajtë e në shprehje, është në nismë dhe i papërfunduar, sic nuk jane te përkufizuara vargjet e tij të lira, apo te papërfunduara Novelat e tij.

Armina Bodini

·     Ai lindi më 1911 në Shkodër, në gjirin e familjes, si dhe në Tivar, vend ku edhe mbaroi mësimet e para. Herët mbeti pa prindër, po edhe kur i kishte gjallë, u rrit në një botë ku autoritetin e parë e kishte gjyshja.

Albin Dedaj

Grupi 1

•Ka punuar si mësues në Vrakë të Shkodrës e mandej edhe Pukë. Kishte dëshirë të studionte letërsinë në Itali, po atje arriti të shkonte vetëm për t'u shëruar nga tuberkulozi, një sëmundje tepër e rëndë për kohën, që e mbyti.

•Nga viti 1932 Migjeni e filloi ushtrimin e shkrimit letrar ne shqip, duke botuar shkrimet ne revistat e kohes, me parë vjersha e skica, e më vonë tregime.

•Arsyet janë dy më kryesoret. Një mori interpretimesh nuk u shkoqën kurrë nga fati i lig i poetit, dhe ky emocion u bë nje kriter i leximit, madje dhe një shtytës per kerkimin e pandalshëm te projektimit hipotetik, çfarë literature do të shkruante Migjeni po të vazhdonte jetën.

ARMINA BODINI

• Vepra e artit nuk mund të shfytyrohet kurrë, sepse vlerat janë në qenësinë e saj e jo në interpretimet.

• Karakteri i veprës së tij, sado e ngritur mbi një rebelim tematik e social, ashtu dhe një rebelim kundrejt formave dominante letrare te kohes, asnjëherë nuk del në nivelin e militantizmit, qysh janë munduar ta shpjegojnë ithtarët e tij të mëvonshëm.

•Më në fund, kjo cilësi e bën të dallueshme nga autorët dominantë të kohës.

HEBIP KOJNOZI

• Për shkak të faktit të poetit e për shkakt të vlerave të veta, vepra e Migjenit u bë shumë e njohur në botën letrare shqiptare. Ajo u lexua e u interpretua me shumë se vepra e cilitdo autor tjetër të brezit të tij dhe për habi edhe u paragjykua e u keqkuptua.

• Ai jetoi e shkroi në Shkodër, që ishte qendra kulturore e letrare e Shqipërisë, ku ishin të gjallë e krijonin ende disa nga autoritetet më të mëdha letrare te kohes, si Fishta, Mjeda, Koliqi, etj.

ARLIND AGOLLI

Nje nder skicat filozofike te Migjeni pershkruan absurdin e jetes, perplasja brenda njeriut te dy te kundertave, permasat e te cilave njeriu i ka brenda thelbit te vet dhe s’mund t'i largoje qe aty. Ne skicen “Tragjedi apo Komedi”, dilema e Migjenit sillet e persillet rreth pyetjes: ”Si eshte njeriu para dhe pas vdekjes: I madh apo i vogel?!” Mbi te gjitha kjo dileme ka te beje me fatalitetin njerezor. Njeriu lind, rritet dhe lufton per jeten, lidhet fort pas saj dhe ben cdo sacrifice por ne fund vjen vdekja, e cila i ben shkrumb e hi perpjekjet, e tere luften qe beri per jeten.

·        Për shkak të faktit të poetit e për shkakt të vlerave të veta, vepra e Migjenit u bë shumë e njohur në botën letrare shqiptare. Ajo u lexua e u interpretua me shumë se vepra e cilitdo autor tjetër të brezit të tij dhe për habi edhe u paragjykua e u keqkuptua.

• Ai jetoi e shkroi në Shkodër, që ishte qendra kulturore e letrare e Shqipërisë, ku ishin të gjallë e krijonin ende disa nga autoritetet më të mëdha letrare te kohes, si Fishta, Mjeda, Koliqi, etj.

 Arlind Agolli

Grupi 3

Dëshira për të jetuar i mban gjithë ato personazhe që përshkrohen në mjerimet e përditshme materiale shpirtërore: lypesit, të papunët, nxënesit Lulin e Zenelin, që lidhen me vete jetën e mesuesit të Migjenit. Dëshira për të jetura, në rrethana të rënda sjell pikërisht vdekjen, apo shpalimin përrallor të dashurisë.

Kurora më e lartë artistike e këtij tipi të shkrirë të Migjenit është "Legjenda e Misrit". Në një tekst kaq të shkurtër janë treguar kaq shumë probleme të jetës e të mentalitetit. Në të vërtetë, kjo prozë është një akuzë dhe vet akuzë, kurse brenda e thur tonin e rreptë polemik.

Pjesa e dytë nis prap me thirrjet: "Misër, misër!" Po tashi shkruhet si tregim, që përshkruan pamjet dhe i komenton ato me një dhimbje e ironi therrës. Malësorët e medhenj e legjendar zvogelohen e përkulen përpara misrit, burimit të vetëm të jetës. Ai tashmë është hyjni e tyre. Ata qajnë kodra e lugina, përballojnë baltë, shi dhe shikojnë njëri pas tjetrin të heshtur e të menduara.

Grupi 2

-"Kënga e rinisë” është apoteoza e forces, entuzIazmit, gëzimit. Në të ringjallja nuk është vetëm vrull, por njëheresh gëzim, dashuri, vetë jeta.

Ciklin e dytë e përbëjnë “KËNGËT E MJERIMIT’’, ’’Poema e mjerimit”, një ndër më të realizuarat e krijimtarisë së Migjenit, është një tablo e gjerë e një realiteti therës.

-"Poema e mjerimit" duket sikur mban embrionet e gjithë krijimeve të tjera të këtij cikli. Ajo paraqitet si një pamje e përgjithshme e përmbledhese.

-Ndërsa te "Kangët e pakëndueme", poetin e mundonte dilema se ç'fat do të ketë frymëzimi i tij i pamaterializuar.

-"Këngë në vete" ka në qendër raportin me traditën.

•Me 1936 botoi permbledhjen e poezive 'Vargjet e lira',por libri nuk u perhap. Vetem nje botim i plotesuar i vitit 1944 u perhap ne duart e lexuesve shqiptarë. Ne keto vite pergatiti dhe librin e vet më të mirë ne prozë 'Novela të Qytetit të Veriut', që u botua pas vdekjes se autorit.

•Karakteri i veprës së tij, eshte e ngritur mbi një rebelim tematik e social, ashtu dhe nje rebelim kundrejt formave dominante letrare të kohës.

Ciklin e dytë e përbëjne “Kangët e mjerimit”, “Poema e mjerimit”, një ndër më të realizuarit e krijimtarisë së Migjenit,eshte nje tablo e gjerë e një realiteti therës. Njëri pas tjetrit parakalojnë te mjerët; lypesit, pijanecet, gratë që shesin veten, gratë qe mallkojnë fëmijet e tyre, foshnjat qe lëngojnë. Mbi te gjithe kete peizash, mjerimi është mbret. Migjeni kalon shkallë-shkallë nga pershkrimi i portretit të mjerimit, në mjediset ku jeton mjerimi.

Por nga mjerimi mund te lindë veç mjerim, nje gjeneratë e tërë që e ka në ballë vulën e tij e që mund të gjejë shpetim aq sa mundi te gjejë brezi që e solli ne jetë.

Nje moment i dyte ka te beje me pyetjen se ku duhet kerkuar burimi i zgjimit, i ringjalljes:

Poshte ne dhe zbritmi

Ndosht aty keni per te gjete fillin e nje hymni

Qe Illyri e vjeter nder kremtime kendonte Ndersa zemra e kombit ne liri kumbonte.

Pra ne Ilirine e vjeter qe ajo gezonte, pikerisht brenda tokes se historise shqiptare

Tek "Kanget e pakendume" poeti fokuson veten. "Kanget e pakendume" jane frymezimi i pa materializuar ne krijime. Zbulohet raporti e lidhja qe ekziston ndermjet botes shpirterore te poetit e asaj c'ndodh ne realitet - se jashtmi.

Grupi 5

1. Poezia "një natë pa gjumë" është një klithje deri në skaj e të vetmuarit.Kjo klithje shqiptohet si:

-THIRRJE UNIVERSALE: pak dritë…

-THIRRJE E PËRCAKTUAR: o shok,o vëlla,o burrë,o hero.

2. Ne vargun: Por pishë nuk kam e vetëm janë burrat, shokët… poeti ALUDON PËR FORCËN E IDEVE DHE TË POEZISË së tij për t’i nxjerrë njerëzit nga terri i erresires. Ai ndjen dhimbje dhe për vetminë e tyre, se nuk ështe në gjendje t’ua ndricojë mendjet,nuk është në gjendje të kthehet në një lider te tyre shpirtëror.

3. Dilema e poetit kalon sipar një kurbe të caktuar:

-NGA KËRKESA EKZISTENCIALE, që del në formën e një krize fizike e shpirtërore dhe realizohet përmes KUNDËRVËNIEVE TË FORTA:

kur të dhemb e s’di c’të dhemb, e syni gjum’ nuk ka, urren, nuk di c’urren, don e s’din se c’don.

-NË KËRKESËN E MADHE PËR NDËRRIME, që del në formën e një thirrjeje të fuqishme:

Do ta shifsha vallen tande në maje të një shpate

Këtu kurba arrin kulmin. Dhe më pas fillon rënia nga stërmundimi fizik e shpirtëror, për të arritur te:

-Zhgenjimi, në formën e pyetjeve retorike e ironizuese:

-Gjel a rren a s’rren? Cila asht fjala jote?

-Permbyllja - KËRKESA PËR SHPËTIMIN INDIVIDUAL:

O jastek ty të rroki,të perqafoj si shpëtimin,

më fal atë që due: gjumin dhe andrimin.

Grupi 5

1.Thirrja e poetit del në dy forma,si:

-LUTJE PËR QETESI PERSONALE:

Pak dritë vetëm, të lutem mëshirë të kesh se do Cmendem në kët natë pa gjum dhe pa pishë.

-VULLNET E SHPRESË PËR NDRYSHIME:

Me flakën e pishës në qiellin e ksaj nate

ta shkruajshe pak kushtrimin… Ehu Burrë i tretun!

2.SIMBOLI I GJELIT dhe i kënges së tij është i pranishëm në disa krijime të migjenit dhe gjithmonë dalin me FUNKSION IRONIZUES. Kënga e gjelit si shenjë e ndërrimeve bëhet e pabesueshme. Nënteksti i poezisë fsheh notat tragjike të vetë jetës se Migjenit që po shuhet nga sëmundja.

"Por un s’besoj sonte ne fjalëet e kesaj bote."

Revolta e qenies kundër Zotit

Notojnë xhamia e kisha nëpër kujtime tona

E lutjet pa kuptim e shije përplasen për muret e tyne

Dhe nga kto lutje zemra zotit s'iu thye

Por vazhdoi të rrahi ndër lodra dhe kumbona

Revota e njeriut

Revolta e njeriut kundër fatit, kundër dobësisë e pafuqisë së tij përball një tërësie që shfaqet e pamposhtur e kompakte si vetë personifikimi i malit , shpërthen fuqishëm tek "Recital i malësorit". Nuk është thjesht një institucion i caktuar a një sistem i caktuar shoqëror, është tërësia e pengesave që nuk e lejojnë njeriun të shprehë potencialin e tij fizik e shpirtëror.

O si nuk kam një grusht të fortë

t'i baj mu në zemër malit që z'bëzanë

ta dij dhe ai se ç'domethënë i dobët

n'agonit të përdihet si vigon i vramë

2.Poezia "Nje natë pa gjumë" mbizotërohet nga TONI THIRROR, përsëritja e fjalëve dhe shkallëzimi i dhimbjes që forcojnë vetminë e dëshperimin njerëzor. Terri, Drita, Burri, Heroi, Jeta, Vdekja, Pisha, Kushtrimi, Ngushëllimi janë KONCEPTE-FIGURA që e bëjnë këtë krijim POEZI TË DILEMAVE të mëdha njerëzore.

Grupi 4

"Studenti në shtëpi" është ndër krijimet më përfaqësuese jo vetëm të vëllimit, por të gjithë krijimtarisë të Migjenit në prozë. Një djalë i ri, student, kthehet disa vjet mungese në atdhe, deri këtu motivi është i njohur dhe i trajtuar nga autorë pararendës. Por, ndërsa personazhet në krijimet e këtyre të fundi, gjatë qëndrimit të tyre larg, idealizojnë cdo gjë që ka të bëjë me vendin, shtëpinë, vatrën familjar, Migjeni na provoi një tjetër tip heroi që në momentet e para në letërsinë tonë që figura e babait lidhet në mënyë figurative me natën, sytë e tij në vet të ngjallin dashuri e ngrohtësi, të ngjallin një ndjenjë të vecantë, që për autorin është e krahasueshme me atë që ndjen njeriu kur shkel gjarprin. Vendin e mallit e zë ndjenja e mërzisë përballë kontaktit me rregullat-ligjet që mbretërojnë në familje. Ajo çfarë përshkruhet mjaft përmbledhtas në momentet e para jepet shkallë-shkallë gjatë novelës.

JULJAN KULLA

Grupi 4

PAK POEZI:

•Të birtë e shekullit të ri"Syt' e tyne të trishtueme shprehin dishirime të përgjumuna, shprehin frigë të pa-kuptueme dhe në shpirtna të tyne derdhen të reshkunat lumna. Hapat e tyne të ndërlikuem për shkallë të jetës ngjitën me hezitim,se kaherë rrugën e tyne ia kishin largu edhe tash presin nji "prilim". Por pritja asht e kotë! E kotë asht çdo pritje! Se koha s'ka pritë dhe as nuk pret për ta!"

Alternativa e Migjenit shfaqet dendur në këto shkrime në trajtë te ideve të papajtueshme, pa pasur një zgjidhje: Sokrat i vuejtun apo derr i kënaqun, Ose...ose, Tragjedi apo komedi. Pikërisht kur bëhet zgjidhja del tragjikomike, siç del zgjidhja te Sokrati... "Fytyra e derrit i vihet Sokratit,e ftyra e Sokratit i vihetderrit. Kështu njeriu ia luan lojen vetvetes."

Një lloj tjetër i skicave rrok temat sociale ekzistenciale të qytetit, nëpër fragmentet e ndodhin karakteristike: lypesit, të papunët, që sillen e nuk mund të bëjnë asgjë. Autori këto ngjarje e këto pamje i përcakton gati përherë me fjalët e para të shkrimit.

Grupi 1

• Për shkak të fatit të poetit e për shkak të vlerave të veta, vepra e Migjenit u bë shumë e njohur në botën letrare shqiptare. Ajo u lexua e u interpretua më shumë se vepra e cilitdo autor tjetër të brezit të tij dhe për habi edhe u paragjykua e u keqkuptua.

• Ai jetoi e shkroi në Shkodër, që ishte qendra kulturore letrare e Shqipërisë, ku ishin të gjallë e krijonin ende disa nga autoritetet më të mëdha letrare te kohes, si Fishta, Mjeda, Koliqi etj.

ARLIND AGOLLI

Grupi 1

Vepra e artit nuk mund të shfytyrohet kurrë, sepse vlerat janë në qenësinë e saj e jo në interpretimet.

Karakteri i veprës së tij, sado e ngritur mbi një rebelim tematik e social, ashtu dhe një rebelim kundrejt formave dominante letrare te kohes, asnjëherë nuk del në nivelin e militantizmit, qysh janë munduar ta shpjegojnë iftarët e tij të mëvonshëm.

Më në fund, kjo cilësi e bën të dallueshme nga autorët dominantë të kohës.

HEBIP KOJNOZI

E vërtetë, me tamam! - pëshpriti Oso Bakalli, tue ndejë përpara dyqanit të vet. U çue, hyni mbrenda, nuk i lëshoi syt si përherë mbi mall, të cilën në kohët e fundit e kishte shtue, por me mërzi u rras mbas banakut. Aty e pushtoi një ndjesi, si me iu zhgatrue qenia e tij. Tashti ma nga helmi as nuk mejtonte gja. Donte të shkojë të dyqanxhiu ngjitë dhe ta marri vesht mirë punën, por s’kishte guxim, mbasi e dinte se çka do t’i thoshte. Por mjafton me pa dhe me ndëgjue at kopil me gazeta që po bërtet, si po çirret anembanë dhe po shtie çerekët e lekut në xhep.

— E vërtetë, me tamam, - i erdhi tue thanë dyqanxhiu ngjitë, me gazetë në dorë dhe me buzqeshje të helmueme.

— Mos ma këndo! S’ke se ç’ma këndon! A s’po ndëgjon si po çirret ai kopil përjashta?! Më bahet me ia ble të gjitha gazetat që ka në dorë, veç mos me bërtite ma.

Ishte pranverë. Dyqanet e pazarit mbylleshin n’orën shtatë. Por Oso Bakalli i mbylli hesapet në gjashte, dy blesve që erdhën mandej nuk desht t’u shesi, e mbylli dhe dyqanin dhe u nis për në shtëpi.

Pranvera e kësaj pranvere nuk ra në sy. Nuk u shijue as aroma e pemve të lulzueme, as që u admirue bukuria e tyne. Truni dhe shirti i një pjese të madhe të qytetit ish zanë me do mendime krejt tjera, e pranvera që aq pritej, erdhi dhe po kalon si një udhtare pa randsi. Njerzit tonë jane shum shpirtngushtë; kur u kërcnohet ndoj rrezik mbi krye, mejtojnë vetëm at rrezik që të jenë vetëm e vetëm ma të deshpruem, nuk mejtojnë sadopak ndër gjana tjera. E pra, sa shpresa e sa dëshira përfton pranvera nëpër kopshtie, ku enden varzat dhe gratë e mshehuna tue mshehë ndjesitë e tyne.

E motra shtatmdhetvjeçare e Oso Bakallit i thote shoqes mbrapa gardhit:

— E vërtetë! Ka dalë edhe në gazetë - dhe qeshej me një za të mbytun.

— Haj, moj! - dhe shoqja gjeti një vrimë në gardh, nëpër të cilën kaloi dhe e rroku shoqen.

— Ty të kande… Dritë?

— Pse? Ty a nuk të kande?

— Nuk dij, besa… Por Osja ka ardhë i idhtë si zehri, ka thirrë nanën, dhe unë prigjova kur i tha që mos me dalë asnjena prej shtëpie.

— Mue, besa, më kande, Hajrie. Pse mos me dalë edhe ne si dalin dhe varzat e botës, - tha Drita tue u kuqë. Mendoi pak dhe vazhdoi: ti që je aq e bukur, pse me u mshehë, moj Hajrie? Hajria e shtërngoi fort për supit shoqen, e kjo e puthi në skaj të buzve. Nga njena anë gezimi pse do dalin të zbulueta, nga tjetra anë friga e një pasigurie përftoi një ndjesi, të cilën kurr s’e kishin ndie.

— Ka me të pa ai, Hajrie, tamam njashtu si je, kur të dalim bashkë.

— Si flet edhe ti, Drite… Si s’ke marre… Mundet me të ndegjue kush… Naten e mire, - i tha në mnyrë të ftohte, tue u skuqë në fytyrë.

Drita, tue dalë nëpër bire të gardhit n’oborr të vet mendonte dhe i erdh keq pse shoqja e saj asht aq e pasinqertë.

E Hajria kur hyni në shtëpi, shkoi para pasqyrës mbsheftas, Shikoi veten, u pendue pse i tha ashtu shoqes dhe po t’ishte tash shoqja aty, do ta përqafonte dhe do ta puthte me gjithë zemer.

Nê tane shtëpinë një heshtje, sikur ndodhet ndokush n’agoni të vdekjes. Po, ka agoni, por jo mjerim. Si në kët shtëpi dhe me qinda e qinda shtëpia tjera kanë diçka si agoni vdekje. Po vdes një e kalueme shekullore aq e ndjeme dhe aq e jetueme. Po i hiqet guri i qoshes kështjellit mijëvjeçar dhe zemrat e njerëzve po helmohen nga rroposja e ti. (Disa, përkundra, gëzohen si me u pas vramë një shaze përbindshe që rronte dhe helmonte jetën nëpër shtëpia). Gazeta, reforma, zbulimi i grave ishin stihitë që mundojshin trutë e ngathët të njerzve, të cilët nuk ishin mësue të mendojnë mbi ato gjana. Krenave, të mundueme vetëm me hallet ma të thjeshta të familjes, vetëm të shtëpis, tash përnjehere u bien me mendue mbi dicka të përbashket, mbi një problem kolektiv dhe pronarët e atyne krenave gjinden si peshqit në ranë. Me zbulue gratë! - Këtë s’e kanë mendue se do t’u bahet për së gjalli.

Osja rri në minder, pin cigare mbas cigares, dhe mendon gjithçka dhe asgja nuk mendon. Po, mendon se si mashkujt janë me të vërtetë të këqij, si kanë qejf me e pa gruen e huej, dhe të shokut të vet, si i shkon mendja mandej të puna ma e keqe. I din Osja mendimet e mashkujve se dhe vetë asht mashkull. Dhe ai vetë mendon ashtu, me gjithë të katërdhetë vjetët e tij dhe me gruen pranë.

M’u hiq syve! - i bërtiti grues kur kjo iu avit dhe me xhelozi e mati me sy që nga kambët deri në krye.

— Çfare fajit i kemi na, as na s’kemi qejf me dalë të zbulueme, - i tha e reja vjehrres.

— Praj, mos fol, ka të drejtë! - iu përgjegj kjo plot zemrim tue mendue se bukuria e së resë ka me u pa sheshit nëpër rugët e qytetit.

Si me pasë ardhë ditët e fundit të jetës mbi tokë. Njerzit të njoftun, miqët, shikoheshin tërthorazi, me bisht të synit, njeni me tjetrin dhe mezi përshendeteshin. Si me dashtë mos t’ia kujtojnë shoshoit se po përmbyset bota. Në të vërtetë në ndërgjegje ndjejshin se bota nuk po përmbyset, vetëm se do t’u zbulohen gratë, por për ata njësoj, bile ma mire t’u permbyste bota, se atëhere gratë nuk do zbuloheshin.

Pak poezi… Pak poezi të dridhshme si fjala që del drejtpërsëdrejti nga zemra e emocionueme…

Pak poezi - të rrojsh një çast të shënueshem.

Një shkëputje, vetëm një shkëputje çasti nga jeta në të cilën të githa ndjenjat u shitën për bukë dhe për pare.

Mbyllte syt, rrudhte ballin. M’u hiq! - britte ma shum në vetë, tue tundë kryet. Hapte syt. Prap pshtetëte faqet mbi dy shuplaka dhe shikonte ftyrën e vet në pasqyre të xhepit të cilën e kish pshtetë mbi një libër.

Ndër trutë e tij, si të vizatueme ishin dy buze të kuqe e të shkëlqyeshme nga langu i jetës… M’u hiq! - dhe tundte kryet. Dy sy të kaltër… M’u hiq! - dhe tundte kryet. Kamba pak më sipër gjunit, kofsha e lakuriqët, e bardhë, me të verbue…

— Nuk do të shkoj ma, jo! Për një muej nuk do të shkoj ma. Jo, për dy javë… për një javë.

— Ti rren, - i thoshte ndërgjegja.

— Sa i marr jam… Sa i marr jam… Ha-ha-ha, - qeshej me vetë me një gëzim të ndrydhun n’intimitet ma të thellë. Njëzetetre vjetët e tij dridheshin si njëzetetre tela në harpe dhe tingllojshin në një melodi të cilën e këndon vetëm rinia.

— Gomar! - i thoshte vetes. - Njëzetetre jetë ke e dashunohesh me një vajzë si me qenë gashtëmbedhjetë vjeç…

— Po, por asht e bukur…

— Si të gjitha ato që dashunohen…

— Ajo asht e vetme dhe tjetër Lilushe nuk ka…

— Me të vërtetë, tjetër Lilushe si ajo s’ka, por ma të bukur po.

— Ç’të baj kur e due?! Mirë pra, po përpiqem të mos ta due. Po provoj të mos i shkoj në shtëpi. Por tezja ka me më thanë: ku je?

Kështu fliste ndërgjegja me ndërgjegjen e tij dhe ai ishte lami i luftës shpirtnore të cilën e kishin krijue rrethanat pse dashunonte të bijën e tezes.

Vështronte si në shtëpi të saj e pranojshin me gjithë zemër si kushri, e ai n’ato çaste kanjiherë shante veten:

— I poshtm! I poshtm! Hyn si hajn në shtëpi ku të presin si mik të sinqertë.

— Ha-ha-ha… i poshtm, i poshtm… - qeshej me vete nervozisht e ndërgjegja e tij vazhdonte, - çë të baj? çë të baj?

Dhe mshehte dashunin e vet si gjarpni kambët…

— Sa vështirë e kishte me folë me indiferentizëm, mbi gjana të thjeshta, kur ishte Lilusha aty. E duhej, duhej, perndryshe jashtë, jashtë nga ky rreth! E dinte ai - po të thoshte:

— E due Lilushën!

— Pse, çka të ka ba të keq mos ta duesh? Mandej dhe kushrinë e ke, - do t’i përgjigjeshin.

— Por unë e due, e due Lilushën fort si vajzë, si grue!

Ata do shikojshin shoqi-shojnë dhe, kur t’i kishin ndëgjue për së dyti fjalët e tij, do thojshin: ka dalë menç. Pse skllavët e dokeve, të zakoneve, të ligjeve të trashigueme me shekuj, skllavët e thashethamjeve, ku mund ta kuptojnë se mund të dashunohet dhe një kushrinë. - Por edhe ai vetë e ndjente se kjo dashuni e tij nuk asht në rregull. Donte t’iu shporrej, prandaj mejtonte dhe shkundte kryet për me e largue parafytyrimin e së bukurës Lilushe.

— Të mos mendoj në të, të mos shkoj ta shof dhe do më largohet kjo gja që ndjej për Lilushën.

— Ndoshta tue u argëtue me ndoj vajzë tjetër, natyrisht pak të bukur, do ta harroj Lilushën…

— Po ku ta gjejsh vajzën tjetër dhe të tillë që ta debojë parafytyrimin e Lilushes?

— Marrzi! Marrzi! Në shekullin e njëzet një Werter… Çë ban nga vetja, - e qortonte veten dhe donte të iki nga këto mendime. Dhe vehej në punë. Me të githa fuqit kujdesej të bajë punë, punë sa më të mëdha, në valën e saj mos ta kujtojë Lilushën, të cilën nga vuejtja kanjiherë e urrente.

Hana e zbetë, si fytyra e nji të vdekuri, kundron nga kupa e qiellës.Kundron botën e maleve të kristalizueme nga bora.Kundron kasollat e kristalizueme të katundit, të cilat as frymë nuk marrin.Të gjitha janë mbështjellë në bardhsin e borës.Vret shpirtin e malsorit siç vret shpirtin e artistit shtatorja e barshë e nji grue së lakuriqët.
E në kasolle, e cila gjëmon nën barrën e borës,derdhen dy ngjyra kuq e zi. I kuq zjarmi i votrës në mes të kasolless, e i zi rrethi. Të zeza, t’errta janë skutat e kasolles, nga ndigjohet blegrim i mekun i ndoj delja ose kumbona e lopës. E dhe ato i vret buluria e bardhë. Nga goja u del avulli i afsheve që ngrihet n’ajr, bjen mbi qimet e tyne si brymë dhe kristalizohet. Heshtje. Gjithçkafja e kristalizueme .Nji dorë shtrihet, zen nji dru e shpupurish zjarmin. Rropos nji ”botë gacash”. Flaka lëpin errësinën e shkëndijat kërcejnë nën tra dhe nëpër fëtyra rreth votrës. E trupnat e njerzve dridhen,nëpër korriz u përshkohet të ftoftit, që vjen nga skutat, andej nga errsina. Brrr…uf..andej mbrapa shpinet përpijnë errsina me të ftohtit e saj.
-Po shiko mos ngrinë Laroja??
Dhe çohen, i lëshojnë vend rreth zjarmit Larojës, lopës së shtëpisë. Të nxehet dhe ky pjestar familje në kasollen e kristalizueme. E Laroja din si duhet me u shtrimë rreth zjarmit. Po me trupin e saj të math, gati shtypi dy vocrrakë, të cilët i kish zanë gjumi pranë zjarmit.
E kur, andej nga mesnata , acarimi arrin dhe kulmin e vet, atëhere ndër bagëti fillon nji lëvizje.Po ,nji lëvizje. Nji nga nji u aviten njerëyve e me syt e vet si me u lutë:”na lëshoni dhe neve të ngrofemi pak rreth yjarmit, se u ngrimë”. Dhe njeryit kundrejt njerzve s’kanë mëshirë, po kundrejt shtazve -po. Prandej çohen, ua lëshojnë bagëtis vendin rreth votrës, e ata vetë shkojnë n’errësinë që përpinë.
…..Dhe agimi zbardhë me bukurinë e bardhë që vret. Çohen njerzit me trupnat e mpime dhe me kujtim në ndërgjegje se u kalua dhe nji natë e vështirë. U çuen , por nuk çohet nji vocrrak. Dora e s’amës shtrihet bi të dhe mÇat çast nji britmë e tmerrshme shpoi zemrat e kasolles. Dhimba e nji nanës i shkrinë zemrat në vaj, por ç’e do kur nuk shkrin zemrën e vocrrakut.
Po, ishte ngrimë lokia e nanës. Gjaku i tij i kuq dhe i purpurt ish ngrimë ndër dej dhe në zemër, ish bamë kristal, ish ba rubis, për gjerdhanët e metresave. E trupi i vocrrakut, i lokes së nanës, ishte bamë nji shtatore e ngurët e yhgulun nga gjini i nanës.
Merrnje dhe çonje në qytet kët shtatore. Vendosnje në nji shesh! dhe si përmendore kushtonja ndokujt. Kushtonja atij që ka ma shumë merita për kët vend! Po, ndoj ministrit o deputeti, o ndokuj tjetër… E në rasë se nuk gjeni ndoj njeri që ka merita të mjaftueshme ,atëherë kushtonja atij që ka merita ma pak: perëndis klasike.

Nga zjarrmi i votres u shkeput një shkendi

dhe nëpër oxhak, u versul ne liri,

nëpër mes t’errsines

muer udhën e qielles

dhe ne mes hyjve te nates

zu vendin e Hanes.

Ndrit shkendi e gjallë ne qiell plot me hyjë,

ndrit shpirti i ri, lidhe me t’arta nyje

nyjet e dashnis,

dashni e feminis

për te mjeruemet ne botë

qe vuejne, derdhin lotë.

Sa bukur shkendija xhixhillon n’errsine,

vallzon bashke me hyjë dhe andrron lumnine…

e poshtë votra fiket,

pranë saj zemra liget,

zemra e një plaku,

i cili del te praku

dh’e ngreh shkopin ne hyjë

shkendin për me gjete,

rebelin, qe votren e shtepise e la te shkrete…

O ti femi i ri!

E zjarrta shkendi!

Pse votren e le?

Me thuaj, pse? Pse?

E shkendija, hyjet, te tanë qiella arbnore

ne nett e argjenta, të reja – posi hark kunore

zbret mbi shtëpia tona…

e na gzohna, gzohna…

dhe puthim agimin…

– qashtu rrfejme gezim

Të lindet një njeri
nga gjin’ i dheut tonë të rim me lot të vakët,
nga thalb’ i shpirtit tonë që shkrihet në dëshirë të flakët
për një gen të ri, –
Të lindet një njeri!
Pa hyll në ball – por që me fjalë të pushton,
që të rrëmben qetsin e ban gjaku të të vlojë
rrkajë, e ban synin ligshtin ta zhgjetojë,
që nëpër shekuj ndërgjegjen na tradhton.
Të dali një njeri!
Të mkambi një Kohë të Re!
Të krijojë një Epope!
Ndër lahuta tona të këndohet Jeta e Re…
– Të gjithë kombet po dehen n’epopea të veta,
flakë e zjarrmit të tyne na i përzhiti ftyrat
dhe nëpër to një nga një po shtohen rrudhat,
e nën kambë e mbi krye tinzë po na ikjeta.
(Liri! – Po, liri dhe gaforrja gëzon,
porgaforre asht…
Liri, ku plogsi ndërgjegje gjallon,
jo, liri nuk asht!,
Të lindet një njeri
i madh si madhni
dhe ndërgjegjet tona t’i ndezi në dashni
për një ide të re, ideal bujar,
për një agim të lum e të drejtë kombtar.

O dhimbë krenare e shpirtit që vuen
dhe shpërthen ndër vargjet e lira...
A deshte, vall, për t'u ngushlluem
tu' e stolisë botën me xhevahira?

O dhimbë krenare ndër vargjet e lira,
që kumbojnë me tinguj të sinqertë...
Vall, a do të prekish kënd ndër ndijesina?
Apo do vdesish si vdes gjethi në vjeshtë?

O kangë e dejë e dhimbës krenare...
Mos pusho kurr! Por bashkë me vaje,
si dy binjakë këndoni mjerimin -
se koha do t'ju bijë ngushllimin.