Қоршаған орта мәселелерімен шұғылданатын бірнеше халықаралық ұйымдар құрылған.

Олар:

• Қоршаған орта жөніндегі ғылыми к-ті (СКОПЕ, 1969 жылы құрылған),

• Қоршаған орта жөніндегі мониторингінің жаһандық жүйесі (1970),

• Қоршаған орта мен даму жөніндегі халықараралық институт(1971),

• Қоршаған орта мен даму жөніндегі бүкіл дүниежүзілік комиссия (1983),

• Қоршаған орта жөніндегі халықараралық ақпараттық жүйе (ИНФОТЕРРА, 1997), т.б.

Бұлардан басқа әр құрлықта қоршаған орта жөніндегі алуан түрлі ғылыми-зерттеулер мекемелері, к-ттер, жүйелер, комиссиялар мен ин-ттар құрылған.

Организм

Ағза немесе Организм (гр. organon және лат. organіzo – келісті түрге келтіру) – белгілі ортаға өз бетімен тіршілік етуге бейімделген, тірі және тарихи қалыптасқан біртұтас жүйе.

Орта жағдайлары ұқсас кеңістікте тіршілік ететін организмдер қауымдастықтарын биотоп(биоценоз) деп атайды

Қазақстанда орман қоры шамамен 21,8 млн га жерді алып жатыр, яғни республикамыздың барлық жерінен 3,35%-ын құрайды. Біздің өлкеміздің ормандар жүйесі, негізінен, солүстік және шығыс аймақтарда шоғырланган. Ормандардың бірнеше типтері бар. Олар - сексеуіл, қарағай, шырша, самырсын, қайың ормандары мен тоғайлар мен бұталар.

Орман қоры Жер шары бойынша жылдан-жылға қысқара түсуде. Қазақстан ормандарының да жағдайы нашар. Оның негізгі себептері - адамдардың іс-әрекеті, өрттер, ауа райының өзгеруі мен қоршаған ортаның ластануы.

Ең жиі әрі негізгі қолданылатын жіктеу табиғи ресурстар: 1)Сарқылатын

2) Сарқылмайтын

Сарқылатын ресурстар — табиғи ортадан алынған сайын сарқылатын ресурстар.Сарқылатын ресурстар қалпына келетін (таза ауа, тұщы су, құнарлы топырақ, өсімдік, жануарлар әлемі) және қалпына келмейтін (минералдық) ресурстар (қазып алынатын отын, металдық минерал шикізаттар (темір,мыс, т.б.), бейметалдық минерал шикізаттар (саз,құм, фосфаттар, т.б.) болып бөлінеді. Бұлар табиғи процестердің нәтижесінде орны толмайтындықтан сарқылады (мыс, алюминий, т.б.).

Сарқылмайтын ресурстар — табиғи ресурстардың таусылмайтын бөлігі (күн энергиясы, жел, ағын су,теңіз толысуы). Сарқылмайтын ресурстарға кейде атмосфера мен гидросфераны жатқызады. Бұлар антропогендік улы заттектермен едәуір ластанғанда сарқылатын ресурстарға айналады

Бөлімі:Гүлді өсімдіктер

Тобы:Қосжарнақтылар

Тұқымдас: Астеракейа

Тегі:Артемизия

Түрі:дермене

Біздің заманымызға дейінгі дәуірлерде дермене жусаны Жерорта, Каспий және Қара теңіздерінің жағалауларында, Орта Азия мен Қазақстан аумағында өскен. Дермене жусанының ежелгі отаны Палестина мен Мысыр аймағы деп есептелінеді. XIX ғасырдың бас кезінде Оңтүстік Қазақстан өңірінде өсетін дермене жусаны әлемге әйгілі болып, оны өндірістік негізде кеңінен пайдалану қолға алынған. Бұл өсімдіктің шипалық қасиетін қазақ халқы ерте кездерден-ақ біліп, оның қайнатылған тұнбасын, қоспасын түрлі ауруларға қарсы, әсіресе ішектегі құрттарды түсіру үшін пайдаланған.

Ғылыми тұрғыда 1830 жылы дермене жусанының құрамынан алғаш рет кристалды «сантонин» деп аталатын шипалық қасиеті өте жоғары препарат алынды. Бұл препарат тек қана дермене жусанынан ғана алынады. Оны Калер мен Алемс деген ғалымдар арнайы зерттеп, дәлелдеген. Ал 1880 жылы орыс көпесі Савинков қазақ жерінде аса бағалы дәрілік шөптің өсетіндігін естіген екен. Артынша Шымкент қаласында дермене жусанынан сантонин өндіретін арнайы зауыт салынып, оның өнімі бүкіл Еуропаға экспорттала бастайды. Кеңес өкіметі жылдарында дерменені жинау және өңдеу бойынша бірнеше ірі шаруашылықтар құрылған. Дәрілік шөпті жинап, сырт елдерге тасымалдау XX ғасырдың 90-жылдарына дейін жалғасты. Дермене – асыл шөп. Бойы 50 сантиметрге дейін өсетін жартылай бұталы, көпжылдық өсімдік. Оңтүстік Қазақстанда, Арыс, Түркістан, Шаян аймағында жиі кездеседі. Улы өсімдік. Әсіресе гүл жармай тұрғанда, жапырақтарында улы зат – сантонин пайда болады. Сол себепті одан жасалған дәріні дәрігердің кеңесінсіз пайдалануға болмайды. Халық медицинасында оны жүрек талмасы бар науқастарға пайдаланады. Алдымен оның сабағының жоғары тұсындағы жапырақтарын гүлі ашылмай тұрған кезде жинап алады. Содан кейін гүлі мен сабақтарын жинайды. Демікпе, бронхит қабыну ауруларын емдеу үшін дермене тұқымын қайнатып ішкен. Ауру адам тез арада сауығып отырған. Дермене тұқымын мейізбен қосып, жаншып араластырып та пайдаланса, өкпе ауруына бірден-бір ем болып табылады. Дәрілік өсімдіктерді арнайы зерттеген көрнекті орыс ғалымы П.С. Массагетов 1924 жылы Қазақстанның шығыс өңірінен оңтүстік алқабына жасаған арнайы ғылыми сапарында қазақ халқының жергілікті жерде өсетін дәрілік өсімдіктердің шипалық қасиеттерін өте жетік білетіндіктеріне таңғалып: «Қазақтар өсімдік атаулыны қатты бағалайды, оған өте мән бере қарайды» деп жазған. Ол Қазақстанның оңтүстік аймағында өсетін дермене жусанын сипаттай келе, «Дермене – әсемдік пен сұлулықтың үлгісі…

Оны Калер мен Алемс деген ғалымдар зерттеген. 1880 жылы орыс көпесі Савинков ғылыми еңбекке енгізді.

Табиғат байлықтарының қымбатты тірлерінің бірі-су. Су тіршілік көзі,сусыз өмір жоқ.

Жалпы планетарлық деңгейде су сарқылмайтын ресурстарға жатады. Өйткені оның жалпы планетадағы мөлшері мұхит, атмосфера және құрылықта үнемі жүріп отыратын су айналымы нәтижесінде толықтырылып отырады. Су планетамыздың 70,8% бөлігін алып жатыр. Бүкіл су қорының 97% Әлемдік мұхиттың үлесіне тиеді. Тұщы сулардың көпшілігі (70%) қар және мұздықтар түрінде. Жер асты сулардың еншісіне тұщы су қорларының 23% тиеді.

Қазіргі таңда тұщы сулардың әртүрлі ластаушылармен: пестицидтермен және химикаттармен, мұнаймен және мұнай өнімдерімен ластануы негізгі мәселелердің бірі болып отыр. Өнеркәсіпті елдерде су айдындары мен су қоймаларының ластануы күннен-күнге артуда. Мұхиттардың мұнай және мұнай өнімдерімен ластануы бүкіл дүние жүзінде мұнай өнімдерін көптеп қолдануға байланысты болып отыр. Осының әсерінен теңіз шельфтерінде мұнай өндіру, танкерлік флот дамуда. Мұнай өндіру және оны тасымалдау кезінде, құбырларда жиі авариялар болып нәтижесінде мұхит бетінде мұнайлы дақтар жүздеген, мындаған километр жерді ластайды. Су ресурстарына және ондағы тіршілік иелеріне теріс әсер ететін заттардың бірі, өнеркәсіп орындарынан бөлінетін улы органикалық заттар. Мұндай улы заттар өнеркәсіп орындарында, транспортта, коммуналдық-тұрмыстық шаруашылықта кеңінен қолданылуда. Ағын сулардағы бұл заттардың мөлшері әдетте 5-15 мг/л-ді құрайды. Ал осы заттардың шекті мөлшері бар болғаны 0,1 мг/л-ді құрайды

Су ресурстарды ластаушы көздер

Дүниежүзілік су қорларының ластануы бүкіл адамзат қауымын аландатып отыр. Бұл мәселе Қазақстанға да тән. Судың ластануы көп түрлі әрі ең соңында су экожүйесін бүлдірумен аяқталады.

Су айдындарының ластануын былайша топтайды:

• биологиялық ластану: өсімдік, жануар, микроорганизмдер және аш бейімді заттар

• химиялық ластану: уытты және су ортасының табиғи құрамын бүлдіретіндер

• физикалық ластану: жылу-қызу, электр-магнитті өріс, радиоактивті заттар

Судың сапасы, ластану деңгейі үнемі бақылауға алынып отырады. Судың құрамындағы химиялық қоспалар, тұздық құрамы, еріген бөлшектер, температура әр түрлі болуы мүмкін.

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы ауыз судың 100-ден астам сапалық көрсеткішін ұсынған. Ал Қазақстанда ауыз су сапасы МемСТ 287482 бойынша 30 міндетті көрсеткішпен анықталады. Су бассейнінің ластануының негізгі себептері — тазартылмаған ағын суларды өзен-көлдерге жіберу. Бұған жол беретіндері:

• тұрғын-үй коммуналдық шаруашылықтар;

• өнеркәсіп орындары;

• ауыл шаруашылығын химияландыру:

• халық шаруашылығының басқа да салалары.

Ағынды сулар — атмосфералық сулар мен жауын-шашын, оған еріген және жаңбыр сулары, сондай-ақ су қоймаларына өндірістік кәсіпорындар мен елді мекендер аумағынан кәріз жүйесі немесе ауырлық арқылы ағызылатын, адам қызметінің нәтижесінде қасиеттері нашарлаған жасыл екпелер мен көшелерді суарудан алынған сулар жатады.

Пайда болу түрлеріне қарай 3 бөлінеді:

1) Жанартаулық- жанартаулар әрекет ететін аудандарда дамыған.

2) Денудациялық жерсілкіну- таулы аудандардағы тау жынысы массаларының шатқалдарға құлауынан, жер асты қуыстары мен краст үңгірлерінің опырылуынан туындайды.

3) Тектоникалық жерсілкіну- литосфераның жекелеген өзара қозғалысы. Жер қойнауындағы қазба байлықтарды( мұнай, алтын,кен ) алу әсерінен орын алады.

Сейсмикалық толқындар таралуына қарай : Қума, көлденең, беттік толқындар болып табылады.

1966жылы Ташкент жерсілкіну 8км жерге жетткен.

Солт. Курил аралындағы жерсілкіну.Эпицентрі Камчатка , Ресей 1952 жылы 8.5 бал құрады.

2023 жылы Түркия елінде орын алды және кей аймақтар үйінді астында қалды.

2024 жылы 11 қаңтар Алматы 6.5 балдық жерсілкіну орын алды.

Америка ғалымдарының мәліметтері бойынша барлық қатерлі ісік ауруларының 90%-ы қоршаған ортаның қолайсыз әсеріне байланысты. Соңғы 10 жылда қатерлі ісікпен ауыратындардың үлесі ер кісілерде 15-тен 23%-ға дейін, ал әйелдерде 17-ден 25%-ға дейін артқан. Адамдардың шаруашылық қызметі қазіргі кезде биосфераны ластаушылардың негізгі көзі болып отыр. Табиғи ортаға күн сайын, сағат сайын өнеркәсіптің газ тәріздес, сұйық және қатты қалдықтары түсіп отырады.Осы калдықтардағы әр түрлі химиялық заттар ауаға, суға және топыраққа түсіп, бір тізбектен екіншісіне өте отырып, соңынан адам организміне келіп түседі.

Табиғи ортаны ластаушы заттар әр түрлі болып келеді. Ол заттар өзінің табиғатына, шоғырлануына және адам организміне әсер ету уақытына қарай. әр түрлі жағымсыз нәтижелер туғызады. Осындай заттардың қысқа мерзімде болса да адамға әсері - адамның басын айналдырады, құсқысын келтіреді, тамағын жыбырлатып, жөтелтеді. Егер адам организміне осындай улы заттар көп мөлшерде әсер етсе қатты уланып есінен танады, тіптен өліп кетуі де мүмкін. Электр станциялары, түрлі-түсті металл өндіретін зауыттар, химиялық және мұнайды кайта өңдейтін кәсіпорындар, атмосфераға адам организміне зиянды улы заттарды ауаға шығарады.

Дәрігерлер адамдардың әртүрлі аллергиялық аурулары, өкпе демікпесі, қатерлі ісік ауруларының болуы сол аймақтың экологиялық жағдайымен тығыз байланысты екенін анықтап отыр. Денсаулықтың шайқап алсаң кесесін, енді қайтып толтыра алмассың есесін

1948 жылы Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы құрылды.

ЮНЕСКО бағдарламасы ішінде маңыздысы биосфера қордың үлесін арттыру.

Топырақ - бұл жердің өсімдік өсетін үстіңгі қабаты. Бұл қабатттын негізі өсімдік ,жануарлар мен микроорганизмдер жатады.Топырақтану-ғылымының негізін орыс ғалымы В.В.Докучаев қалады. 1883 жылы Петербургте шыққан кітабы" Орыстың қара топырағында,, кітабында баяндады.5 факторды тапқан болатын 1)аналық жыныс

2)ауа райы

3)уақыт

4) өсімдік

5) жануар

Зертеулерден кейін су мен адам шаруашылығы қосылды.

Топырақ қабаттары 4 топқа бөлінді:

А0 қабаты- орман төсеніші

А қабаты- мұрагерлік аккумулятивті

Б қабаты- өте тығыз иллювиалды өтпелі.

С қабаты - астында топырақ түзушілік (аналық жыныс қабаты)

Қолданылған кітап Жамалбеков.Е.Ұ топырақтану кітабы 2000 жылғы және

А.Т.Қуатбаев кітабы.

1948 жылы Халықаралық табиғатты және табиғи қорларды қорғау одағы құрылды.ЮНЕСКО бағдарламасы ішінде маңыздысы - биосфералық қордың үлесін арттыру.

Топырақ- бұл жердің өсіөсетін үстіңгі қабаты. Өсімдік,жануар және микроорганизмдер құрады. Табиғатттану ғылымының негізін орыс ғалымы В.В.ДОКУЧАЕВ қолдады.1883 жылы Петербургте шыққан " орыстың қара топырағы,, атты еңбегінде баяндаған. 5 факторды атап өтті:

1) аналық жыныс

2)ауа райы

3) уақыт

4)өсімдік

5) жануар

Зерттеулерден кейін су мен адам шаруашылығы қосылды. Топырақ құрамырда қарашірік, өсімдік қалдығы және фосфор ,калий , азот бар.

Топырақ 4 қабаттан тұрады :

А0 - ортан төсеніші

А қабаты- қарашірік аккумулятивті

Б қабаты- өте тығыз иллювиалды өтпелі.

С қабаты- аналық жыныс қабаты

Қолданылған кітаптар: Жамалбеков.Е.Ұ топырақтану кітабы және А.Т.Қуатбаев кітабы.