De vier fases verlopen -grofweg- als volgt. Tijdens forming leren de kinderen elkaar en de leerkracht kennen en stellen de klas gezamenlijk nieuwe regels op. “Samen stelt de klas vast wat ze belangrijk vindt, maar ook hoe ze kunnen reageren als een kind de regels overtreedt. Het is ook de periode dat de kinderen nog een beetje afwachtend zijn. Ze kijken nog de kat uit de boom.” En juist door in het begin al de regels af te spreken, zal de volgende fase rustiger verlopen.

Oudergesprekken horen ook bij deze fase, vindt Bijleveld. “Ouders hebben een schat aan informatie over hun kind. Door al vroeg in het schooljaar te praten, bouw je een relatie en kan je als leerkracht ook sneller contact maken als het even niet goed gaat.”

Klassen die vast blijven hangen in deze fase, blijven vaak erg onrustig. Bijleveld: “Tijdens de lessen wordt voortdurend ruzie gemaakt, of steeds gelachen. Dat kan heel vermoeiend zijn voor een leerkracht en komt ook de veiligheid in de groep niet ten goede.”

Tijdens de norming zijn de verhoudingen duidelijk en leren de kinderen elkaar steeds beter kennen. Ze gedragen volgens de regels die gezamenlijk zijn afgesproken. Bijleveld: “Als leerkracht is het belangrijk dat je daarbij ook het goede voorbeeld geeft. Is bijvoorbeeld afgesproken dat niemand wordt buitengesloten, geef dan zelf ook aandacht aan dat kind dat je lastig vindt.”

En ja, groepsvorming gebeurt altijd, ook als je als leerkracht het doorlopen van de verschillende fases niet actief begeleidt. “Maar het voordeel van het werken met de verschillende fases is dat je de drukke storming beter kunt reguleren en de norming eerder kunt stimuleren”, zegt Bijleveld. Zo keert de rust eerder terug in de klas en is de kans groter dat leerlingen zich veiliger en prettiger in hun vel voelen.

Storming – na de kennismaking proberen de leerlingen een plekje binnen de groep te bemachtigen. Dit gaat gepaard met meer onrust in de klas. Na de stormingfase is de groep min of meer gevormd en zijn de rollen verdeeld. Of dit positief of negatief is hangt af van hoe de stormingfase is verlopen en het type kinderen in de klas.

Norming – in deze fase worden de normen en waarden van de groep vastgesteld. Ongeschreven regels over hoe je met elkaar omgaat en hoe je tegen elkaar praat. Deze regels worden meestal door de leiders van de groep bepaald. Deze leiders zijn weer ontstaan in de stormingfase.

Performing – tijdens deze fase is de groep klaar om aan het werk te gaan. Overigens wil dat niet zeggen dat de groep zelf klaar is. Ook nu moet er nog gewerkt worden aan sfeer, verhoudingen en omgang. Maar dit is niet meer de belangrijkste taak.

Termination – tegen het einde van het schooljaar nemen de leden van de groep langzaam afscheid van de groep. De groep wordt als het ware afgebouwd. Tijdens de zomer gaat ieder zijn eigen ding doen en na de zomer worden er weer nieuwe groepen gevormd.

De stille leerling
 Hoewel het een drukke periode is, vind ik het belangrijk om juist nu te letten op de leerlingen die tijdens de stromingfase op de achtergrond verdwijnen. Het is natuurlijk goed als zij aangeven dit prettig te vinden, maar zorg ervoor dat je ze ziet. Spreek ze aan, stel ze vragen, luister naar ze. Laat ook aan andere leerlingen zien dat deze wat stillere leerlingen er zijn en dat jullie ook naar hen luisteren. Schuif overigens deze leerlingen niet naar voren als ze dit niet willen. Het gaat er meer om dat ze weten dat ze gezien worden en er ook toe doen in de groep.

Klassenregels
 Voor hogere klassen is dit misschien niet de beste tip, maar voor brugklassen en tweede klassen kan het nog wel. Denk in een mentorles na over klassenregels. Hoe gaan we om met elkaar? Wat verwachten we van elkaar? Hoe gaan we om met docenten? Laat leerlingen hier in groepjes over nadenken en laat ze vooral ook zelf de regels bedenken. Wanneer ze de regels zelf opstellen is het ook makkelijker voor ze om zich eraan te houden en om anderen aan te spreken op het niet houden aan de regels. Het is wel een goed idee om na het opstellen voor iedere leerling een kopie te maken. Dan kan je daar altijd naar verwijzen als het nodig is.

Wees alert op vervelend gedrag
 In de stormingfase is het dus rumoeriger en een rotopmerking van de ene naar de andere leerling is snel gemaakt. Ik zit daar zelf echter altijd bovenop. Zeker in deze fase. Ik vind het belangrijk dat leerlingen in mijn lessen dingen durven te vragen, zonder dat ze het gevoel hebben een domme vraag gesteld te hebben. Pestgedrag of respectloos reageren op medeleerlingen benoem ik altijd. Ik maak er geen discussie van, ik benoem het en ik geef aan dat ik het niet accepteer. Vervolgens vraag ik of de betreffende leerling dat begrepen heeft en ga door met de les. Ik blijf dit herhalen wanneer dit nodig is. Sommige leerlingen proberen het een paar keer voordat ze het doorhebben: bij mij mag je dat niet doen. Pesten is overigens een ander verhaal, daar moet natuurlijk weldegelijk op gehandeld worden.

In groepjes werken
 Door leerlingen in groepjes te laten werken, leren ze elkaar kennen en met elkaar samenwerken. Ook de klasgenoten die ze misschien zelf niet zouden kiezen als het op samenwerken aankomt. Tegelijkertijd is de stormingfase al een vrij pittige fase in het jaar en moet je dus ook wel stevig in je schoenen staan als je in deze fase in groepjes gaat werken. Maar, mocht je dit aandurven, dan zou ik het zeker doen.

Ik merk dat het soms heel vermoeiend kan zijn om midden in de stormingfase te zitten. Niet alleen zijn klassen drukker, maar je merkt het vaak door de hele school. En dan is het ook nog eens zo dat de fase in de ene klas veel heftiger verloopt dan in de andere klas en dat je dus steeds moet schakelen. Aan het einde van de dag ben ik vaak doodop.

Het goede nieuws is dat het, letterlijk, een fase is en dus weer over gaat. Ik denk ook dat het sneller voorbij gaat als je zelf heel duidelijk bent in wat je wel en wat je niet accepteert in de les. Als mentor heb je natuurlijk je vakklassen en een klas waar je ook echt de leiding moet nemen in de groepsvorming. Met name in die laatste rol wordt er dan wat meer van je gevraagd.

Als ik merk dat de stormingfase begint, accepteer ik dat ik meer aan het waarschuwen ben en dat de leerlingen en ik (tijdelijk) wat minder hard zullen werken. Ik focus op de normen en waarden van de klas: we hebben respect voor elkaar en laten anderen in hun waarden. Dat betekent dus: niet uitlachen, niet zuchten als iemand wat vraagt en oog voor de stillere leerling in de klas. Een aantal lessen heeft dit bij mij wat meer de aandacht, wat automatisch ook betekent dat je niet op volle kracht aan het werk bent. Daar staat tegenover dat, hoe sneller en beter je door de storming- en normingfase heen gaat, hoe sneller je kunt gaan performen en echt kunt knallen met je lessen.

Bron: Docenten Leven – sept 2020 

Doe spelletjes om elkaar beter te leren kennen. Zie voor voorbeelden Handboek positieve groepsvorming (Bakker-de Jong & Mijland, 2009).

 

(Bakker-de Jong & Mijland, 2009).

2. Als de hiërarchische strijd uit de hand loopt spreek je de leerlingen aan op de omgangsnormen die in de forming-fase zijn bedacht. Omdat zij deze zelf hebben opgesteld zijn de leerlingen hier gevoelig voor.

3. Geef positieve feedback bij goed gedrag.

Herhaal de klassenregels
Herhaal de klassenregels die je begin van het jaar met elkaar had afgesproken. Zijn er regels die niet meer nodig zijn of die jullie juist willen toevoegen?

Aandacht voor het wij-gevoel
Blijf leerlingen aanspreken op de gezamenlijke verantwoordelijkheid: wij zijn een groep, wij helpen elkaar, wij zorgen voor elkaar. Denk ook activiteiten die dit wij-gevoel versterken.

Blijf praten met ouders
Samenwerking met ouders is een continu proces. Neem ouders ook mee de Zilveren Weken in en biedt ook hen ruimte om terug te blikken en vooruit te kijken in het belang van het groepsproces.

De naam van het kind staat bovenaan het blad.

De leerlingen lopen door het lokaal en zoeken een medeleerling. Ze gaan in tweetallen met elkaar in gesprek: A vertelt aan B welke 2 dingen getekend zijn, daarna omgekeerd. Dan ruilen ze van blad en maken ze een nieuw tweetal met een andere leerling.

A vertelt aan een nieuwe leerling wat ie van B in de eerste ronde te weten is gekomen (en wijst dit aan op de tekening: “Kijk, dit is Selma!)”. Ze vertellen vanaf nu dus niet meer over hun eigen tekening. Daarna omkeren: B vertelt aan A over de medeleerling. Daarna ruilen ze weer hun blad. Zo gaat het verhaal 3 à 4 keer van hand tot hand. Laatste ronde: zoek diegene op van wie het blad is en vertel wat je hebt gehoord. Dit vraagt even geduld en tijd, want 1 kind kan niet en teruggeven en terugontvangen, maar dit is goed te realiseren met maar de helft van de leerlingen.

De kinderen staan in een kring en hebben voldoende ruimte om zich te bewegen. Geef ze even de tijd om in stilte een actie te bedenken die met de eerste letter van hun naam begint. Jij mag beginnen en zegt bijvoorbeeld: ‘Ik heet Lisa en ik lach’. Het kind naast jou herhaalt eerst jouw naam en beweging en doet vervolgens hetzelfde met zijn of haar eigen naam. De volgende in de kring herhaalt beide namen en bewegingen en voegt die van hem of haar eraan toe. Net als bij ‘Ik ga op vakantie en neem mee…’ Naarmate het spel wordt het steeds hilarischer!

En weet je wat het leukste is? Het stimuleert andere kinderen ook behulpzaam, of extra complimenteus te zijn, want zij proberen ervoor te zorgen dat hun klasgenootjes denken dat zíj juist de mol zijn. Dus vaak is het erg moeilijk om te raden wie nou echt de mol is! Wauw, een win win situatie dus, super voor de sfeer in de groep!