Athyglisbrestur og ofvirkni by Sigurborg Katla Sveinbjörnsdóttir

sigurborgkatla — 2025-03-16 22:37:47 UTC

Athyglisbrestur og ofvirkni tilheyra Neurodevelopmental Disorders sem kallast taugaþroskaraskannir á íslensku. Undir þeim flokki eru einnig einhverfa, sértæk násmröskun og fleira.

ICD-10 (2016)

sigurborgkatla — 2025-03-16 22:42:44 UTC

Samkvæmt ICD-10 fellur athyglisbrestur undir þann flokk sem kallast: Other specified behavioural and emotional disorders with onset usually occurring in childhood and adolescence (F:98.8).

Ofvirkni fellur því í flokk: Disturbance of activity and attention (F:90).

sigurborgkatla — 2025-03-18 11:59:33 UTC

Athyglisbrestur og ofvirkni betur þekktur sem ADHD eru geðröskun sem margir einstaklinger greinast með. Þessi röskun er talin vera greind of oft. Það eru til mörg tilfelli á íslandi þar sem einstaklingur var ranglega greindur með ADHD og á tímapunkti voru lyfin búin á landinu

ADHD var fyrst gert grein fyrir af þýskum geðlækni Heinrich Hoffman árið 1845. Hann gerðir bækur og vísur um hin utangáttaða Philip sem nú til dags væri greindur með ADHD.

Það var ekki fyrr en 1902 sem ADHD var orðið að greiningu, hegðunarvandamál sem var stafað af genum en eki af lélegu uppeldi.

Kynjahlutfall ADHD samkvæmt landspítalanum reynist vera að fleiri stelpur eru með ADHD heldur en strákar, en þær eru greindar seinna en strákar.

Hreyfiofvirkni

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:08:37 UTC

Þegar talað er um hreyfofvirkni er það ofvirknisparturinn af ADHD. einstaklingur er stöðugt á hreyfingu t.d. hlaupandi og klifrandi í þeim aðstæðum sem hann ætti ekki að vera að gera það. Þessir einstaklingar eru sífellt á ferðinni og eiga erfitt með að slaka á. Tala einnig ofsalega mikið og þurfa alltaf að vera með eitthvað í höndunum.

Þessi einkenni koma oftast fram hjá börnum eða strákum.

Börn með ofvirki eiga í erfiðleikum með að leika hljóðlega, það eru alltaf einhver læti og bras í kringum þau. Þau eru alltaf á iði, fætur og hendur alltaf á ferðinni og eiga erfitt með að sitja kyrr.

Dópamín framleiðsla

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:10:32 UTC

Þó að það er ekki alveg fullkomlega vitað ummhverjar orsakir athyglisbrest og ofvirkni eru er þó talið að Dópamín eigi einhvern þátt í því.

Dópamín er taugaboðefni sem er í heilanum okkar og er það nauðsynlegt fyrir eðlilega starfsemi í miðtaugakerfinu okkar. í grunninn kemur dópamín við sögu í hreyfingum okkar, ef þær eru kekkjóttar eða styrðar er það vegna þess að þér skortir dópamín.

Dópamín tekur einnig stóran þátt í vinnsluminni, ákvarðanartöku, athygli og skapi.

Ójafnvægi í dópamínframleiðslu getur haft hamlandi áhrif á þessa þætti að ofan. Þá geta komið fram einkenni líkt og einbeitingaskorturm og hvatvísi.

Fólk telur því líklegt að ójafnvægi í dópamínframleiðslu er líklegasta orsökin fyrir athyglisbrest og ofvirkni.

Lyf - Elvanse Adult

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:20:35 UTC

Á íslandi er mjög algengt að fólk sem er greint með ADHD fái lyf.

Eitt algengasta lyfið hetir Elvanse Adult, þetta er örvandi lyf sem nniheldur efni sem heitir lísdexamfetamín og er notað í meðferð við athyglisbrest og ofvirkni.

Lyfið hefur mest áhirf á miðtaugakerfið, eykur einbeitingu, sjálfstraust og athygli.

Á undanförnum árum hefur verið skortur á lyfinu á Íslandi og með því að hætt að taka lyfið koma einkenni ADHD aftur. Í lýsingu á lyfinu er tekið fram að ekki skal hætt að taka lyfið nema í samráði við lækni, því var mikil óánægja hjá ADHD greindum einstaklingum að skortur væri á lyfinu.

Sálfræðiþjónusta

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:20:50 UTC

Per Mentis sem er geðlækningastofa býður upp á sálfræðiþjónustu fyrir einstaklinga sem eru greindir með athyglisbrest og ofvirkni. Hjá Per Mentis er bæði boðið upp á greiningu og endurmat á gömlum greiningum. Meðferðirnar eru sérsniðaðar hverjum og einum einstaklingi, þar er einnig hægt að fá hópmeðferð, fyrirlestra og einnig lyfjameðferð.

ADHD samtökin bjóða einnig upp á þjónustu. Markmið þeirra er að hver og einn einstaklingur fái þjónustu sem stuðlar að félagslegri aðlögun þeirra og til að bæta lífsgæði.

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:25:07 UTC

Lyfja - ELvanse Adult

https://www.lyfja.is/lyfjabokin/lyf/ElvanseAdult

ICD-10

https://icd.who.int/browse10/2016/en

Heilsuvera

https://www.heilsuvera.is/markhopar/sjukdomar-fravik-einkenni/athyglisbrestur-og-ofvirkni-adhd-hja-bornum/

orsakir við ADHD

https://namtilframtidar.is/themahefti/adhd/files/assets/common/downloads/page0012.pdf

PCB

https://www.visindavefur.is/svar.php?id=7939

MSD Manual

https://www.msdmanuals.com/professional/pediatrics/learning-and-developmental-disorders/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd?query=adhd%20symptoms#Treatment_v1104664

Dópamín

https://www.healthline.com/health/adhd/adhd-dopamine#connection

Permentis

https://permentis.is/um-okkur/

ADHD

https://www.adhd.is/is/um-adhd/hvert-er-haegt-ad-leita

kynjamunur

https://via.is/heilsa/adhd-skadlegar-stadalimyndir-og-osynilegar-stelpur/

ADHD

https://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd

ADHD

https://www.msdmanuals.com/professional/pediatrics/learning-and-developmental-disorders/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd?query=adhd%20symptoms#Treatment_v1104664

KVAN

https://kvan.is/kvan-fyrir-10-12-ara/?cat=namskeid-ungt-folk

NIH

https://www.nimh.nih.gov/health/topics/attention-deficit-hyperactivity-disorder-adhd

APA

https://www.apa.org/monitor/2017/03/coaching-adhd

Kvan - námskeið

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:26:03 UTC

Á Íslandi er í boði fullt af námskeiðum fyrir fullorðna og börn.

Markmið námskeiðanna er bæta sjálfstraust í krökkum og fullorðnum. Til eru margskonar námskeið til að hjálpa krökkum með allskonar hluti.

Erfðir

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:27:25 UTC

Nýlegar rannsóknir hafa sýnt að samspil milli erfða og umhverfis geti verið þáttur í því að orsaka ADHD.

Getur verið t.d. vegna vímuefnanotkun móður í meðgöngu.

Einnig vegna blýmengunnar eða vegna PCB-mengunar.

PCB er skammstöfun fyrir polychlorinated biphenyl, þetta er efnaflokkur sem inniheldur líffræn hrignsambönd sem tengjast klóri smávegis. Þessi efnir eru t.d. notuð í verksmiðjum, iðnaði og eru lengi að brotna niður í náttúrunni. Þegar efnið lekur út í náttúrunni það safnast því uppí fæðikeðjunni okkar. Efnin finnast í t.d. kjöti, fiskum og eggjum.

Greiningarviðmið

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:33:21 UTC

Þeir sem greina ADHD eru geðlæknar og sálfræðingar og oft í sameiningu.

Greiningarferli ADHD er byggð á nokkrum þáttum:

þroskasaga,

farið er í gegnum þroska sögu einstaklings, eru einhverjar hegðannir sem standa upp úr.

Tekin viðtöl: Ef um barn er að ræða sem er undir 18 ára aldri eru tekin viðtöl við foreldra barnsins og barnið sjálft. Farið er í gegnum andlega líðan einstaklings og heðgun

Spurningarlistar

Taugasálfræðilegar athugannir.

Til eru margskonar tegundir af sálfræðilegum prófum tengt ADHD. Þessi próf eru einskonar mælistikur fyrir greininguna.

Geðlæknar þurfa síðan að gagna úr skugga að einkenni sem koma fram stafi ekki af öðrum sjúkdómum áður en greingu er lokið

Ef barn er um að ræða eru foreldra/forráðamenn með í þessu feri. Ef einstaklingur er undir 18 þarf foreldri ekki að vera viðstatt.

Þetta ferli getur tekið óralangan tíma og eins og staðan er í dag getur tekið mörg ár að fá greiningu. Sérstaklega ef einstakingur er ekki með spotta til að toga í.

Einbeitingarerfiðleikar

sigurborgkatla — 2025-03-18 12:36:52 UTC

Þeir einstaklingar sem eru með ADHD eiga erfitt með að halda einbeitingu á einn hlut í lengri tíma. utanaðkomandi hljóð eða áreiti á auðvelt með að trufal einstaklinga með ADHD. Einbeitingaskortur er algengur þegar er verið að vinna verkefni, fólk getur farið úr einu í annað.

einbeitingaskortur getur haft hamlandi áhrif á daglegt líf og getru verið pirrandi fyrir einstaklinginn að missa einbeitingu án þess að reyna það.

Boðefni

sigurborgkatla — 2025-03-25 15:01:00 UTC

Heilinn okkar er fullur af boðefnum sem flytja boð frá heilanum út í líkamann. Þar eru gen sem stjórna öllu þessu, kannski eru einhver galli þar sem leiðir til þess að það er ójafnvægi í boðefnunum. Þetta leiðir til þess að það verður truflun á stýrfærni og getur haft áhrif á hegðun og hugræna starfsemi.

Tíðni

sigurborgkatla — 2025-03-26 22:09:57 UTC

Rannsóknir hafa sýnt að um 5-10% af unglingum eru með ADHD og bara um 4-5% eru með greindan athyglisbrest og ofvirkni sem fullorðnir. Mörg einkenni sem einstaklingar hafa verið með sem börn dala með aldrinum og að lokum gæti þau einkenni hreynlega ekki verið til staðar þegar sá einstaklingur er orðin fullorðin

Hvatvísi

sigurborgkatla — 2025-03-26 22:18:56 UTC

Mikil hvatvísi getur verið eitt af einkennum athyglisbrest. Fólk getur tekið flýti ákvarðanir án þess að hugsa fyrirfram um afleiðingar þess. Sumar þessar ákvarðanna geta haft neikvæð áhrif og neikvæðar útkomur. Eins og þegar barn tekur þá skyndiákvörðun um að hlaupa yfir götuna. Hjá fullorðnum getur þetta komið í því formi að hætta skyndilega í skólanum eða hætta skyndlega í vinnunni.

Hvert er hægt að leita?

sigurborgkatla — 2025-03-26 22:49:37 UTC

Það er hægt að leita til margar átta til að fá aðstoð.

Fyrsta skrefið er oftast að leita til heimilislæknis eða á heilsugæslustöð, þar er tekin ákvörðun (ásamt foreldrum ef þarf) um hvert það þarf að athyga þetta betur.

Einnig er hægt að leita til sérfræðiþjónustu sem er aðgengileg í leiksskólum og grunnskólum, í menntaskólum er oftast sálfræðingur sem nemendur geta leitað til.

síðan er líka hægt að leita sér aðstoð hjá félagsþjónustu sveitafélaga.

Til þess að komast á BUGL þarf að vera með tilvísun.

Erfiðleikar við skipulag

sigurborgkatla — 2025-03-26 23:04:59 UTC

Sumir einstaklingar sem eru með athyglisbrest eiga í miklum vandræðum með að skipuleggja sig. Það getur verið að einstaklingur skilar ekki verkefnum á réttum tíma, mætir seint eða er alltaf að fresta hlutum til síðasta séns.

Þetta getur líka komið í formi að hálf klára verkefni, fara síðan að gera eitthvað annað og fatta ekki að verkefnið er enn óklárað.

Þetta felur einnig í sér að einstaklingur er líklegur til að gleyma hlutum og týna.

ADD

sigurborgkatla — 2025-03-26 23:11:18 UTC

Fyrir nokkrum árum var ADD einnig greining (attention Deficit dysorder) Þetta er í raun Athyglisbrestur á ofvirkni. En nú er sún greining ekki lengur til staðar í DSM-5, í staðin fellur hún undir ADHD. Þetta var gert til að forast ruglingin sem myndaðist við greiningu. Þó greiningin er ekki til staðar lengur er oft vísað í einstaklinga sem eru með ADHD án mikillar ofvirkni.

Munur á milli kynja

sigurborgkatla — 2025-03-26 23:22:23 UTC

Karlar sýna oftar einkenni um meiri ofvrikni en stelpur.

Strákarnir alltaf á iði, tala mikið, trufla aðra í kringum sig og eru með mikil læti

stelpan er hljóðlátari

Stelpur eru oftast mun hljóðlátari, láta minna fyrir sér fara en strákarnir. Er ekki að grípa frammí, trufla aðra en virðist vera utan við sig.

Einkenni athyglisbrest geta verið mismunandi þegar það kemur að kyni.

Eins og sýnidæmið sýndi þá er stelpan oftast fremur róleg og með sjálfumsér á meðan strákurinn er með meiri læt og fleiri einkenni ofvirkninar.

þess vegna eru flestir hissa þegar þessar hljóðlátu stelpur greinast með ADHD. Því þær eru ekki með læti og jafn athyglissjúkar og strákarnir.

Greiningarviðmiði passar oftast ekki við konur og eru þær oft ranglega greindar, stundum greindar með þunglynid go fá því vittlausa meðferð

kynjamunur

sigurborgkatla — 2025-03-26 23:24:59 UTC

síðan fannst mér þetta einngi áhugavert

sigurborgkatla — 2025-03-26 23:53:39 UTC

Skemmtilegt úr myndinni Upp þar sem hundurinn Dug sýnir greinileg einkennum um ADHD, er altaf að hoppa úr einu í annað.