ย้อนกลับไปหลายพันปี พื้นที่เหล่านี้เคยเป็นชายฝั่งทะเลหรือป่าชายเลนมาก่อน เมื่อน้ำทะเลท่วมขังเป็นเวลานาน จึงเกิดการสะสมของ สารประกอบซัลเฟต (Sulfate) ที่มากับน้ำทะเล ผสมรวมกับอินทรียวัตถุจากซากพืชซากสัตว์ที่เน่าเปื่อยในดิน

2. การก่อตัวของแร่ "ไพไรต์" (Pyrite)

ในสภาพที่ดินแฉะและไม่มีอากาศ (Anaerobic condition) แบคทีเรียในดินจะเปลี่ยนซัลเฟตให้กลายเป็น แร่ไพไรต์ หรือสารประกอบฟอสฟอรัสกำมะถัน (Iron Pyrites:

���2

𝐹𝑒𝑆2

) สะสมอยู่ใต้ชั้นดิน ซึ่งในสภาวะที่ดินยังเปียกชื้นอยู่ แร่นี้จะยังไม่ส่งผลเสียใด ๆ ต่อพืช

3. ปฏิกิริยาเคมีเมื่อ "ดินแห้ง" (ตัวการหลัก)

ปัญหาจะเริ่มขึ้นเมื่อมีการระบายน้ำออกจากพื้นที่ หรือเกิดภัยแล้งจนระดับน้ำใต้ดินลดลง ทำให้ชั้นดินที่มีแร่ไพไรต์สัมผัสกับ ออกซิเจน ในอากาศ:

• แร่ไพไรต์จะทำปฏิกิริยากับออกซิเจนและน้ำ กลายเป็น กรดซัลฟิวริก (กรดกำมะถัน)

• กรดนี้จะแพร่กระจายไปทั่วชั้นดิน ทำให้น้ำในดินมีค่า pH ต่ำลงอย่างรุนแรง (บางแห่งต่ำกว่า 4.0)

4. การปลดปล่อยสารพิษในดิน

เมื่อดินกลายเป็นกรดจัด กรดจะไปละลายธาตุบางชนิดในดินออกมามากเกินไปจนเป็นพิษต่อพืช เช่น:

• อะลูมิเนียม: ไปยับยั้งการเจาะไชของรากพืช ทำให้พืชแคระแกร็น

• เหล็ก: ถ้ามีมากเกินไปจะทำลายระบบรากและใบพืช

• การขาดฟอสฟอรัส: กรดจะไปตรึงฟอสฟอรัสไว้ ทำให้พืชดูดไปใช้ไม่ได้ แม้จะมีปุ๋ยอยู่ในดินก็ตาม

เป็นการเร่งปฏิกิริยาเคมีโดยเลียนแบบธรรมชาติ แต่ทำให้เร็วขึ้น:

STOU Library

• ร่นระยะเวลาฤดูกาล: ปกติธรรมชาติจะมีฤดูแล้งและฤดูฝนอย่างละครั้งต่อปี แต่โครงการนี้จะร่นเวลาให้เกิด "แล้ง-ฝน" สลับกันถึง 4 รอบต่อปี

• ทำให้ดินแห้งและเปียกสลับกัน: ปล่อยให้ดินแห้ง 1 เดือน (เพื่อให้สารไพไรต์สัมผัสอากาศจนกลายเป็นกรด) และขังน้ำให้ดินเปียก 2 เดือน สลับกันไป

• เป้าหมาย: เพื่อกระตุ้นให้สารกำมะถันปล่อยกรดออกมาจนดินมีความเป็นกรดรุนแรงที่สุด (pH ต่ำสุด) จนพืชปลูกไม่ได้

2. ขั้นตอนการ "ชะล้างและความคุม"

เมื่อดินเปรี้ยวถึงขีดสุดแล้ว จะเข้าสู่กระบวนการลดความเป็นกรด:

เทศบาลเมืองบางกรวย

• การชะล้างด้วยน้ำ: ใช้น้ำจืดชะล้างหน้าดินเพื่อนำพาความเปรี้ยว (กรดซัลฟิวริก) ออกไปจากพื้นที่ผ่านระบบระบายน้ำ

• การควบคุมระดับน้ำใต้ดิน: รักษาระดับน้ำให้อยู่เหนือชั้นดินเลนที่มีสารไพไรต์เสมอ เพื่อป้องกันไม่ให้มันสัมผัสอากาศและกลับมาสร้างกรดเพิ่มอีก

3. ขั้นตอนการ "ปรับปรุงและฟื้นฟู"

ใช้สารเคมีที่เป็นด่างเข้ามาช่วยสะเทินกรดที่หลงเหลืออยู่:

เทศบาลเมืองบางกรวย +1

• การใส่ปูนปรับปรุงดิน: นิยมใช้ ปูนมาร์ล หรือ ปูนขาว หว่านลงบนหน้าดิน (ประมาณ 1-2 ตันต่อไร่) แล้วไถกลบให้เข้ากันเพื่อลดความเป็นกรด

• การใช้ปุ๋ยบำรุง: เมื่อค่า pH ดีขึ้นแล้ว จะใส่ปุ๋ยไนโตรเจนและฟอสเฟตเพื่อเพิ่มธาตุอาหารที่จำเป็น เพราะดินเปรี้ยวเดิมมักจะขาดสารอาหารเหล่านี้

• ค่าความเป็นกรดลดลง: จากดินที่มีค่า pH ต่ำกว่า 3.0 (เปรี้ยวจัดจนพืชตาย) ปรับตัวขึ้นมาอยู่ที่ประมาณ 5.0–5.5 ซึ่งเป็นระดับที่พืชส่วนใหญ่เติบโตได้

• ล้างสารพิษในดิน: ช่วยชะล้างกรดซัลฟิวริกและสารละลายอะลูมิเนียมที่เป็นพิษต่อรากพืชออกไปจากชั้นดิน

2. ด้านการเกษตรและผลผลิต

• ปลูกข้าวได้ผล: จากเดิมที่ปลูกข้าวไม่ได้เลย หรือได้ผลผลิตต่ำมาก (ประมาณ 5-10 ถังต่อไร่) เพิ่มขึ้นเป็น 40–50 ถังต่อไร่

• ความหลากหลายของพืช: พื้นที่ที่เคยรกร้างสามารถปลูกพืชเศรษฐกิจอื่นๆ ได้ เช่น ข้าวโพด, ถั่ว, ผลไม้ (ส้มโอ, มะพร้าว) และปาล์มน้ำมัน

3. ด้านเศรษฐกิจและสังคม

• คืนอาชีพให้เกษตรกร: ชาวบ้านไม่ต้องทิ้งถิ่นฐานไปหางานทำที่อื่น เพราะสามารถทำกินบนที่ดินผืนเดิมได้

• ต้นแบบการแก้ปัญหาดิน: กลายเป็นองค์ความรู้ระดับโลกที่เรียกว่า "The Land Aggravation Study Project" ซึ่งเป็นต้นแบบให้หลายประเทศที่มีปัญหาดินเปรี้ยวจัดนำไปประยุกต์ใช้

• เปลี่ยนดินเสียเป็นดินดี: แก้ปัญหาดินเปรี้ยวจัด (ดินกรด) ให้กลับมามีความอุดมสมบูรณ์ เหมาะแก่การเพาะปลูก

• เพิ่มผลผลิต: ช่วยให้เกษตรกรปลูกข้าวได้ผลผลิตสูงขึ้นจากเดิมหลายเท่าตัว (จากที่ปลูกไม่ได้เลย หรือได้น้อยมาก)

• ปลูกพืชได้หลากหลาย: พื้นที่ที่เคยปลูกอะไรไม่ได้เลย สามารถปลูกไม้ผล พืชไร่ และพืชผักสวนครัวได้

2. ด้านเศรษฐกิจและสังคม

• เพิ่มรายได้: เมื่อปลูกพืชได้ ผลผลิตดี เกษตรกรก็มีรายมีรายได้เลี้ยงครอบครัวและลืมตาอ้าปากได้

• ลดการย้ายถิ่นฐาน: ชาวบ้านไม่ต้องทิ้งที่ดินทำกินไปหางานทำในเมืองใหญ่ ช่วยสร้างความเข้มแข็งให้ชุมชน

• ใช้ทรัพยากรคุ้มค่า: พลิกฟื้นพื้นที่รกร้างว่างเปล่าให้กลายเป็นพื้นที่ทำกินที่มีมูลค่าทางเศรษฐกิจ

3. ด้านสิ่งแวดล้อมและการจัดการน้ำ

• ระบบชลประทานดีขึ้น: โครงการต้องมีการวางระบบระบายน้ำและกักเก็บน้ำ ทำให้ช่วยบริหารจัดการน้ำในพื้นที่ลุ่มน้ำได้ดีขึ้น

• ฟื้นฟูระบบนิเวศ: ช่วยให้หน้าดินกลับมามีชีวิต มีจุลินทรีย์และธาตุอาหารที่จำเป็นต่อพืชอีกครั้ง

4. ด้านวิชาการและนวัตกรรม

• องค์ความรู้ระดับโลก: เป็นต้นแบบการแก้ปัญหาดินเปรี้ยวที่ทั่วโลกยอมรับ จนได้รับการจดสิทธิบัตรในพระปรมาภิไธย

• ศูนย์เรียนรู้: กลายเป็นแหล่งศึกษาดูงานให้เกษตรกรและนักวิชาการนำไปปรับใช้ในพื้นที่อื่น ๆ ที่มีปัญหาคล้ายกัน