Мысалы, Вольтер атеист болмаса да, деизмді қолдады, яғни Құдай әлемді жаратқан, бірақ оның ісіне араласпайды деген идеяны ұстанды. Дидро мен Гольбах материалистік және атеистік идеяларды насихаттап, дінді адам санасын басып-жаныштау құралы деп санады. Гельвеций адам санасының тәжірибе және тәрбие арқылы қалыптасатынын атап өтіп, діни нанымдардың қажеті жоқ екенін айтты.

Олардың идеялары шіркеу билігінің әлсіреуіне және секуляризация процесінің басталуына әкелді. Бұл ғылым мен технологияның дамуына, сондай-ақ зайырлы білім беру жүйесінің қалыптасуына ықпал етті. Сонымен қатар, олар адам құқықтары, теңдік және еркіндік сияқты идеяларды насихаттап, бұл кейіннен 1789 жылғы Француз төңкерісінің негізіне айналды.

Сонымен, француз ағартушылары қазіргі заманғы демократиялық және зайырлы қоғамның негізін қалады. Олардың көзқарастары Еуропаның діни догмалардан босауына және ақыл-ой, ғылым және адам құқықтарына негізделген жаңа сананың қалыптасуына ықпал етті.

1. “Сынға дейінгі” кезең (1755–1781)

Бұл кезеңде Кант негізінен Ньютон механикасы мен Лейбниц метафизикасын біріктіруге тырысты. Ол әлемнің табиғи заңдарға бағынатынын және оны рационалды тұрғыдан түсіндіруге болатынын зерттеді. Бұл кезде Кант дәстүрлі метафизика аясында жұмыс істеді, бірақ оның шектеулерін сезіне бастады.

Негізгі еңбектері:

• «Жалпы табиғи тарих және аспан теориясы» (1755) – Канттың тумандық гипотезасын ұсынған еңбегі.

• «Пішін мен принциптер туралы» (1763) – кеңістік пен уақыт мәселелерін қарастырды.

2. “Сын” кезең (1781–1804)

Бұл кезеңде Кант өзінің басты философиялық жүйесін – трансценденталдық идеализмді қалыптастырды. Ол адам танымының шектеулілігін көрсетіп, біздің санамыз сыртқы әлемді жай ғана қабылдамайтынын, керісінше, оны қалыптастыратынын дәлелдеді. Кант үшін философияның басты сұрағы: “Адам білімді қалай алады?”

Негізгі еңбектері:

• «Таза ақылға сын» (1781) – таным теориясын дамытты, априори (тәжірибеге дейінгі) және апостериори (тәжірибеден кейінгі) білімді ажыратты.

• «Практикалық ақылға сын» (1788) – адамның еркіндігі мен моральдық заңдарын зерттеді, оның әйгілі “категориялық императивін” ұсынды.

• «Пайымдау қабілетіне сын» (1790) – эстетика мен табиғаттағы мақсаттылықты қарастырды.

Осылайша, Канттың “сын” кезеңі оның философиясының шыңы болды. Ол рационализм мен эмпиризмнің шектеулерін көрсетіп, таным, мораль және эстетика салаларында жаңа көзқарастар ұсынды.

Үңгір бұл жерде надандық, халық мәселенің повернхостьтін ғана түсінуі. Платон бұл аңызда өмірде шындықтың тек қана беті ғана айталатынын айтады. Ал оның түбіне , шындығына көз жеткізген адам мен үшін үңгірден шыққан адам. Мысалы Али Серік, ол кикбоксер. 25 желтоқсанда қайтыс болды, яғни БАҚ та оны бұзақылар өлтірді деп айтылған болатын, осыны естіген халық бірден мән жайды білмей бірден ол бұзақыларды сынға ала бастаған болатын. Ал шын мәнінде оны өз досы өлтірген болатын. Али Серік өзі бірінші система, қысым көрсеткен және анасына балағат сөздер айтқан екен, осы қысымға шыдамай баланы пышақтаған болатын. Қорытындылай, бұл үңгір жайлы қазіргі әлемдегі көптеген салыстырулар айтсақ болады, бірақ мен үшін осы мәселе маңыздырақ.

Оның негізгі философиялық идеялары: • Құрылымдық универсализм: Адамзат мәдениетінде ортақ заңдылықтар бар. • Бинарлық оппозициялар: Адамдар әлемді қарама-қарсы жұптар арқылы түсінеді (мысалы, табиғат – мәдениет, ер – әйел, өмір – өлім). • Мифология мен ритуалдар: Барлық қоғамдардағы мифтер мен әңгімелер ұқсас құрылымдарға ие.

Философиялық салдары: • Адамдар шындықты құрылымдар арқылы түсінеді. • Тілді зерттеу арқылы мәдениетті түсінуге болады. • Әлемдегі мағыналар әмбебап және тұрақты.

Дерриданың постструктурализмі Жак Деррида структурализмді сынап, мағынаның тұрақсыз екенін дәлелдеуге тырысты.

Оның негізгі философиялық идеялары: • Деконструкция: Тілді және мағынаны абсолютті деп қабылдамау керек, өйткені кез келген мәтінде қарама-қайшылық бар. • Мағынаның өзгермелілігі: Кез келген сөз немесе мәтін әр түрлі интерпретацияға ие болуы мүмкін. •

Негізгі идеялар:

Адам еркіндігі – Экзистенциализм бойынша, адам алдын ала белгіленген мәнге ие емес. Ол өз таңдауын жасау арқылы өзін қалыптастырады (Жан-Поль Сартрдың «Адам – өз еркіндігінің тұтқыны» деген сөзі осыған дәлел).

Жауапкершілік – Адам өз іс-әрекеттері үшін толық жауап береді. Еркіндікпен бірге үлкен жауапкершілік келеді, өйткені адам өз тағдырын өзі шешеді.

Абсурд пен мағына іздеу – Кейбір экзистенциалистер (Альбер Камю) адамның өмірінің мәнсіздігі (абсурд) туралы жазады. Бірақ бұл абсурд адамның ерік-жігерін жоғалтпай, өміріне өзі мән беруіне себеп болуы керек.

Аутентикалық өмір сүру – Мартин Хайдеггер "Адам шынайы өмір сүруі керек" деген ойды алға тартады. Бұл дегеніміз – адам өз өмірін жалған құндылықтар мен сыртқы әсерлерге тәуелсіз түрде қалыптастыруы тиіс.

Өлім мен шектеулілік – Өлім экзистенциалистік философияда маңызды орын алады, өйткені ол адамның уақытша

болмысын көрсетеді және оны шынайы өмір сүруге итермелейді.

Қорытынды:

Экзистенциализмде адамның болмысы – оның таңдауына, іс-әрекетіне, жауапкершілігіне байланысты. Өмірдің мәні алдын ала берілмегендіктен, әр адам өз мәнін өзі жасауы тиіс.

1. Позитивизмнің негізгі принциптері

1. Эмпиризм (тәжірибелік білім)

   • Таным тек тәжірибе, бақылау және эксперимент арқылы жүзеге асады.

   • Абстрактілі метафизикалық сұрақтар ғылыми емес деп саналады.

   • Неопозитивизм (логикалық позитивизм) – XX ғасырдың басында пайда болған философиялық бағыт, ол ғылым мен философияны формалды логика мен эмпирикалық әдістер арқылы талдауға негізделді. Бұл бағыт философияны ғылымға жақындатуға тырысып, тек верификацияланатын (тәжірибе арқылы тексерілетін) білімді ғана ақиқат деп санады.

   • Постпозитивизм және оның философиялық мәселелері

     Постпозитивизм – XX ғасырдың екінші жартысында пайда болған философиялық бағыт, ол неопозитивизмнің шектеулерін көрсетіп, ғылыми білімнің күрделілігін, өзгермелілігін және тарихи контекстке тәуелділігін мойындайды.

     
     

     1. Постпозитивизмнің негізгі философиялық мәселелері

     1. Ғылыми білімнің фальсификациясы (Карл Поппер)

        • Фальсификация принципі: Ғылыми теориялар тәжірибемен расталмайды, керісінше оларды жоққа шығаруға (фальсификациялауға) болады.

        • Постмодернизмнің негізгі идеялары

          1. Шындықтың релятивизмі (көпмағыналылығы)

             • Объективті ақиқат жоқ, шындық әртүрлі әлеуметтік және мәдени контексттерге тәуелді.

             • Бір ғана ақиқат емес, көптеген шындықтар бар (плюрализм).

          2. Метанарративтерді жоққа шығару (Жан-Франсуа Лиотар)

             • Ғылым, прогресс, идеологиялар секілді үлкен әмбебап түсініктер (метанарративтер) күмән тудырады.

             • Әлем хаотикалық және көп орталықты, ешбір әмбебап қағидаға бағынбайды.

          3. Тіл және деконструкция (Жак Деррида)

             • Тіл – шындықты бейнелемейді, керісінше оны қалыптастырады.

             • Деконструкция әдісі – мәтіннің тұрақты мағынасын бұзу және оны көптеген интерпретацияларға ашу.

          4. Субъекттің ыдырауы (Мишель Фуко)

             • Модернистік философиядағы автономды, рационалды адам концепциясы жоққа шығарылады.

             • Адам санасы дискурстар мен әлеуметтік құрылымдардың әсерінен қалыптасады.

          5. Симулякр және гипершындық (Жан Бодрийяр)

             • Қазіргі қоғамда шындық пен елес арасындағы шекара жойылады.

             • БАҚ және жарнама шындықтың орнын басып, гипершындық (симулякр) жасайды.

Ағартушылар білім адамның өмірін жақсартады деп сенді. Яғни, егер адамдар білімді болса, олар өз өмірін де, қоғамды да жақсырақ ете алады. Олар халықтың білім алуын, ғылым мен әділдіктің дамуын маңызды деп санады.

Қазақ ағартушыларының еңбектеріде

• Ыбырай Алтынсарин қазақ балаларының білім алуын маңызды деп санап, алғашқы мектептер ашты. Оның «Кел, балалар, оқылық!» өлеңі білімнің маңызын көрсетті. Бұл ағартушылықтың қазақ қоғамындағы көрінісі.

• Абай Құнанбайұлы «Қара сөздерінде» адамды ғылым мен білімге ұмтылуға шақырып, «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста» деп, адамның жан-жақты дамуы керек екенін айтты.

• Шоқан Уәлиханов қазақ қоғамының дамуы үшін еуропалық білім мен ғылымды меңгеру қажет екенін жазды. Оның зерттеулері қазақ халқының мәдениетін, тарихын және әлеуетін дамытуға бағытталды.

Негізгі идеялар:

1. Субъективті тәжірибе (qualia)

   • Нагель санаға тек объективті, ғылыми тұрғыдан қарау жеткіліксіз екенін дәлелдейді.

   • Әрбір тіршілік иесінің өзіндік субъективті тәжірибесі (qualia) бар, және оны үшінші жақтан толық түсіну мүмкін емес.

2. Жарқанат мысалы

   • Жарқанаттар эхолокация арқылы әлемді қабылдайды.

   • Біз олардың ми құрылымын, жүйке жүйесін зерттей аламыз, бірақ «жарқанат болу қандай?» деген сұраққа жауап бере алмаймыз.

   • Яғни, бір тіршілік иесінің ішкі тәжірибесін басқа біреу толық түсіне алмайды.

3. Объективтілік пен субъективтілік арасындағы айырмашылық

   • Ғылым объективті білімге ұмтылады, бірақ сана – субъективті феномен.

   • Субъективті тәжірибені тек сырттан бақылау арқылы түсіну мүмкін емес, оны сол тәжірибені бастан кешіргенде ғана ұғынуға болады.

   • Томас Нагельдің «Жарқанат болу қандай?» еңбегі сананың субъективті табиғатын философиялық тұрғыдан зерттеуге үлкен үлес қосты. Ол ғылым мен философияның сана мәселесін зерттеуде шектеулері бар екенін көрсетті және сананың физикалық түсіндірмелерден тыс, өзіндік ерекше болмысқа ие екенін дәлел

Пирс прагматизмді ғылыми зерттеу әдісі ретінде қарастырып, логикалық және рационалды ойлауды негізге алды.

Негізгі идеялары:

• Шындық – тексерілетін нәрсе: Ғылыми әдістер арқылы дәлелденбеген идеялар күмәнді.

• Фаллибилизм (қателесу мүмкіндігі): Адамның кез келген білімі толық емес және оны жаңарту қажет.

• Семиотика (таңбалар теориясы): Адамдар әлемді белгілер мен символдар арқылы түсінеді.

Философиялық салдары:

• Ғылым мен логика шындықты анықтаудың негізгі құралдары.

• Білім эксперимент арқылы тексерілуі тиіс.

• Шындық абсолютті емес, уақыт өте келе өзгеруі мүмкін.

Уильям Джеймстің психологиялық прагматизмі

Джеймс прагматизмді адамның сенімдері мен психологиялық тәжірибесіне байланыстырды.

Негізгі идеялары:

• Шындық – жеке тәжірибеге тәуелді: Бір адам үшін шындық болып көрінетін нәрсе басқа адам үшін олай болмауы мүмкін.

• Пайдалылық принципі: Егер бір нәрсе адамның өмірінде пайдалы болса, ол шындық ретінде қабылданады.

• Еркін ерік және сенім: Адамдар өз сенімдерін таңдауға еркін және бұл олардың өміріне әсер етеді.

Философиялық салдары:

• Шындық объективті емес, субъективті.

• Адамдардың сенімдері олардың психологиялық жағдайына әсер етеді.

• Дін, этика және психология прагматизм арқылы зерттелуі мүмкін.

• Абсолютті шындық жоқ, бәрі интерпретацияға тәуелді.

• Тіл – шындықты қалыптастырушы құрал, бірақ оның өзі тұрақсыз.

• Билік пен идеологияны деконструкциялау маңызды.

• Көпмәнділік пен парадоксқа ерекше мән беріледі.

Постмодернизм философияда, әдебиетте, өнерде, архитектурада және мәдениетте кеңінен таралған.

2. Философиялық мәні

Негізгі идеялар:

• Шындықтың субъективтілігі – Әлемді бір ғана көзқараспен түсіндіруге болмайды; әр адамның өз шындығы бар.

• Тілді деконструкциялау – Жак Дерриданың пікірінше, тіл тұрақты мағынаға ие емес, сөздер әртүрлі контекстте өзгеріп отырады.

• Билік пен идеологияны талдау – Мишель Фуко билік құрылымдарын зерттеп, олар адамдарды бақылау үшін қалай қолданылады деген сұрақты қарастырды.

• Метанарративтерді сынға алу – Жан-Франсуа Лиотар үлкен идеялар мен теориялардың (мысалы, марксизм, діни догмалар) барлық шындықты түсіндіре алмайтынын айтады.

Философиялық салдары:

• Шындық объективті емес, ол әртүрлі интерпретацияларға тәуелді.

• Білім – билік құралы, ол қоғамды басқару үшін қолданылады.

• Дәстүрлі ойлау жүйелері мен нормаларға күмәнмен қарау қажет.

Сøрен Кьеркегор, Артур Шопенгауэр және Фридрих Ницше өз философиясында Канттың сыншыл философиясына белгілі бір сындар айтып, жаңа бағыттарды ұсынған. Олар жеке адамның тәжірибесі, еріктілік және моральдық мәселелерге көп көңіл бөлді.

Кьеркегор экзистенциализмнің негізін қалаушы ретінде, адам болмысының шынайы мәнін және оның өмірдегі таңдауын зерттеген.

Шопенгауэр адам психологиясының тереңдіктерін зерттеп, әлемнің воли және оның адам өміріне әсері туралы пікір айтқан.

Ницше "Құдай өлді" деген идеясы арқылы мораль мен діннің қоғамдағы рөлін сынап, күшті тұлға мен оның еркіндігін мадақтаған.

Неокантизм

Неокантизм философиясы Канттың танымдық теорияларын қайта қарау мен дамытуды мақсат еткен философиялық бағыт болып табылады. Оның негізгі өкілдері Вильгельм Риккерт және Герман Виндельбанд болды.

Неокантизмнің басты мәселесі – ғылым мен гуманитарлық білімнің арасындағы бөлініс және әрбір саланың өзінің зерттеу әдісін қолдану қажеттілігі туралы сұрақтар.

Қысқаша айтқанда, Канттың философиясындағы "сынға дейінгі" және "сын" кезеңдеріндегі айырмашылық, оның ойлау әдістемесінің трансформациясымен байланысты: алғашқы кезеңде метафизикалық сұрақтарды терең зерттесе, екінші кезеңде ол ақыл-ойдың шекараларын сынап, танымның мүмкіндіктері мен шектеулерін анықтауға тырысқан.

Мамандық: Ғылыми математика цифрлық технологияда

Үңгір туралы аңызда бірнеше тұтқындар қараңғы үңгірде байланған күйде өмір сүреді. Олар өмір бойы тек үңгірдің қабырғасына түсіп жатқан көлеңкелерді көреді, өйткені олар ешқашан сыртқа шығып, шындықты көрмеген. Осы көлеңкелерді олар шын нәрсе деп ойлайды, себебі басқа ешнәрсені білмейді. Бір күні бір тұтқын босап, үңгірдің сыртындағы жарықты көреді. Ол шын мәнінде көретін нәрселер — көлеңкелер емес, нақты заттар екенін түсінеді. Бірақ үңгірге қайта оралып, басқа тұтқындарға көргендерін айтуға тырысқанда, олар оның сөздеріне сенбей, оны күлкіге айналдырады.

Бұл аңыз Платонның білім мен шындықты тануға қатысты ілімдерін көрсетеді. Үңгірдегі тұтқындар — бұл біздің көзқарасымыздың тар шеңберінде өмір сүріп жатқан адамдар, ал жарық — бұл шындық пен білімнің символы. Аңызда Платон шындыққа жету үшін адамның танымдық шектеулерін, сондай-ақ шындықты түсіну үшін оның қоршаған ортадан шығып, жаңа көзқарасқа ие болуын талап етеді.

IT in business

3-курс

1 курс

Халықаралық қатынастар

Вольтер қарапайым мысалдар арқылы адам білімінің шектеулерін түсінеді. Ол адам өзінің мәнін де, әлем құрылымын да толық біле алады деп мәлімдейді. Бұл әсіресе оның айтуынша: "Мен өзімді табуға тырысамын". Шынында да, біз неге өмір сүріп жатқанымызды толық түсіне аламыз ба?

Философ Декарттың туа біткен идеялар туралы теориясын да сынға алды. Декарт "адам әрқашан ойлайды" деген тезис шындыққа жанаспайды деп санайды. Өйткені, тәжірибе көрсеткендей, адам кейде автоматты түрде әрекет етеді және үнемі ойламайды. Бұл тұрғыда Вольтердің ұстанымы маған қисынды түрде дұрыс болып көрінді.

Тағы бір қызықты тақырып-жануарлардың ойлауы туралы пікірталас. Осы жылдың қаңтарында автоматты түрде механикалық өзгерістер орын алған кезде орын алады. Ол иттің иесін аңшы ит тапсырманы орындай алатынын білетіндігінің мысалын келтіреді. Бұл идея мен үшін жаңа болған жоқ, бірақ философтың олар туралы ойлау тәсілі ойландырады.

Қорытындылай келе, Вольтердің философиясы адамның танымының шектеулі екенін көрсетеді және бізді дайын аксиомаларға сүйенбестен бәріне күмәнмен қарауға шақырады. Бұл көзқарас менің ғылыми ойлау қабілетіме жақын және ғылымның өзі әрқашан дәлелдерге сүйенеді және алдыңғы теорияларды қайта қарайды.

1. Адамның білмеуі және шектеулігі

Вольтер адамның өз өмірінің мәнін, қайдан келгенін және болашақта не болатынын толық біле алмайтынын айтады.Табиғатты зерттеу арқылы да біз оның толық сырын аша алмаймыз.

2. Скептицизм және білімнің шекарасы

адамзаттың мыңдаған жылдық философиялық ізденістеріне қарамастан, негізгі сұрақтарға нақты жауап таппағанын көрсетеді.

Мысалы, біз асты қалай қорытуымызды білуге аз қызығамыз, бірақ рухтың мәңгілік өмір сүруі туралы пікірталас жасаймыз.

3. Философиялық жүйелердің кемшілігі

Декарттың «адам әрдайым ойлайды» деген теориясын келеке етіп, адамның ойсыз сәттері де болатынын дәлелдейді.

4. Адам және жануарлар

Вольтер жануарлардың да сезіну және ойлау қабілетіне ие болуы мүмкін екенін алға тартады.

Бірақ дәстүрлі философия жануарларды санасыз механизм ретінде қарастыруға бейім екенін айтады.

Қорытынды

Вольтер философияны күмәншілдікпен қабылдап, абсолютті ақиқатқа жету мүмкін емес екенін көрсетеді. Ол адамның шектеулі екенін, бірақ соған қарамастан, ақиқатты іздеуді тоқтатпайтынын айтады.

Адамның табиғатпен және қоғаммен байланысы нық болуы тиіс. Мысалы, мультфильмде кейіпкер өркениеттен алыс қалып, табиғат ортасында жалғыз қалады және оның қорқынышы артады. Егер мен де табиғат аясында жалғыз қалсам, қорқынышқа берілмей, ақыл мен еңбекті пайдаланатын едім. Өмірдің мәні жалғыздықта емес, теңдестік табуда екенін түсініп, аман қалу жолдарын іздейтін едім.

Мен үшін бірлік өте маңызды, өйткені бірлік — тіршіліктің негізі. Бұл Вольтердің философиясымен үйлеседі, себебі ол нағыз бақыттың өзіңді пайдалану, сезіну және басқалармен бірлесіп еңбек етуде екенін айтады. Өмірдің мәні — өзіңді де, басқаларды да пайдалы ету. Бақыт дайын күйде берілмейді, оны адамдар бірігіп, бірлесіп жасайды.

1. Танымның негізгі кезеңдері
Ибн Туфейлдің басты кейіпкері – Хай ибн Якзан, ол адамдардан бөлек табиғат аясында өсіп-жетілді. Оның танымы бірнеше кезеңдерден өтеді:

• Сезімдік тәжірибе: Хай айналасындағы табиғат құбылыстарын бақылап, себеп-салдарлық байланыстарды анықтай бастайды. Ол жануарлардың мінез-құлқын зерттеп, қоршаған ортаға бейімделеді.

• Рационалды таным: Уақыт өте келе, ол логикалық ойлау қабілетін дамытады. Өз денесін зерттеу арқылы тіршіліктің негізгі заңдылықтарын түсіне бастайды және жанның тәннен бөлек екенін ұғынады.

• Мистикалық таным: Хай рационалды танымның шектеулі екенін сезініп, ақиқатты метафизикалық деңгейде іздеуге көшеді. Ол әлемнің біртұтастығын және Жаратушының бар екенін түсінеді.

2. Хай ибн Якзан мен Робинзон Крузо: Таным тұрғысынан салыстыру
Ибн Туфейлдің шығармасы Даниель Дефоның «Робинзон Крузо» романына ұқсас сюжетке ие, бірақ олардың таным процесіне деген көзқарастары әртүрлі.

• Робинзон табиғатты бағындыруға тырысады, оны құрал ретінде пайдаланады.

• Хай табиғатты түсінуге және онымен үйлесімде өмір сүруге ұмтылады.
  Осы айырмашылық олардың танымдық көзқарастарын анықтайды: Робинзон өркениетке қайта оралуды қаласа, Хай керісінше, рухани дамуға басымдық береді.

3. Философия мен суфизмнің тоғысуы
Ибн Туфейл философия мен суфизмнің арасындағы байланысты көрсетеді. Ортағасырлық ислам философиясында әл-Фараби мен Ибн Сина ақиқатты ақылмен тану идеясын қолдаса, суфизм оны жүрекпен сезінуді алға тартты.

• Хай ибн Якзан алғашқыда ақыл-ой арқылы дүниені тануға тырысады.

• Бірақ кейін оның шектеулерін байқап, интуиция мен рухани тәжірибеге жүгінеді.

• Соңында ол ең жоғары ақиқат – Құдайды тану екенін мойындайды.

Қорытынды
Ибн Туфейлдің «Хай ибн Якзан» шығармасы – адамның ақиқатқа жету жолдарын көрсететін терең философиялық еңбек. Ол танымның тек логика мен тәжірибеге ғана емес, өзін-өзі тануға да негізделетінін дәлелдейді. Ғылым мен руханияттың үйлесуі – шынайы білімге жетудің негізгі шарты.

1. Адамдардың көбісі еркін ойлаудан қорқады. Олар басқалардың нұсқауын күтіп, өз бетімен шешім қабылдауға ұмтылмайды.

2. Қоғамдағы "қамқоршылар" (билік, шіркеу, дәстүрлі институттар) адамдарды бағынышты күйде ұстауға мүдделі.

3. Ағартушылық еркіндік пен білімді талап етеді. Адамдарға өз ойларын ашық айту мүмкіндігі берілсе, олар біртіндеп шынайы білімге қол жеткізе алады.

4. Революция ағартушылыққа апармайды. Канттың пікірінше, саяси өзгерістер адамдардың ойлау қабілетін өзгертпейді. Нағыз ағартушылық – бұл ұзақ және эволюциялық процесс.

Қорытынды:

Канттың түсінігінде ағартушылық – адамның өз бетінше ойлау қабілетін дамытуы, өзін басқалардың билігінен тәуелсіз етуі. Бұл процесс тек білім арқылы жүзеге асады және оған қол жеткізу үшін адам қорқыныш пен жалқаулықты жеңуі керек.

4o

1 нәресте – өмірдің алғашқы демі, пәктік. Барлық жамандық атаулылардан күнәдан таза. Әлі өзін толық сезінбеген тазалық пен кінәсіздік.

2 ит- қорқыныш пен үрей. Сенімсіздік пен күмән.
3 әйелдер – қамқорлық, махаббат.

ал теріс қараған уайым. Жақсы көрген адамың үшін уайымдау.
4 Қолын жоғары көтерген жігіт – өмірге деген құштарлық, бар әлемді түсінуге деген ұмтылыс.

5 теріс қараған жігіт. отрицание, теріске шығару, келіспеу. Не қоғам ойына не өз ойына келіспей керіге теріске шығару.
6 Терең ойға батқан фигура – күмәнға батқан , қайғы жұтқан сезім, алғашқы сұрақ: "Мен не үшін келдім? Менің жолым қандай?"
7 Құс – бір жерден екінші жерге өту, өзгеріс пен эволюция. Адам үнемі жаңашылдықты талап етеді.

8 Сенім.

9 Көлеңке. Көзге көрінбейтін адамдар секілді. Олар бар, бірақ жоқ. Сол секілді адамдардың белгісіз себебі.

10 Адамдардың сенімінен шыққан құдай. Шын мәнінде ол сөйлемейді, естімейді тіпті көрмейді. Расында адамдар оны ойдан шығарған және оның ешқандай құдыреті жоқ. Сол үшін ол мүсін 1 эмоциямен қатып қалған

11. Жеміс жеп отырған бала – бұл өмірдің қуанышын сезіну, бірақ әлі де оның мәнін түсінбеу.

12. Ин Ян . Адам не жақсы ойлармен жаман ойлармен екі оттың арасында сезінуі.

13 Жалаңаш әйел – бұл табиғилық, өмірдің сұлулығы.

14 Түңілген сезім, тұңғиық , жолдың соңы, өткен өмірді еске алу, үлкен белгісіздікке жақындау. Өлім – түпкілікті ұмыт болу ма, әлде қайта туу ма?

15 Үміт немесе ажал. Құс еркіндіктің символы, сол үшін ажалы келгенде немесе үміт оянғанда алдыңа жалғыз дұрыс таңдау секілді болып көрінеді.

16 Екінші әрі шынайы өмір.

Кейде бізге жалғыздық керек. Өмірдің қарбаласынан, адамдардың пікірінен, қоғамның ережелерінен шаршаған кезде, елсіз арал – ой мен жанның тыныштығы болатын орын сияқты көрінеді. Онда біз өзімізбен бетпе-бет қалып, шынайы кім екенімізді түсінуге мүмкіндік аламыз. Адамзат өркениетінің игіліктері мен қиындықтарынан алшақ болу – шынайы бостандық па, әлде жалғыздықтың тұзағы ма?

2. Елсіз аралда өмір сүрудің формуласы қандай немесе табыстың кілті неде?

Елсіз аралда өмір сүру үшін ең бастысы – бейімделу қабілеті. Адам табиғаттың бір бөлшегі ретінде өмір сүруге бейімделе алса, ол тіршілік ете алады. Бірақ бұл тек физикалық өмір сүру ғана емес. Рухани өмір сүру үшін ішкі үйлесім, жалғыздықтан сабақ алу және қарапайым нәрселерден қуаныш табу маңызды.

3. Жалғыздық немесе бірлік: адам үшін не маңызды?

Адам – әлеуметтік тіршілік иесі. Жалғыздық уақытша пайда әкелуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді жалғыздық адам жанына ауыр тиеді. Бірлік – адамның табиғи қажеттілігі, өйткені біз қарым-қатынаста өзімізді толыққанды сезінеміз. Бірақ шынайы бірлік – сыртқы емес, ішкі үйлесімнен басталады. Егер адам өзімен өзі тату болмаса, онда айналасындағы қарым-қатынастар да толыққанды бола алмайды.
Елсіз арал – сыртқы әлемнен қашудың символы ғана. Бірақ шынайы бостандық – сыртта емес, адамның өз ойларымен, қорқыныштарымен және армандарымен дұрыс байланыс орната білуінде. Жалғыздық бізге өзімізді түсінуге көмектеседі, ал бірлік – өмірімізді мағыналы етеді. Ең бастысы – осы екеуінің арасындағы теңгерімді табу.

Канттың пікірінше, адамзаттың интеллектуалды жетілмегендігі – бұл сыртқы беделдерге (мемлекет, дін, дәстүр) соқыр түрде бағыну, өз ақылын қолданудан қорқу. Ол адамдарды өз бетінше ойлауға, білім арқылы еркіндікке жетуге үндейді.

Бұл ой бүгінгі күнге де өзекті. Қазіргі ақпарат ғасырында көптеген адамдар дайын пікірлерді қабылдап, оларды тексермейді, өз ойларын қалыптастыруға уақыт бөлмейді. Канттың идеясы – әр адам өз ақылын қолданып, шындықты іздеуге ұмтылса, қоғам прогреске жетеді. Сондықтан Ағарту – бұл тек тарихи кезең емес, адамның үнемі ізденіс пен дамуға деген ұмтылысы.
Нағыз еркіндік – сыртқы жағдайларға емес, адамның ақылын пайдалану қабілетіне байланысты. Өз бетінше ойлайтын, сұрақ қоятын, білімге ұмтылатын адам ғана шынымен ағарған тұлға болады.

Картинаның философиялық мағынасы және негізгі символдары:

Сол жақтағы нәресте – өмірдің бастауы, жаңару мен үміттің символы.

Балаларды күтіп отырған әйел – ананың қорғаушылық рөлі, адамның дүниеге келуі.

Табиғатпен тұтасқан фигуралар – адамның табиғатпен байланысы, алғашқы қауымдық кезең.

Көк түсті құдай мүсіні – руханият пен мистицизм, діни сенімдер символы.

Ортадағы жас адамдар – адам өмірінің ортасы, жастық шақ, бақытты сәттерді бастан кешіру.

Қарт адам – өмірдің ақыры, даналық пен ажалдың бейнесі.

Аспанға қараған адам – өмірдің мәні туралы ой толғау.

Жануарлар (ит, құстар, ешкілер) – адамның қоршаған ортамен байланысы, табиғаттың бір бөлшегі екенімізді көрсету.

Қолын көтерген әйел – таңданыс немесе қорқыныш, өмірдің құпиясын түсінуге деген ұмтылыс.

Жапырақ жамылған әйелдер – алғашқы адамдардың өмірін еске түсіру, қарапайымдылық пен табиғилық.

Қараңғы фон мен жарық фигуралар – өмір мен өлімнің қарама-қайшылығы.

Өзен мен таулар – уақыттың өтуі, өзгермелі өмір циклі.

Жерге қарап отырған адам – өзін-өзі тану, өмір мәнін іздеу.

Ағаш бұтақтары – өмір ағашы, адамның өткен мен болашаққа байланысы.

Қара көлеңкелі аймақтар – белгісіздік, біз білмейтін өмірдің сырлары.

Картинадағы түс палитрасы (сары, көк, жасыл, қызыл) – эмоциялар мен өмірлік кезеңдердің символикасы.

Жалпы философиялық ойы:

Гоген бұл картинада адам өмірінің табиғи циклін көрсетеді. Ол бізге үш мәңгілік сұрақ қояды:

Қайдан келдік? – Адамзаттың шығу тегі, алғашқы өмір бастауы.

Кімбіз? – Қазіргі өміріміздің мәні, біз кімбіз және не үшін өмір сүреміз?

Қайда барамыз? – Өлімнен кейін не күтіп тұр, болашақ қандай болады?

Бұл сурет – экзистенциализм мен символизмнің көркемдік бейнесі. Гоген адам өмірінің өткіншілігін, мәнін іздеуді, руханият пен табиғаттың маңыздылығын көрсеткісі келген.

Ибн Туфейлдің философиялық ойы – адамның таным мен ақиқатқа жетудегі эволюциясын зерттеу. Оның “Хай Якзан” романында адам табиғатпен үйлесімде өмір сүре отырып, өздігінен білімге жетеді, яғни адамзаттың ақыл мен зерде арқылы Жаратушыны және дүниенің сырын түсіне алатынын көрсетеді.

Ол өзінің шығармасында екі ықтималды жаратылыс мүмкіндігін талдайды: бірі – баланың табиғи түрде, яғни саз балшықтың ашуы арқылы өздігінен жаратылуы, екіншісі – оның теңізге тасталып, кейін аралда өмір сүруі. Бірақ негізгі ой – қай жолмен пайда болса да, адам таным арқылы кемелдікке жете алады .

Бас кейіпкер – Хай Якзан табиғаттағы заңдылықтарды зерттеу арқылы өзін және әлемді тани бастайды. Ол өлім құбылысын зерттеп, жанның денеден бөлініп шығатынын түсінеді, бұл оның Жаратушы туралы ойлауына алып келеді. Ол барлық тіршіліктің себебі бар екенін, әлемді жаратқан Құдіретті күш бар екенін түйсінеді .

Бір қызығы, Туфейл адамның ақиқатқа жету жолын философиялық және мистикалық тұрғыдан қарастырады. Фәлсафа мектебі арқылы адам ақылы арқылы дүниені таниды, ал суфизм жолында адам жүрек арқылы Жаратушыға қауышады. Ол осы екі жолды бірдей жарамды деп мойындайды .

Осылайша, Туфейл шығармасында табиғат пен ақылдың үндестігін, адамның таным жолындағы ізденісін ерекше әдеби мәнермен бейнелейді.

Философтың пікірінше, Ағартушылық – адамның өз кінәсінен болған интеллектуалды тәуелділіктен шығуы. Көптеген адамдар жалқаулық пен қорқыныштың кесірінен өз ақылын пайдаланбай, билікке, дінге, дәстүрлерге және басқа адамдардың пікіріне сүйеніп өмір сүреді.

Кілтті философиялық идеялар

Ақыл-ойдың автономиясы – адам өз бетінше ойлай білуі керек, басқа адамдардың айтқанын ғана қабылдамау қажет. Канттың "Sapere aude!" («Өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!») деген ұраны осыны білдіреді.

Ағартушылық үшін еркіндік қажет – адамның өз ойларын ашық айтуына мүмкіндік берілгенде ғана қоғам дамиды. Бірақ Кант жеке (private) және қоғамдық (public) ақыл-ойды қолдануды ажыратады:

Жеке қолдану – адамның өз жұмысы мен міндетіне бағынуы (мысалы, әскери қызметкер бұйрықты орындауы керек).

Қоғамдық қолдану – адамның ғалым ретінде өз пікірін ашық білдіруі (мысалы, сол офицер әскери жүйенің кемшіліктері туралы кітап жаза алады).

Ағартушылық біртіндеп жүруі керек – революция арқылы адам санасын өзгерту мүмкін емес. Жаңа режимдер ескінің орнына келіп, сол баяғы догмалар мен сенімдерді қайта орнатады. Нағыз өзгеріс адамдардың ойлау жүйесінің эволюциясы арқылы ғана мүмкін.

Догмалар мен наным-сенімдердің зияны – Кант дін мен биліктің халықты тәуелді етіп ұстайтын предрассудктарды сынайды. Ол ешбір ұрпақ келесі ұрпақтың білім алуына және ақыл-ойын дамытуына шектеу қоя алмайтынын айтады.

Ағартушылық монарх – Канттың ойынша, ең жақсы билеуші – халықтың діни және интеллектуалды еркіндігіне кедергі жасамайтын билеуші. Ол халыққа ой еркіндігін беріп, оларды өздігінен ойлауға үйретуі керек.

Бұл арал – менің жан тыныштығымның мекені. Онда мені мазалайтын сұрақтар жоқ, өткеннің елестері де, болашақтың үрейі де жоқ. Онда тек тыныштық бар. Мен осы аралға жеткім келеді, бірақ жолды табу қиын. Күнделікті өмірдің у-шуы, сыртқы әлемнің талаптары мен өзіме жүктеген міндеттер бұл мекенге апаратын есікті жауып тастайды.

Бәлкім, менің шынайы мақсатым – осы ішкі аралды сыртқы дүниеде табу емес, оны өзімнің санамда құру болар? Егер мен сол аралдың тыныштығын жүрегімде сезіне алсам, онда қайда екенімнің маңызы болмайды. Елсіз арал менің миымның түбінде ғана емес, менің болмысымның ең терең тұстарында жасырынған. Енді мен оны таба алам ба, жоқ па – сол сұрақ қана қалады.

2)Елсіз аралда өмір сүрудің формуласы – өзіңмен келісімде болу. Бұл жерде тіршілік етудің басты шарты – сыртқы әлемнен емес, өз ойларыңнан пана табу. Егер мен өзімнің ішкі тыныштығымды сақтай алсам, жалғыздық та, белгісіздік те мен үшін сынақ емес, мүмкіндікке айналады.

Бұл жерде уақыт шекарасыз, мұнда ешкімнің үні естілмейді, тек менің жанымның үнсіздігі ғана бар. Мұнда сыртқы әлемнің ережелері жүрмейді – ақша, атақ, міндеттер, пікірлер – бәрі мағынасын жоғалтады. Өмір сүрудің жалғыз шарты – өзіңмен жарасып өмір сүру, өз ойларыңның дауыстарынан қорықпау.

Табыстың кілті – бейімделу емес, үйлесім. Табиғатпен, өзіңмен, ойларыңмен. Егер адам өзін жеңе алса, онда ол қай жерде болмасын өмір сүре алады. Елсіз арал – бұл сынақ емес, өзіңді тануға берілген мүмкіндік.

Жалғыздық немесе бірлік: адам үшін не маңызды?

Адам үшін ең маңыздысы – өзімен үйлесімді болу. Кейде жалғыздық қажет, кейде бірлік. Бірақ екеуінің қайсысы маңызды екенін таңдау емес, олардың арасында тепе-теңдік табу маңызды.

Жалғыздық – өзіңді тыңдауға, ішкі тыныштықты табуға мүмкіндік береді. Бұл – ойыңды ретке келтіріп, өміріңнің мәнін іздейтін кезең. Бірақ ұзаққа созылған жалғыздық адамды тұңғиыққа итермелеуі мүмкін.

Бірлік – адамға жылулық сыйлайтын, оның өмірін мәнді ететін құбылыс. Бірақ егер ол өзімен үйлесім таппаған болса, онда айналасында қанша адам болса да, өзін жалғыз сезінуі мүмкін.

Демек, жалғыздық та, бірлік те өз алдына маңызды емес. Маңыздысы – адамның оларды қалай қабылдайтыны. Егер адам жалғыздықтан тыныштық, бірліктен қуат ала алса, онда ол шынайы бақытқа жақындайды.

. Ал қазақ үшін бұлақ – тіршіліктің көзі, қасиетті нәрсе. «Су – тіршілік көзі» деп, табиғи бастауларды ерекше қадірлеген

. Мысалы, «Бұлақ көрсең – көзін аш» деген нақыл әр қазаққа бала жастан ұран болды – яғни жерінен шығып жатқан қайнардың көзін ашып, ағызу әр пенденің парызы саналатын​

. Мұнда терең мән бар: бұлақ – жердің «жанары», оны ашу – өмірді көбейту, жаңарту деген сөз. Қазақ мифологиясында әлемнің тұтқасы – «өмір бұлағы» ұғымы да бар. Демек, Гогеннің мәңгіліктің бұлағы тура қазақтың Жер-Ананы емізетін өмір бұлағымен мәндес.

Құдайдың мүсіні (мәңгілік өмір үміті). Гоген бұл тәңір мүсінін – «жансыз тәннен босанған жанның көкке қайта тірілуін үміт ету» символы деп түсіндірген​

. Қазақтың рухани дүниесінде бейнелер (мүсін) арқылы табыну болмаса да, о дүниедегі мәңгі өмір үміті айрықша орын алған. Ислам әсерінен халқымыз ақыретке, қайта тірілуге калтқысыз сенген – мұны иман шартының бірі деп білген​

. Тіпті «өлген адам тірілерден қайыр күтеді» деп, марқұмның артынан дұға бағыштау, сауап істер жасау дәстүрі бар. «Өлмейтін өмір жоқ, сынбайтын темір жоқ» дей отыра, қазақтар фаниді сын алатын, бақиды мәңгі баратын мекен санаған. Шәкәрімнің «Үш анық» трактатында да жанның өлмейтіні, мәңгілік рухани тіршіліктің бар екені басты түйін. Қорыта айтқанда, Гоген ишаралаған қайта тірілу үміті – қазақтың Жаратқанға сиынып, артын жұмақтан күтуімен үйлеседі. Өмірде тозақы азап көрсе де, арғы дүниеде «салып ұрған тозақ отынан құтылып, рахман нұрына бөленем» деп үміттенген талай тақуа қазақ кейпі қара мүсін идеясына жақын.

Жасөспірім (рухани жетілмеген жан). Суреттегі жеткіншек – жан-дүниесі әлі балаң, өздігінен тек тәннің тіршілігін ғана таныған күйде қалған адамды бейнелейді​

. Қазақ түсінігінде жасы өскенмен, ақыл-санасы толыспаған кісіні «надан», «тақырбастың тірлігі» деп келемеждеген. Абай мұны адам болмаудың белгісі деп қатты сынға алған: «...ол (жанның үш қуаты) жоғалса, адам баласы хайуан болды, адамшылықтан шықты» дейді ғұлама​

. Расында, ойсыз, білімсіз, өздігін рухани жетілмеген жанды қазақ хайуанға теңеп​

, адамшылық ары жоққа санайды. Сондықтан қазақ тәрбиесінде жас күніңнен «ақыл тоқтатып, иман бойға сіңіру» керектігі насихатталады. Гогеннің рухани оянбаған «жеткіншегі» дәл осы қазақ айтатын «жасы үлкен, ақылы кіші» өкінішті күйді көрсетеді.

Лақ, марғау және күшік. Суреттегі лақ пен мысық, күшіктер – табиғаттағы аң-құмарсыз тіршіліктің, бейқам өмірдің рәмізі​

. Яғни жануарлар кіріптар күйкі қызыққа, не рухани ізденіске түспейді, олар үшін материалдық әлем өз заңымен жүре береді. Қазақ халқы жан-жануарды ерекше жақсы көрген. Мысалы, малды «тілсіз жануар» дейді – жаны бар, бірақ адамша сана жоқ деп. Демек, Гоген айтқан жануарлардың бейқам өмірі қазақта «мал сияқты тірлік» деген теңеумен де көрінеді, яғни қарын тояқат тұрмыс – мал-хайуан деңгейіндегі өмір. Бұл сөзбен қазақ рухани талапсыз, тек ішіп-жегеніне мәз адамды сынайды. Осы ретте суреттегі лақ пен күшіктің бейнесі қазақ дүниетанымындағы «бұл дүние қызығынан басқаны білмейтін» жануар тірлігін көрсетеді деуге болады.

Жалаңаш әйел (нәпсі құмары). Картинадағы жалаңаш отырған әйел – тән құмарына шектен тыс берілген, тек дүние заңымен өмір сүретін пенденің символы​

. Бұл – қазақ қоғамында қатты айыпталған қылық. «Нәпсіге құл болма» деп, үлкендер жастарды жиі ескерткен. Абай да «Пайда, мақтан, әуесқой – шайтан ісі» деп сабаз мінездерді сынаған​

. Яғни пайдакүнемдік, мақтаншақтық пен әуейі ойын-сауық – шайтанның жұмысы, ақ жолдан тайдырушы нәрселер деп білген. Қазақ салтында әйел затына ерекше құрметпен қарау, ар-намысын қорғау – басты ұстаным. «Қызға қырық үйден тыйым» деп, әйелдің ашық-шашық жүрісін құп көрмеген. Демек, Гогеннің жалаңаш құмарлық бейнесі қазақтың ұят категориясымен тікелей қабыспайды, қайта оны шайтан ісі, нәпсі азғыруы деп бағалайды. Мұндай сезімге берілген жанды халық «арсыз» деп атап, қоғамнан аластатуға тырысқан (мәселен, «Өлімнен ұят күшті» деп, абыройдан айырылғанша өлген артық санайды​).

Қарт әйел (өмірдің ақыры). Гоген кемпір кейпімен тәннің тозып, өлімнің таянғанын және рухани дамымаған жанның сорлы күйін көрсеткен​

. Қазақ ұғымында қарияның қартайған шағы – «соққан желдей» өте шығатын кезең, сондықтан бұл дүниеде жиған рухани азық не рақат, не азап әкеледі дейді. «Өмір бар жерде өлім бар» деп, фәнидің ақыры өлім екенін естен шығармаған​

. Алайда қазақ үшін ең үлкен қайғы – имансыз кету, яғни өмірінде ниет түзей алмай, ақ пен қараны ажыратпай, құр жан баққан күйде о дүниеге аттану. Ондай адамды халық «аруақ алдындағы борышын өтемей кетті» деп аянышпен еске алады. Мысалы, Абай «әрбір ақылсыз надан, арсыз келеді» деп, рухани жетілмей, ар-ұяттан жұрдай қалуды адамшылықтан шығу деп санаған​

. Сондықтан қазақ қариялары «кемді күнгі қызығың – көрген түстей, артыңда қалар дәнең жоқ болса, армандасың» деп өсиет қалдырған. Гогеннің кәрі әйелінің жаны қиналмай, қызық көрмей бос жоғалуы – қазақ түсінігіндегі имансыз, қуыс өмірдің ақырына ұқсас.

Тырнағында кесірткені ұстап тұрған құс (ажалдың бұлжымас ақиқаты). Шығарманың ең шетінде көрінген кесірткелі құс – өлім сағатының бұлтартпас символы​

. Қазақ та ажалдың алмай қоймасын екі сөзінің бірінде айтады: «Өмір бар жерде өлім бар» – бұл ажалдың хақ екенін, одан қашып құтылмайтынын білдіретін қанатты сөз​. Әрине, қайғылы жағдайдан соң «Құдайдың жазуы осы, пешенеге өлімнен құтылар амал жоқ» деп жұбатуы да бекер емес. Қорқыт сияқты ажалдан қашуды қазақ бекершілік деп санаған – бұған Қорқыттың өзі мысал. Сондықтан әр адамға өлім келерін мойындап, соған рухани әзірлікпен өмір сүру керек деген ғибрат бар. Мысалы, Бұхар жырау «Қанша қусаң тағдырды, өлімнен қашып құтылмассың» деп кесіп айтқан. Осы тұрғыдан Гоген көрсеткен қанатындағы кесіртке – аңдыған ажалдың бейнесі – қазақ жүрегіне қонымды, дәл түсінік.

Картина атауы: «D'où venons-nous? Que sommes-nous? Où allons-nous?» («Қайдан келдік? Біз кімбіз? Қайда барамыз?»). Гоген туындысына осы атау арқылы адамзаттың ең үлкен сауалдарын қойды. Бұл сұрақтар қазақтың ойшылдарының да өзегі болды деуге болады. Жаратылыс, өмір мақсаты, тағдыр бағыты туралы талай халық әні мен жыры бар. Мысалы, қазақ: «Барлығымыздың баратын жеріміз белгілі, анық. Алладан келдік, Оған қайтамыз… Бұл дүние – ақыреттің есігі» деп толғанады​

. Яғни адам баласының түп-тегі – Жаратушы, бұл өмір – сынақ мекені, ал ақырғы сапар – о дүниеге, мәңгілік өмірге бастайды. Қазақ философиясында адам өзін «қонақ» деп танитыны сондықтан – «қу дүниенің қызығы мен шыжығы бітпес», бірақ «алтын бесік – жерге қайта барамыз». Гоген көтерген қайдан, неге, қайда деген сауалдарға қазақы дүниетаным былай жауап береді: тегі – бір Жаратқан, мәні – ар мен иман, бағыты – бақи әлем. Бұл тұрғыда қазақтың рухани құндылықтары мен салт-санасы Гогенді толғандырған «мәңгі сұрақтармен» үндесіп, өзіндік жауабын беріп келеді.

Канттың пікірінше, ағартушылық - адамның рухани жетілмегендігінен шығуы, яғни адамның өз ақыл-ойын өз бетімен қолдану қабілетінің қалыптасуы. Ағартушылыққа жету үшін ең бастысы, адамдардың ой еркіндігі мен сөз бостандығын қамтамасыз ету керек. Тек осы жағдайда ғана қоғам өзінің дамуында жаңа деңгейге көтеріле алады. Ағартушылықтың басты ұраны «Sapere aude!» (Өз ақылыңды пайдалануға батылдық ет!) адамды өзінің табиғи мүмкіндіктерін іске асыруға шақырады. Кант бұл ұстанымды қоғамның дамуындағы негізгі құрал ретінде қарастырады. Ол «жалқаулық» пен «қорқақтық» адамдардың өз бетімен ойлануына кедергі келтіреді деп, адамның өз ақылына сенуі және оны еркін қолдануы керектігін баса айтады.

Қазіргі уақытта Канттың бұл идеяларының маңызы азайған жоқ. Технология мен ақпараттық дәуірде білім мен ғылымға қолжетімділік айтарлықтай артқанымен, ой еркіндігі мен сөз бостандығы мәселелері әлі де өзекті. Қоғамдағы сананы ояту үшін адамдардың өз ақыл-ойын ашық қолдануы, жаңа идеяларды еркін түрде білдіруі маңызды. Осы тұрғыда Қазақстанның тәуелсіздігі мен дамуының негізінде де осы ағартушылық құндылықтары жатыр. Қазіргі қазақ қоғамы білім беру, сын тұрғысынан ойлау мен мәдени жаңғыру арқылы өз дамуында жаңа белестерге көтерілуі керек.

Қазақ зиялыларының, әсіресе Абай Құнанбайұлы мен Ахмет Байтұрсынұлының ағартушылық мұраттары Канттың идеалдарымен үндес келеді. Абай өз шығармаларында халықты ғылым мен білімге шақырып, өз ақылын қолдануға ұмтылуға үндеді. Ол өз халқына надандықтан арылуға, дүниетанымын кеңейтуге және ғылымды игеруге мүмкіндік беру керектігін айтты. Ахмет Байтұрсынұлы да халықтың сауатын ашып, білімге, ғылымға деген қажеттілікті халыққа насихаттаған. Оның қазақ әліпбиін реформалап, оқу құралдарын жазуы ағартушылықтың көрінісі болды.

Канттың философиясы қазіргі қазақ қоғамы үшін өте маңызды. Қазіргі кезеңде білім мен ғылым, технология мен мәдениет үлкен дамудың жолында. Қазақ жастарының білімге деген ұмтылысы, олардың әлемнің үздік оқу орындарында білім алуы, жаңа технологияларды игеруі ағартушылық идеалдардың жүзеге асып жатқанын көрсетеді. Қазақстанда «Рухани жаңғыру» сияқты бағдарламалардың қабылдануы, ұрпақ тәрбиесіне ерекше назар аударылуы - бұл ағартушылықтың қазіргі кезеңдегі көрінісі.

Ағартушылықтың тағы бір маңызды аспектісі - бұл сын тұрғысынан ойлау қабілетін дамыту. Қазіргі ақпараттық қоғамда әр азаматтың сыни ойлау қабілетінің болуы маңызды. Канттың «өз ақылыңды қолдан» деген үндеуі бүгінгі таңда өзекті. Ақпараттық технологиялар мен әлеуметтік желілердің ықпалы айтарлықтай артқан сайын, адамдардың өз көзқарастарын қалыптастыруы және сын көзбен қарауы қажет. Осы тұрғыда қазақ қоғамында пікір білдіру еркіндігі мен ақпаратты дұрыс талдай алу қабілетінің дамуы ағартушылықтың маңызды көрінісі болып табылады.

Қорыта келгенде, Канттың «Ағартушылық деген не?» еңбегі өзінің терең философиялық мазмұнымен қазіргі заманға дейін маңызды болып отыр. Ағартушылық - бұл тек өткеннің құндылығы емес, ол адамзаттың дамуының негізгі қозғаушы күші болып табылады. Қазақ зиялыларының шығармашылығы мен ағартушылық мұралары Канттың философиясымен ұштасып жатыр, және олар қазіргі қазақ қоғамында білім мен мәдениет арқылы даму мен жаңғыруға шақырады.

Бірақ маңызды сұрақ: мен бұл аралға уақытша ғана барғым келе ме, әлде мәңгі қалғым келе ме?
Егер уақытша ғана барғым келсе – демалу, өзімді табу, ойымды тазарту үшін – бұл маған керек нәрсе. Кішігірім "елсіз аралдарымды" өміріме енгізуім қажет: жалғыз серуендеу, телефонды өшіріп, тыныштықта болу, табиғатқа шығу, кітап оқу. Жалғыздық – өзіңді табудың жолы

Жалғыздық – сыртқы әлемнің шуы басылған кезде адамның өз ішкі дауысын естуіне мүмкіндік береді. Ол – өзіндік рефлексия, өмірдің мәнін іздеу, шынайы «менді» тану жолы. Көптеген философтар, соның ішінде Жан-Жак Руссо мен Генри Дэвид Торо, табиғат аясында жалғыздықта өмір сүріп, шынайы еркіндік пен рухани байлыққа жетуге болады деп санаған. Жалғыздық – адамның шығармашылық әлеуетін ашатын, оны шектен тыс сыртқы әсерлерден босататын күй.

Бірақ жалғыздық ұзаққа созылғанда, ол оқшаулануға, өмірдің қуанышын жоғалтуға, тіпті күйзеліске алып келуі мүмкін. Өйткені адам – қоғамның бір бөлшегі, ал жалғыздық тым ұзаққа созылғанда, ол жанды жегідей жейтін бос кеңістікке айналуы мүмкін.

1. Сезімдік тәжірибе – табиғат құбылыстарын бақылап, тәжірибе жинақтау.

2. Рационалдық ойлау – себеп-салдар байланыстарын талдап, логикалық қорытынды жасау.

3. Метафизикалық таным – жоғары ақиқатқа, Жаратушының бар екеніне көз жеткізу.

Философ адамның ақыл-ойы мен тәжірибесі арқылы сыртқы білімсіз-ақ, ақиқатқа жете алатынын көрсетеді. Бірақ ол діни білімнің де қоғам үшін маңыздылығын мойындайды.

Ибн Туфейл адам өзін-өзі тану арқылы рухани жетіліп, ішкі еркіндікке қол жеткізе алады деп есептейді. Ол білімді тек теория ретінде емес, практикалық өмірде қолдану қажеттігін атап өтеді. Оның философиясы Шығыс пен Батыс ойшылдарына, әсіресе Жан-Жак Руссо, Джон Локк және Ибн Рушдқа үлкен ықпал етті.

4o

Философиялық талдау:

1. Субъективтілік пен объективтілік мәселесі

   • Нагелдің негізгі идеясы – әрбір тіршілік иесінің тәжірибесі субъективті, ал ғылым объективті білімге негізделеді.

   • Бұл шекараны ешбір физикалық немесе нейробиологиялық зерттеу толығымен жоя алмайды.

   • Бұл көзқарас Декарттың "картезиандық дуализмін" еске түсіреді, онда сана мен материалдық әлем екі түрлі субстанция ретінде қарастырылады.

2. Басқа сананы түсінудің қиындығы

   • Нагелдің айтуынша, біз басқа тіршілік иесінің әлемді қалай қабылдайтынын елестете алмаймыз, өйткені олардың сезімдік тәжірибесі біздікінен түбегейлі өзгеше.

   • Бұл мәселе психология мен жасанды интеллект философиясында да маңызды рөл атқарады: машина немесе басқа жануар "сезіне" ала ма, әлде ол тек механикалық реакциялар ғана ма?

3. Сананы зерттеудегі шектеулер

   • Заманауи ғылым миды зерттеу арқылы сана туралы түсінігімізді кеңейтуде, бірақ субъективті тәжірибенің мәнін толық аша алмайды.

   • Бұл феноменологияда Гуссерль, Хайдеггер және Мерло-Понти сияқты ойшылдардың зерттеулеріне сәйкес келеді, олар адамның жеке тәжірибесін түсінуді философияның басты мақсаты ретінде қарастырды.

4. Материализмге сын

   • Нагелдің идеясы материалистік түсініктерге қарсы шығады, өйткені ол сананы тек физикалық құбылыс ретінде қарастыру жеткіліксіз деп есептейді.

   • Бұл ұстаным қазіргі философиялық дебаттарда квалия (qualia) және "қатты сана мәселесі" деген ұғымдармен тығыз байланысты.

Қорытынды:

Нагелдің шығармасы сана мен таным мәселелерін жаңа қырынан қарастыруға мүмкіндік береді. Ол адамның басқа тіршілік иелерін немесе жасанды интеллектті толық түсінуі мүмкін бе деген сұрақты қозғайды. Сонымен қатар, бұл философия мен ғылым арасындағы шекараны айқындап, субъективті тәжірибенің қайталанбас ерекшелігін көрсетеді.

болған себепті өз өміріңе, өз таңдауларыңа тек қана өзің жауап бересің. Қоғам қалыптастрыған оймен жүрмес үшін адамның ең алдымен жеке аралы болуы тиіс. Ал мен елсіз аралға қашып кетсем, тек қана өз ойларыммен қалып, өз идеяларыммен, таңдауларымды саралап, жүзеге асырар едім. Жалғыздық немесе бірлік? Мен үшін осы екі таңдаудың арасындағы норма. Жалғыздық өзің таңдау жасап, өз ойыңмен ал бірлік осы идеяларды жүзеге асырғанда.

2. Ит - жердегі адамды күтетін қиындықтардың символы.

3. Үш әйел адам жанының өзін-өзі тануға деген ұмтылысы ашылғанға дейін дене қабығында болуының бірінші кезеңін білдіреді.

4.Жақсылық пен зұлымдық ағашының жемісін жұлып алған адам-адамда ғаламның құпияларын түсінуге деген ұмтылыстың оянуының символы.

Теософист ретінде Гоген әлемдік тәртіптің құпияларын ашуға деген қызығушылық бастапқыда адамға тән деп есептеді. Бірақ біреуде ол оянады, ал біреуде жоқ.

5. Басындағы қолы бар Фигура адам жанының дамуының екінші кезеңін бейнелейді, өйткені ол болмыстың "қарғыс атқан сұрақтарына" жауап таба алмай қиналады.

6. Қызыл түсті екі фигура. "Гогеннің суретінде, — дейді Марина Прокофьева, - олар адам талдау қабілетіне ие болған кезде психикалық дамудың үшінші сатысын білдіреді. Олар бір-біріне өз ойларына сенетін Екі данышпан".

7. Құс-Ежелгі Египет өнерінен Гоген алған рухани жолдың символы.

8. Қара киімді әйел өзінің жердегі инкарнациясының мағынасын түсінген кезде дамудың жоғарғы сатысында жанды бейнелейді. Бұл жанның қайғы-қасіретке бой алдыруы керек. "Қара киімді әйел қайғырады, бірақ сабырлы, — дейді Прокофьева, — өйткені ол бұл дүниеде рухани жолды таңдаған адамдардың азап шегуінен кейін ақырет жазасы — қуанышты тыныштық болатынын ашық айтады".

9. Дереккөз-мәңгіліктің символы.

10. Құдайдың мүсіні азат етілген жанның аспанында қайта тірілу үмітін білдіреді.

11. Жасөспірімнің фигурасы өзін-өзі түсінуге деген ұмтылыс ешқашан ашылмаған және тек дене өмірімен таныс адамдарда жанның дамуының бастапқы деңгейін білдіреді.

12. Ешкі, котенка және Күшік — Гогеннің айтуынша, рухани ізденістің азабын білмейтін материалдық табиғат патшалығы өмір сүретін бейқам тіршіліктің символдары.

13. Жалаңаш-материалдық әлемнің заңдары бойынша өмір сүретіндер қуып жететін сезімтал Ләззаттың символы.

14. Кемпір дененің өлімге душар болуын білдіреді. "Оның дамымаған жаны, — дейді Марина Прокофьева, - азапты білмейтін, бірақ қуанышты білмейтін аморфты өмір сүруге мәжбүр болады".

15. Тырнақтарында кесіртке бар құс-Гогеннің айтуынша, өлім сағатының сөзсіз символы.

16. Француз тіліндегі картинаның атауы-d ' ou venons nous? Que sommes nous? Ou allons nous? Бүгінде кескіндеме бейнелеу өнері мұражайының коллекциясында (Бостон, АҚШ).

1. Адам табиғаты мен танымы

• Адам ақыл-ойы мен тәжірибесі арқылы ақиқатқа жете алады.

• Қоршаған ортаны зерттеу, бақылау және логикалық ойлау адамның білімін дамытады.

• Таным процесі сезімдік қабылдаудан (эмпиризм) → рационалды ойлауға (логика) → метафизикалық түсінікке (рухани таным) көтеріледі.

2. Құдайды тану жолы

• Жаратушыны тану үшін діни мәтіндер қажет емес, адам оны өзінің ақыл-ойымен де таба алады.

• Діннің мақсаты – адамдарды ақиқатқа жетелеу, бірақ көпшілік оны терең зерттемейді, тек догмалармен шектеледі.

• Философиялық (фәлсафа) және мистикалық (суфизм) таным жолдары бір мақсатқа алып келеді.

3. Әлемнің жаратылуы туралы

• Әлемнің жаратылысы туралы біржақты шешім жоқ: ол не табиғи процестердің нәтижесі болуы мүмкін, не Жаратушының еркімен жасалған.

• Табиғаттың заңдылықтары оның артында бір Ұлы Құдіреттің бар екенін көрсетеді.

4. Қоғам мен жеке адамның арақатынасы

• Ақиқатты іздейтін адамдар аз, көпшілік дайын ережелермен өмір сүруге бейім.

• Хай сияқты ақиқатты іздеушілер қоғамнан оқшаулануға мәжбүр болады.

• Көпшілік шындықты іздеуді емес, сенім арқылы қабылдауды жөн көреді.

5. Рухани кемелдік

• Адамның мақсаты – өзін және жаратылысты танып, Жаратушыға жақындау.

• Бұл танымға жеткен адам үшін материалдық дүниенің мәні жойылады.

• Шынайы кемелдік – ақиқатты білу ғана емес, онымен өмір сүру.

Қорытынды:

Шығарма адамның рухани дамуын, білім мен сенімнің байланысын, қоғам мен тұлға арасындағы қайшылықты көрсетеді. Ибн Туфейл ақыл мен жүректің үйлесімі арқылы кемелдікке жетуге болатынын дәлелдейді.

Қоғам мен өркениет адамның еркін ойлауына кедергі болуы мүмкін.

Шынайы таным – адамның өз бетінше ізденіп, тәжірибе арқылы ақиқатқа жетуі.

Адам білім мен тәжірибе арқылы өзін де, Жаратушыны да танып, рухани жетілуге қабілетті. Бірақ бұл жолды барлығы бірдей түсіне бермейді, өйткені көпшілік қоғам қалыптастырған шектеулермен өмір сүреді.

1. Ішкі мазасыздықтың табиғаты
Сенека адамның ішкі күйзелісі оның рухани "ауруы" екенін түсіндіреді. Ол Луцилийге: "Сен неге саяхаттан тоскаң кетпегеніне таңғаласың?" деп сұрайды. Бұл жерде ол әмбебап шындықты ашады: біз қиындықтарымызды ерекше санаймыз, бірақ олар әркімде бар. Гончаров мұны: "Ты полагаешь, будто бы совсем ни с кем / Кроме тебя такого в жизни не бывало" деп өлеңмен жеткізеді. Сенека айтады: сенің ішкі азаптарың сыртқы әлемге байланысты емес, олар сенің өзіңнен шығады. Мысалы, қазақта "Жан тыныш болмаса, жер тыныштық бермейді" деген сөз осыған сәйкес келеді.

2. Өзіңнен қашу мүмкін емес
Сенека Сократтың сөзін еске алады: "Неге өзіңнен қашып құтыла алатыныңа таңғаласың?" Бұл – хаттың ең күшті ойларының бірі. Саяхат қанша алысқа апарса да, адамның кемшіліктері, қорқыныштары мен әдеттері онымен бірге жүреді. Гончаров: "Ты от себя не убежишь! Необходимо / С души стряхнуть ненужный, тяжкий груз" деп жазады. Бұл жерде Сенека сыртқы әрекеттің орнына ішкі өзгерісті ұсынады. Қазақша түсіндірсек, "Өз жүрегіңді тазартпай, әлемді аралағаннан не пайда?" дегенге келеді. Сенека саяхаттың уақытша ғана жеңілдік беретінін, бірақ түпкі шешім болмайтынын ескертеді.

3. Ішкі ауыртпалықтың бейнесі
Сенека мазасыз жанның күйін Вергилийдің Сивилласына теңейді. Гончаров бұл бейнені: "Она, как сумасшедшая и глупая менада, / В пещере мечется, выкидывая там коленца" деп суреттейді. Сивилла – құдайдың рухымен "толған" әйел, ол өз еркінен тыс қозғалады, тыным таппайды. Сенека осыған ұқсатып, Луцилийдің саяхат арқылы тыныштық іздегенін сынады. Бұл бейне ішкі үйлесімсіздіктің қаншалықты қинайтынын көрсетеді. Қазақша айтсақ, "Жаны мазасыз адам қайда барса да тыным таппайды" деген ой. Сенека мұнда адамның өзін басқара алмауы оны одан сайын шаршататынын айтады.

4. Саяхаттың зияны
Сенека саяхаттың кейде жағдайды нашарлататынын ескертеді. Гончаров: "А ведь оно, чем больше ты меняешь города, / Тем тягостнее делается" деп жазады. Бұл жерде ол жүкті дұрыс бөлмеген кемені мысалға келтіреді: жүк бір жаққа ауып кетсе, кеме батып кетеді. Сол сияқты, адам ішкі мәселелерін шешпей, саяхатқа шықса, одан сайын күйзеледі. Қазақша түсіндірсек, "Жүрегің ауыр болса, жолың да ауыр болады". Сенека мұнда саяхаттың тек денені ғана емес, жанды да шаршататынын айтады.

5. Шешім – ішкі даналық
Сенека Луцилийге шынайы тыныштық сырттан емес, іштен келетінін үйретеді. Ол: "Егер бақытты болғың келсе, өзіңді танып, кемшіліктеріңді жең" дейді. Гончаров мұны: "Поэтому на воду чистую себя ты выводи! / Стань прокурором для себя и будь готов" деп аяқтайды. Бұл – стоиктік философияның мәні: өзін-өзі сынау, кемшіліктерді мойындау және оларды түзету. Қазақша айтсақ, "Өзіңді жеңген адам ғана әлемді жеңеді". Сенека саяхаттың орнына ақыл мен ізгілікті ұсынады.

6. Әлем – бір үй
Сенека соңында: "Кез келген жерде өмір сүруге болады, егер ішің тыныш болса" дейді. Гончаров: "Весь мир мне благодатная отчизна" деп жазады. Бұл – стоиктердің космополиттік көзқарасы: егер адам өзін басқара алса, ол кез келген жерде бақытты болады. Қазақта "Жан тыныш болса, жер де тыныш" деген сөз осыған ұқсайды. Сенека Луцилийге сыртқы жағдайларға тәуелді болмауды үйретеді.

Қорытынды ой: Шынайы бақыт – іште
Сенека 28-хатта Луцилийге және бізге мынаны айтады: саяхат – уақытша қашу ғана, ал нағыз шешім – ішкі өзгеріс. Гончаровтың өлеңі бұл ойды поэзиямен әдемі жеткізеді. Хаттың мәні қазақтың "Өз-өзіңді таны" деген даналығымен үндеседі. Сенека бізді сыртқы әлемді емес, ішкі әлемімізді реттеуге шақырады. Бұл – уақыттан тыс шындық.

1. Мінез-құлықтың зерттелуі және адам табиғаты

• Феофраст әртүрлі адамның мінез-құлқын типтерге бөліп, әрбір адамның ерекшеліктерін әлеуметтік тұрғыда сипаттайды. Оның ең басты назар аударған мәселесі — мінез-құлықтың әртүрлі типтерін ашып көрсету, мысалы, өтірікші, жалқау, мақтаншақ, әдепсіз және т.б. Бұл мінездер адамның жеке басындағы қасиеттерін, оның қоғамда қалай әрекет ететінін көрсетеді.

• Сенека да адамның ішкі мінез-құлқын зерттейді, бірақ оның фокусында адамның ішкі тыныштығы мен рухани дамуы бар. Сенека «стоик» философиясына сүйене отырып, адамның эмоцияларын басқаруға, сыртқы дүниедегі қиындықтарға сабырмен қарауға және моральдық жағынан жетілуге шақырады.

Екеуінің ортақ идеясы — мінез-құлық адам өміріндегі маңызды фактор. Феофраст мінез-құлықтың қоғамдағы көрінісін сипаттаса, Сенека оның адам өміріндегі терең және моральдық жағын тереңірек зерттейді.

2. Моральдық кемелдік және өзін-өзі жетілдіру

• Феофраст адам мінез-құлқын зерттеуде, әртүрлі мінездер арқылы қоғамдағы тұлғалардың қалай әрекет ететінін және олардың моральдық деңгейін анықтайды. Оның шығармасы адамның кемшіліктерін, жаман мінездерін көрсетіп, соған қарсы әрекет жасау қажеттілігі туралы үндейді.

• Сенека адамгершілік туралы кеңестер бере отырып, ішкі тыныштықты сақтау және сыртқы жағдайлардан тәуелсіз болу керектігін айтады. Ол мінез-құлықты жетілдірудің жолдарын, әсіресе эмоцияларды басқару мен өмірдің мәнін түсіну арқылы іздеуге шақырады.

Екі философтың да мақсаты — адамды кемшіліктерден арылтып, моральдық жағынан жетілдіру. Бірақ Феофраст бұны қоғамдағы типтер мен әлеуметтік мінездер арқылы қарастырып, Сенека бұл мәселені адам ішіндегі рухани даму мен ішкі тыныштық арқылы шешуге тырысады.

3. Қоғам мен тұлға: Жеке жауапкершілік

• Феофраст адамның мінез-құлқын әлеуметтік тұрғыда зерттейді, яғни, мінездің қоғамда қалай қабылданатыны мен оның әлеуметтік рөліне ерекше назар аударады. Ол адамның мінез-құлқы мен іс-әрекеттерін сыртқы әлеммен өзара байланыста қарастырады.

• Сенека адам мінезін, эмоцияларын бақылауға және ішкі тыныштықты сақтауға баса назар аударады. Ол адамның өзін-өзі жетілдіру жолында қоғамға немесе сыртқы жағдайларға тәуелді болмауы тиіс екенін айтады. Сенека үшін басты мәселе — жеке тұлғаның дұрыс мінез-құлқы мен моральдық дамуы, яғни қоғамды өзгертуге емес, өз ішкі әлемін өзгертуге ұмтылу.

Бұл жерде де екі философтың айырмашылығы анық байқалады: Феофраст қоғам мен жеке тұлға арасындағы байланысты көрсетсе, Сенека адамның өз ішкі әлемін жетілдіруге бағытталған.

Қорытынды

Феофраст пен Сенека екеуі де адамның мінез-құлқына, моральдық дамуына және оның қоғамдағы рөліне үлкен мән береді. Феофраст мінез-құлықтың түрлі типтері мен олардың әлеуметтік контекстін сипаттай отырып, адамның қандай типке жататынын көрсетсе, Сенека адамның ішкі тыныштығын және рухани кемелдігін сақтау жолдарын түсіндіреді. Олардың шығармаларының бірігуі, мінез-құлықтың адам өміріндегі маңызы мен оны жетілдіру жолдары туралы толық әрі терең түсінік береді.

ШЫҒАРМАНЫҢ МАЗМҰНЫ

🔹 Өмірдің мәні мен уақыттың құндылығы – Сенека адам өмірінің қысқалығын айтып, әр сәтті саналы түрде өткізуге шақырады.

🔹 Өзін-өзі жетілдіру – Адам моральдық және рухани тұрғыда жетіліп, сыртқы жағдайларға тәуелсіз болу керек.

🔹 Құмарлық пен эмоцияларды басқару – Ашулану, қызғаныш және артық құмарлық жан тыныштығын бұзады, сондықтан stoикалық сабыр мен ақыл-ойды дамыту қажет.

🔹 Достық пен адалдық – Нағыз достық тек сенім мен шынайылыққа негізделуі тиіс.

🔹 Қарапайым өмір сүру – Байлық пен сән-салтанаттың адам өмірінде еш маңызы жоқ, бастысы – ішкі үйлесім мен жан тыныштығы.

🔹 Өлімді қабылдау – Өлімнен қорықпау керек, өйткені ол – табиғи құбылыс.

ШЫҒАРМАНЫҢ МАҢЫЗЫ

Сенеканың бұл еңбегі адамға даналық пен ішкі үйлесімділікке жету жолын көрсететін философиялық нұсқаулық ретінде саналады. Ол тек Луцилийге арналған хаттар ғана емес, барлық адамдарға арналған өмірлік кеңестер жинағы болып табылады.

📌 Бұл шығарма ғасырлар бойы өзектілігін жоғалтпай, қазіргі күнде де адамгершілік пен өмірлік даналықтың үлгісі ретінде қарастырылады.

Сенеканың "Адамгершілік хаттары" – стоиктік философияның негізгі қағидаларын түсіндіретін ерекше еңбек. Бұл хаттар тек адамгершілік пен этика мәселелерін ғана емес, адамның мәні мен оның қоғамдағы орнын талдайды. Сенека адамның ішкі дүниесін реттеудің маңыздылығын баса айтып, құмарлықтарды бақылау, өлімнен қорықпау, тағдырды қабылдау сияқты stoic идеяларын ұсынған.

Сенеканың хаттары адамның рухани және моральдық дамуын табиғи процестің бір бөлігі ретінде қарастырады.

1. Адамның ішкі еркіндігі
   Сенека үшін адам өз ойы мен сезімдерін басқарғанда ғана шынайы еркіндікке жетеді. Ол сыртқы жағдайларға тәуелсіз болу керектігін, тағдырға бойұсынудың маңызын айтады. Бұл философиялық антропологияда адам табиғатының еркіндікке ұмтылуы идеясымен үндеседі.

2. Қоғамдағы адам және оның міндеті
   Сенека адамның қоғамдағы орнын stoic көзқарасы арқылы анықтайды: адам өз борышын орындауы керек, бірақ сонымен бірге материалдық құндылықтарға емес, ішкі тыныштыққа ұмтылуы тиіс. Антропологиялық тұрғыда бұл идея адамды тек әлеуметтік құрылымның бір бөлігі ретінде емес, өзінің ішкі мәнін іздеуші субъект ретінде қарастырумен үндеседі.

3. Өлім және мәңгілік мәселесі
   Сенека өлімді табиғи процесс ретінде қарастырады. Оның ойынша, адам өлімнен қорықпауы керек, өйткені ол өмірдің бір бөлігі ғана. Бұл экзистенциализм мен антропологиялық иррационализмдегі идеялармен байланысады, онда адам өзінің шектеулілігін қабылдау арқылы өмірінің мәнін түсінеді.

Сенеканың "Адамгершілік хаттары" – тек философиялық еңбек қана емес, сонымен қатар адамзаттың мәні мен моральдық дамуын зерттейтін антропологиялық трактат. Ол адам табиғатын stoic философиясы негізінде түсіндіріп, оның өзін-өзі жетілдіру, қоғамдағы орны және тағдырмен байланысы туралы маңызды тұжырымдар жасайды.

Сенеканың уақыт туралы ойларының философиялық мәні

Сенека уақыт – адамның ең құнды ресурсы екенін баса айтады. Ол адамдардың уақытты қалай босқа өткізетінін, оны бағаламаудың салдарын және оны дұрыс пайдалану қажеттігін түсіндіреді.

1. Уақыттың құндылығы (1-хат, 12-хат, 82-хат)

"Біздің уақытымыздың бір бөлігін бізден күшпен тартып алады, бір бөлігін ұрлайды, біраз бөлігі босқа ағып кетеді." Адам өз уақытының шектеулі екенін түсінуі керек. Көпшілігіміз уақытты бағаламаймыз – оны қажетсіз нәрселерге жұмсаймыз немесе өзгелердің пайдасына өткіземіз.

Стоицизмнің негізгі қағидаларының бірі – қазіргі сәтті дұрыс пайдалану. Өлімнің жақындап келе жатқанын сезіну өмірді мағыналы етуге итермелейді (memento mori – "Өлімді есіңде сақта" философиясы). Адам әр күнін соңғы күніндей өткізуі керек, өйткені ертеңгі күн бізге берілмеуі мүмкін.

Сенека адамның уақытын үш нәрсе «ұрлайды» дейді:

Басқалар – міндеттер, жұмыстағы бос әңгімелер, басқа адамдардың талаптары.

Өзіміз – жалқаулық, қажетсіз ойлар, өмірдің маңызын түсінбеу.

Тұрмыстық бос істер – қажетсіз әурешілік, мәні жоқ ермек.

Уақыт – қайта орнына келмейтін ресурс. Егер ақша жоғалса, оны қайта табуға болады, бірақ уақыт жоғалса, ол қайтарылмайды.

2. Қазіргі сәттің маңыздылығы (12-хат)

"Әрбір күніңді сол күн қатардың соңын алып тұрғандай, өміріңнің күнін аяқтап тұрғандай етіп шығарып сал."
Әрбір күнді соңғы күндей өмір сүру керек. Көп адамдар уақыт әлі де көп деп ойлап, өмірді кейінге қалдырады, бірақ шын мәнінде, болашақ белгісіз.

Стоицизмнің ұстанымы – өткенге өкінбеу, болашақты уайымдамау, дәл қазіргі сәтте өмір сүру.

Егер әр күнді ең маңызды ісіңді аяқтап жатқандай өткізсең, өмірің мағыналы болады.

Бұл принцип адамның уақытты босқа өткізбеуіне және әр сәтін бағалауына көмектеседі.

Сенека бізге өмірдің әр сәтін босқа өткізбей, толыққанды сезіну керектігін үйретеді.

Адамдар болашаққа тым көп сенеді, бірақ ол белгісіз және ешқашан келмеуі мүмкін.

Өмір күтпеген жағдайларға толы, сондықтан әр күнді толыққанды пайдалану керек.

Өмірді кейінге қалдырмау (82-хат)

"Нені ойыңа алсаң соны орында, қалай өмір сүргің келсе солай өмір сүр, өмірің желіп өтетіндей болғанша, қиын болсын."

Өмірді кейінге қалдырмай, мақсаттарыңды дәл қазір жүзеге асыру керек.

Адам ойлаған ісін бастамай, уақытын босқа өткізе береді.

Өмір – сынақ алаңы, ыңғайлы сәтті күтіп жүре берсең, өмір өтіп кетеді.

Өмір қиын болса да, қиындықты жеңу арқылы ғана адам кемелдікке жетеді.

Тек әрекет ететін адамдар ғана нағыз өмір сүреді.

Сенека адамның өмірді кешіктіретінін, сылтаулар тауып, шешім қабылдаудан қорқатынын сынайды.

Ол өмірде қиындықтар болатынын мойындайды, бірақ оларды жеңу арқылы рухани дамуға болатынын көрсетеді. Адамдар өзіне ұнайтын өмірді өмір сүру үшін батыл болуы керек, бірақ көпшілігі жайлылық аймағынан шықпайды.

Қоғам мен жеке адамның қақтығысы да орталықта. Поэмада салт-дәстүр махаббатқа кедергі болса, жазбаларда Аристотель «Адам – қоғамдық жануар» десе де, Сартр еркіндікті баса айтады. «Неге еркін ғұмыр сүрген нар жоқ?» деген сұрақ қоғамның шектеуін ашады. Ал шығармашылық мәңгілікке жеткізеді: поэмадағы «өр өлім» махаббатты уақыттан тыс сақтаса, жазбалarda Абайдың шығармашылығы өлместікке мысал болады.

Гандидің «Өмір мен өлімге бірдей қарау керек» деген сөзі осы ойды тұтастырады. Поэма эмоциямен, жазбалар ақыл-оймен, ал Поль Гогеннің сұрағымен өмірдің мәні ізделеді: махаббатта, еркіндікте және мәңгілікте.

Өмір мен өлім – адамзат санасындағы ең терең философиялық ұғымдар. Бірі – бастау, екіншісі – аяқталу, бірақ олардың шекарасы анық емес. Өмірдің мәні туралы сұраққа жауап іздеу – өлімнің мәнін түсінумен тікелей байланысты.

Платон үшін өмір – жанның идеялар әлеміне оралуына дайындық, ал өлім – рухтың азаттыққа шығуы. Ол үшін өлім – қорқыныш емес, ақиқатқа жету жолы. Аристотель өмірдің мәнін жеке тұлғаның дамуымен байланыстырды. Ол үшін өлім – табиғи құбылыс, ал адамның шынайы болмысы оның атқарған істерімен өлшенеді. Әл-Фараби кемелдену идеясын ұстанды, оның ойынша, өмірдің негізгі мақсаты – парасат пен ізгілікке жету, ал өлім – бұл жолдағы кезеңдердің бірі.

Қазақ дүниетанымында да өлім – жойылу емес, мәңгілікке өтудің бір сатысы. “Ерлердің ісі өлсе де, рухы өлмейді” деген Махамбет сөзі – осының дәлелі. Абай мен Шәкәрім де өмірдің құндылығын білім мен адамгершілік арқылы түсіндірді.

Өмір мен өлім – бір-бірін толықтыратын, ажырамас ұғымдар. Егер адам өмірін мағыналы өткізсе, оның өлімі де мәнсіз болмайды. Өлімнің болуы – өмірдің құндылығын арттырады, ал өмірдің болуы – өлімді ұмытпауға шақырады. Нағыз философия – осы екі ұғымның үйлесімін түсіну.

Автор жанды рухани құбылыс ретінде сипаттап, оны табиғи қуаттан ажыратады. Жанның тазалығы руханилықтың жоғары деңгейіне жеткізеді деген ой маған өзімнің іс-әрекеттерімді қайта бағалауға себеп болды. Мәселен, оқуда тек баға алуға тырысып, білімнің рухани мәнін ұмытып кететінімді байқадым. Ал рухани дамудың білімдік, имандылық, моральдық, эстетикалық, философиялық және психологиялық негіздері туралы бөлімдер өмірдің барлық саласы бір-бірімен тығыз байланысты екенін көрсетті. Эстетикалық негіздегі «әсемдік әлемді құтқарады» деген сөз табиғатты бағалауға, моральдық негіз қоғамда кешірімді болуға үйретеді. Бұл мені зорлықпен емес, шыдамдылықпен әділдікке ұмтылу керек деген ойға жетеледі.

Мәтін руханилықты тек дінмен емес, әмбебап құндылықтар – махаббат, шынайылық, жақсылыққа талпыныс – арқылы түсіндіреді. Бұл менің руханилыққа деген көзқарасымды кеңейтті. Студент ретінде мен бұдан тек жеке мақсаттарға емес, қоғамға пайда әкелетін рухани жетілуді үйрендім. Мысалы, білімді тек сандық нәтиже үшін емес, сапалық даму үшін алуға тырысамын деп шештім. Жалпы, бұл мәтін мені ақылмен ғана емес, жүрекпен де өмір сүруге, өзімді және әлемді тереңірек түсінуге бағыттады. Мүмкін, әрқайсымыз осы жолды тапсақ, әлем шынымен өзгерер ме еді?

Тозақта Данте Вергилийдің жетелеуімен 9 шеңберден өтеді. Әр шеңберде күнәһарлар өз істеріне сай жаза алады. Ең ауыр күнә – сатқындық, сондықтан 9-шы шеңбердегі Люцифердің үш аузында Иуда, Брут пен Касий азап шегеді.

Күнәдан тазаруда жандар қателіктері үшін өкініп, азап арқылы тазарады. Бұл адамның өзін өзгертуге мүмкіндігі бар екенін көрсетеді.

Жұмақ – рухани кемелдік мекені. Мұнда Данте сүйіктісі Беатричамен кездесіп, жарық пен үйлесімділікке жетеді.

Бұл шығарма адам өмірінің мәнін, қателіктердің жазасын және рухани тазалыққа жетудің маңыздылығын көрсетеді. Әр адам таңдау жасайды: құлай беру немесе көтерілу.

Негативті және Позитивті Еркіндік
Исаия Берлин еркіндікті екі негізгі концепцияға бөледі: негативті еркіндік – бұл сыртқы кедергілерден босатылған кеңістік, яғни «Мен ешкім шектемесе, мен еркінмін» деген түсінік. Позитивті еркіндік – бұл өз тағдырыңды басқару, яғни «Мен өз өмірімнің иесімін» деген ұстаным. Берлин бұл екі концепцияның бір-бірімен қиылысып, кейде қақтығысуы мүмкін екенін айтады: позитивті еркіндік тиранияға айналуы мүмкін.

«Еркін ойлау – еркіндіктің алғашқы қадамы» – Мераб Мамардашвили. Еркіндіктің негізі ойлаудан басталады. Ойлау мәдениеті адамды шектеулерден босатып, шындыққа жетелейтін қадам болып табылады. Бұл жерде негативті және позитивті еркіндіктің үйлесімі байқалады.

Еркіндік және Сана
Жан-Поль Сартр еркіндікті адам болмысының негізі деп санайды: «Еркіндік – бұл адамгершіліктің ауыр жүгі». Ол адам өз өмірін өзі қалыптастыруы керек екенін айтады. Бұл көзқарас Шәкәрім Құдайбердіұлының пікірімен ұштасады: «Адамды ақыл, ғылым, ар-ұят басқарады». Еркіндік ішкі тәртіптен басталады, сондықтан ол сыртқы факторларға тәуелді емес.

«Еркіндік абсурдпен бірге келеді» – Альберт Камю. Камю еркіндікті абсурдты мойындаудан кейін ғана табуға болатынын айтады. Бұл ұстаным Платонның «Үңгір туралы аңыз» шығармасымен үндеседі, онда адамдар шындықты көрмей, көлеңкелерге сенеді. Еркіндік – надандықтан босану, бірақ ол күреспен жүзеге асады.

Еркіндіктің Онтологиялық және Гносеологиялық Өлшемдері
Спиноза еркіндікті «танып-білінген қажеттілік» деп анықтайды. Ол табиғат заңдылықтарына бағынуды еркіндіктің шарты деп санайды. Ибн Туфейлдің «Ақыл табиғатты тану арқылы шындыққа жетеді» деген ойымен бұл пікір тығыз байланысты. Сонымен қатар, Канттың «Өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!» деген ұраны еркіндікті білім мен ғылыммен байланыстырады. Еркіндік – ақыл мен таным арқылы жүзеге асады.

Рухани және Әлеуметтік Еркіндік
Сенека еркіндікті «өз құмарлықтарыңды басқару» деп түсіндіреді. Бұл ішкі еркіндіктің стоикалық ұғымы, яғни сыртқы жағдайлардан тәуелсіз болу. Қазақ жыраулары да еркіндікті әлеуметтік және ұлттық тәуелсіздікпен байланыстырады. Асан Қайғының «Желмая мініп жер шалсам, тапқан жерге ел көшер» деген сөзі еркіндікті елдің бірлігі мен тәуелсіздігімен салыстырады.

«Еркіндік – тек бостандық емес, ол жауапкершілік» – Джон Ролз. Еркіндік тек жеке тұлғаның ғана емес, қоғамның да дамуы үшін маңызды. Еркіндік этикалық шекарамен шектеледі, ол басқалардың құқықтарына құрметпен қарауды талап етеді.

Қорытынды
Еркіндік шексіз емес. Ол табиғаттың, қоғамның және өзіміздің шектеулерімізбен өріледі. Еркіндік – бұл тек бостандық немесе билік емес, ол өз тағдырына ие болу және оны жауапкершілікпен жүзеге асыру мүмкіндігі. Философия бұл ізденіске бағыт береді, ал еркіндік – үздіксіз жол, ол жаңа сұрақтар мен жауаптарға алып келеді.

Еркіндік – адамның өз өмірін басқару құқығы. Оны екіге бөліп қарастырсақ болады

Ішкі еркіндік – адамның өз ойы, таңдауы, сана бостандығы.

Сыртқы еркіндік – саяси, ұлттық, экономикалық тәуелсіздік.

Екеуі өзара байланысты: тұлғалық еркіндігі жоқ адам саяси бостандық үшін күресе алмайды, ал саяси еркіндіксіз жеке тұлға толық дамымайды.

Философтардың еркіндік туралы ойлары

Спиноза: “Еркіндік – танып-білінген қажеттілік”

Адам абсолютті еркін емес. Оны табиғат заңдары мен қоғам ережелері шектейді. Бірақ егер ол сол шектеулерді түсініп, бейімделсе – шынайы еркіндікке жетеді.

Мысал: Суық ауа райында жылы киіну – сыртқы жағдайды түсініп, саналы таңдау жасау.

Ал Сартр оның ойымен келіспей: “Адам еркін болуға мәжбүр” дейді. Адам өз өмірі үшін толық жауапты. Еркіндіктен қашу – жауапкершіліктен қашу.

Мысал: “Ата-анам мәжбүрледі” деу – өз таңдауыңды жоққа шығару.

Камюдың ойы: “Еркіндік – абсурдты қабылдау” болды

Өмірде объективті мағына жоқ, бірақ адам өз таңдауы арқылы оған мән береді.

Мысал: “Сизиф туралы миф” – мағынасыз еңбекті қабылдау арқылы еркіндікке жету.

Саяси еркіндік

Халықтың өзін-өзі басқару құқығы. Қазақ тарихында бұл тәуелсіздік жолындағы күреспен байланысты.

Алаш қайраткерлерінің саяси еркіндік үшін күресі

Әлихан Бөкейхан – қазақ халқының өзін-өзі басқаруын жақтады, Алаш Орда үкіметін құрды, Ахмет Байтұрсынұлы – тіл, мәдениет, білім арқылы ұлттық сана оятуды көздеді, Міржақып Дулатов – “Оян, қазақ!” еңбегімен халықты күреске шақырды, Сұлтанмахмұт Торайғыров – ұлт еркіндігі үшін ғылым мен бірлікті насихаттады.

Желтоқсан оқиғасы

1986 жылы қазақ жастары Кеңес билігінің әділетсіз шешіміне қарсы көтерілді. Бұл – саяси еркіндікке ұмтылудың айқын көрінісі.

Авраам Линкольн және құлдыққа қарсы күрес

АҚШ-тағы құлдықты жою үшін күрескен. “Халықтың, халық үшін басқаруы” ұстанымын қолдады.

Еркіндік – таңдау жасау және жауапкершілік алу. Ішкі бостандықсыз сыртқы бостандық мүмкін емес. Ұлт та, жеке адам да шынайы еркіндікке тек саналы күрес арқылы жетеді.

Біріншіден, еркіндік – бұл таңдаудың мүмкіндігі. Адамның өмірінде үнемі таңдау жасау сәттері болады: не істеу керек, қай жолды таңдау керек, қандай адам болу керек? Әрбір таңдау адамның кім болатынын анықтайды. Экзистенциалистік философияда бұл таңдау әр адамның өзіне ғана байланысты екенін атап өтеді. Жан-Поль Сартр бұл туралы былай дейді: «Адам өз өмірінің мәнін өзі жасайды, оның кім болатыны тек оның өзіне байланысты». Бұл жерде еркіндік – бұл жауапкершілік, себебі әр таңдау өзіне салмақты жауапкершілік жүктейді. Бір нәрсені таңдағанда, адам сол таңдаудың нәтижелеріне де жауап береді.

Еркіндік жеке тұлғаның ішкі үйлесімін табу үшін де маңызды. Әр адам өз өмірінде белгілі бір идеалдарға, құндылықтарға сүйене отырып, шешімдер қабылдайды. Бірақ осы шешімдер қоғамның, мәдениеттің және дәстүрлердің әсерінен де өзгеруі мүмкін. Демек, еркіндік жеке тұлға мен қоғам арасындағы өзара байланыстың нәтижесі болып табылады. Қоғам да өз азаматтарына белгілі бір шектеулер мен ережелер қояды, бірақ бұл шектеулер адамдардың еркіндігін толықтай жоюға емес, керісінше, тәртіп пен әділеттілікті қамтамасыз етуге бағытталған болуы керек.

Еркіндік шексіз болуы мүмкін емес, себебі ол әрқашан жауапкершілікпен бірге келеді. Мысалы, мен өзімнің жеке еркіндігімді жүзеге асыру барысында басқа адамдардың құқықтарын бұзбауым керек. Сонымен қатар, еркіндікті кейде өзіңді, өз ар-намысыңды жоғалтпау үшін немесе әділеттілік үшін шектеу қажет болуы мүмкін. Бұл да адамның өмірінің мәнін табу жолындағы маңызды кезеңдердің бірі.

Қорыта келгенде, еркіндік – бұл таңдау, жауапкершілік, өзіндік өмірге деген көзқарас және сол өмірді өз бағытыңда құру мүмкіндігі. Бұл ұғым қоғамның дамуына, адамның жеке өсуіне және оның ішкі әлеміне тікелей әсер етеді. Еркіндік – бұл тек құқық емес, бұл адамзаттың тіршілігін, мәдениетін және руханиятын дамытуға бағытталған маңызды күш. Еркін болу – бұл өз өміріңді толықтай қабылдау, өзіңнің кім екеніңді түсіну және сол жолмен алға қадам басу.

Еркіндік – адамның өзіндік “Менін” табу жолындағы мәңгілік ізденісі. Ол тек сыртқы шектеулерден құтылу емес, ішкі рухани бостандыққа жету. Бенедикт Спиноза “еркіндік – танып-білінген қажеттілік” десе, Жан-Поль Сартр “адам еркін болуға мәжбүр” деп түйіндеді. Олардың ойлары еркіндіктің табиғатын әртүрлі көрсетеді: бірі еркіндікті ақылдың заңдарын түсіну деп санаса, екіншісі оны жауапкершіліктің ауыр жүгі деп қабылдайды.

Ішкі және сыртқы еркіндік

Еркіндіктің екі қыры бар: ішкі (тұлғалық) және сыртқы (саяси, ұлттық). Ішкі еркіндік – адамның өз ойы мен сезімдеріне қожалық етуі, өзін тануы, өз таңдауын саналы түрде жасауы. Ал сыртқы еркіндік – мемлекет шеңберіндегі саяси, ұлттық тәуелсіздік. Егер адам ішкі еркіндікке жетпесе, сыртқы еркіндік те мағынасыз. Құлдық санадағы адамға тәуелсіз мемлекет те еркіндік әкеле алмайды, өйткені ол әлі күнге дейін біреуге бағынышты болуды қалайды.

Философиялық көзқарастар

Спиноза еркіндікті табиғат заңдарын түсінумен байланыстырса, Камю оны мағынасыздықты қабылдау арқылы іздейді. Оның “Сизиф туралы мифінде” еркіндік – жағдайды өзгерту емес, оны түсіну мен қабылдау арқылы рухани жеңіске жету. Сартр үшін еркіндік – тұрақты таңдау жасау және сол үшін жауап беру. Ол адамның өзін ақтауға еш құқығы жоқ дейді: “Өмірің қандай болса – сол үшін өзің ғана жауаптысың.”

Саяси еркіндік: Алаш және Желтоқсан

Қазақ даласындағы саяси еркіндік жолындағы күрес Алаш қозғалысынан бастау алады. Әлихан Бөкейханов ұлттық өзін-өзі басқару идеясын көтерді, Ахмет Байтұрсынұлы білім арқылы халықтың санасын оятуға тырысты, ал Міржақып Дулатов “Оян, қазақ!” деп тікелей үндеу тастады. Бірақ саяси тәуелсіздікке жету жолы ауыр болды: кеңестік жүйе бұл қозғалысты басып-жаншыды.

Желтоқсан оқиғасы – саяси еркіндік үшін күрестің жаңа кезеңі. 1986 жылы қазақ жастары орталық биліктің шешіміне қарсы көтеріліске шықты. Бұл тек бір лауазым үшін күрес емес, рухани бодандыққа қарсылық еді. Ол еркіндікті аңсаудың белгісі болды.

Авраам Линкольн және еркіндік күресі

Авраам Линкольн АҚШ-тағы құлдық жүйені жойып, теңдік идеяларын алға тартты. Ол еркіндікті тек заң арқылы ғана емес, адамдардың санасына енгізуге тырысты. Оның “Біз бәріміз тең жаратылғанбыз” деген сөзі адамзат тарихындағы ең үлкен еркіндік декларацияларының бірі болып қалды.

Құлдық сана және одан арылу

Құлдық сана – адамның өз тағдырын өзгенің қолына табыстауы. Мұндай адам өзін шектеулерден босатқандай көрінгенімен, әлі күнге дейін біреудің пікіріне, қоғамның қысымына тәуелді. “Жұрт не дейді?” деген ой – нағыз құлдықтың көрінісі. Одан арылу үшін өз пікіріңді қалыптастырып, өз таңдауыңа жауап беруді үйрену керек.

Абайдың қара сөздерінде де осы ой бар: “Ең басты еркіндік – ақылдың еркіндігі.” Егер адам өз ойымен өмір сүрмесе, ол нағыз құл.

Қорытынды

Еркіндік – бұл жай ғана физикалық тәуелсіздік емес, ең алдымен сана бостандығы. Ішкі еркіндікке жетпеген қоғам сыртқы еркіндікті де дұрыс пайдалана алмайды. Сондықтан, шынайы еркіндік – ақыл-ойдың және жүректің еркіндігі. Ол бізге дайын күйінде берілмейді, оны әркім өзі іздеп табуы тиіс.

Негативті және Позитивті Еркіндік

Исаия Берлин еркіндікті екі негізгі түрге бөледі: негативті еркіндік – бұл сыртқы шектеулерден ада болу, яғни «Мен ешкімнің қысымына түспесем, еркінмін» деген көзқарас. Ал позитивті еркіндік – өз өміріңді басқару мүмкіндігі, яғни «Мен өз тағдырымның қожасымын» деген ұстаным. Берлин бұл екі ұғымның кейде үйлесіп, кейде қарама-қайшылыққа түсетінін атап өтеді: артық позитивті еркіндік тиранияға ұласуы мүмкін.

Мераб Мамардашвили: «Еркін ойлау – еркіндіктің бастауы». Еркіндік ең алдымен ой-сана деңгейінде қалыптасады. Ойлау еркіндігі адамды шектеулерден арылтып, шынайы болмысты тануға жетелейді. Бұл жерде негативті және позитивті еркіндік өзара тоғысады.

Еркіндік және Сана

Жан-Поль Сартр еркіндікті адам болмысының іргетасы деп есептейді: «Еркіндік – адамға жүктелген ауыр жүк». Ол адамның өз өмірін өзі қалыптастыруы керектігін айтады. Бұл пікір Шәкәрім Құдайбердіұлының «Адамды ақыл, ғылым, ар-ұят басқаруы тиіс» деген тұжырымымен үндеседі. Еркіндік – ішкі жауапкершіліктен басталады, сондықтан оны сыртқы жағдайлар анықтамайды.

Альберт Камю: «Еркіндік – абсурдты мойындаудан басталады». Камю бойынша, адам өмірдің мәнсіздігін түсінгеннен кейін ғана нағыз еркіндікке қол жеткізе алады. Бұл ой Платонның «Үңгір туралы аңызымен» үндеседі, онда адамдар көлеңкелерді шынайылық деп қабылдайды. Еркіндік – білімсіздіктен арылу, ал оған жету үшін күрес қажет.

Еркіндіктің Онтологиялық және Гносеологиялық Қырлары

Спиноза еркіндікті «танып-білінген қажеттілік» деп түсіндіреді. Оның пайымдауынша, табиғат заңдарын түсіну – нағыз еркіндікке жетудің алғышарты. Бұл ой Ибн Туфейлдің «Ақыл табиғатты тану арқылы шындыққа жетеді» деген пікірімен сәйкес келеді. Сонымен қатар, Канттың «Өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!» деген ұстанымы еркіндікті біліммен байланыстырады. Демек, еркіндік – сананың дамуымен жүзеге асатын процесс.

Рухани және Әлеуметтік Еркіндік

Сенека еркіндікті «құмарлықтарға бағынбау» деп сипаттайды. Бұл – ішкі еркіндіктің стоикалық түсінігі, яғни сыртқы жағдайларға тәуелсіз болу. Қазақ жыраулары да еркіндікті ұлттық және әлеуметтік тұрғыда қарастырған. Асан Қайғының «Желмая мініп жер шалсам, тапқан жерге ел көшсе» деген арманы елдің тәуелсіздігі мен еркіндігіне негізделген.

Джон Ролз: «Еркіндік – тек бостандық емес, ол жауапкершілік». Еркіндік – жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның игілігі. Ол этикалық шектеулерді ескере отырып, басқалардың құқықтарын құрметтеуді талап етеді.

1. Қоғамдық қысым мен шектеулер

Ерболдың ішкі күресі:
Ербол – соғыстан кейінгі қоғамда қалыптасқан дәстүр мен өзінің шынайы махаббаты арасында қалады. Ол Сәлимаға берген уәдеден Меңтай үшін бас тартады — бұл Маркузенің индивид еркіндігі жайлы ойымен сәйкес.

Меңтайдың шектеулері:
Меңтай – ақылды әрі сабырлы қыз. Бірақ дәстүрлі қоғам оны өз таңдауларынан айырады. Тұмажанмен мәжбүрлі атастырылуы – мәдени шектеудің айқын мысалы.

2. Мәдениеттің қос рөлі

Бақылау:
Қазақ мәдениетіндегі ата-ананың билігі мен әйелге қойылатын талаптар – Ербол мен Меңтайдың еркіндігін тежейді.

Босату:
Махаббат пен өнер кейіпкерлерді шектеулерден жоғары көтереді. Театр қойылымында бұл сезімдер жарық пен музыка арқылы ерекше көрсетіледі.

3. Театрдың сыни рөлі

Қойылым көрерменді қоғамдағы шектеулер жайлы ойлануға итермелейді. Меңтайдың тағдыры әйел еркіндігі туралы маңызды сұрақтар көтереді. Бұл – Маркузенің өнер арқылы ой еркіндігін ояту идеясының көрінісі.

Қорытынды:

«Махаббат қызық мол жылдар» шығармасы мен қойылымы – қоғам мен мәдениет туралы терең ой тудырады. Маркузенің теориясына сүйене отырып, бұл шығарма мәдениет пен махаббаттың қақтығысын, сонымен қатар еркіндікке ұмтылысты ашады.

Шпенглердің ойынша, мәдениет – тірі ағза сияқты, ол дүниеге келіп, өсіп, шыңына жетіп, бірте-бірте формализмге ұрынып, цивилизацияға айналады. Ал цивилизация – бұл мәдениеттің өлі сұлбасы ғана. Ол формада бар, бірақ мазмұнда – бос. Шпенглер Еуропа өркениеті дәл осы ақырғы сатыда тұр дейді. Яғни, технология дамып, ғылым алға басқанымен, адамның рухы сарқылып, мәдениет енді шығармашылық емес, тек қайталау мен тұтынуға негізделген.

Маркузе бұл идеяны ХХ ғасырдың индустриалдық қоғамына бейімдеп, «бір өлшемді адам» ұғымын ұсынады. Ол қазіргі адам сыни ойлаудан, рухани тереңдіктен айырылып, өзіне ұсынылған өмір салтын «табиғи» деп қабылдай бастады дейді. Технология мен капитализм дамыған сайын адам тек тұтынушыға айналып, ішкі еркіндігін жоғалтады. Бұл – рухтың жойылуы, мәдениеттің бір өлшемге түсіп қалуы.

Фукуяма «соңғы адам» ұғымын енгізе отырып, тарихтың соңғы кезеңіндегі адамды сипаттайды. Бұл адам өзінің жеке бостандығын қамтамасыз ете алатын, әлеуметтік жүйелерді дамытып, белгілі бір моральдық құндылықтарды қабылдаған адам болып табылады. Алайда, оның көзқарасында, бұл «соңғы адам» әртүрлі мазмұнға ие болуы мүмкін, бірақ ол қандай да бір идеология немесе жүйенің орталық элементі болып табылады.

Николай Бердяев болса, тарихтың мәнін оның жеке адам мен оның еркіндігімен байланыстырады. Бердяевтің ойынша, тарихтың шынайы мәні тек материалдық немесе әлеуметтік прогрессте емес, адамның ішкі дамуы мен рухани жетілуінде жатыр. Ол тарихты жан дүниесі мен шығармашылық мүмкіндіктерін ашып көрсету тұрғысынан қарастырады. Бердяевтің философиясында адамның еркіндігі, оның таңдауы мен өз тағдырын құру қабілеті басты рөл атқарады. Ол тарихты осы еркіндікті жүзеге асыру процесі ретінде түсінеді.

Бердяев үшін тарих - бұл рухтың даму процесі. Ол жеке адамның ішкі әлемінің және қоғамдағы өзгерістердің бір-бірімен тығыз байланысты екенін айтады. Бұл тұрғыдан алғанда, тарихтың мәні тек сыртқы оқиғалар мен қоғамның дамуында ғана емес, адамның өзіндік болмысын ашуында жатыр.

Фукуяма мен Бердяевтің көзқарастарында ұқсас нәрселер де, айырмашылықтар да бар. Фукуяма тарихтың соңғы сатысы ретінде либералды демократияның үстемдігін қарастырса, Бердяев тарихтың мәнін тек әлеуметтік немесе саяси жүйелерде емес, адамның рухани және моральдық жетілуінде көреді. Сонымен қатар, Бердяевтің ойынша, адам тек сыртқы әлеммен емес, өз ішкі әлемімен де байланыста болу керек, ал Фукуяма бұл байланысты әлеуметтік құрылымдар мен институттарға негіздейді.

Екі философтың да пікірлері қазіргі уақытта өте өзекті, себебі біз бүкіл әлемде біртекті әлеуметтік және саяси жүйелердің пайда болуы мен олардың адам өміріне әсерін байқаймыз.

1. Он жетінші сөз

Бұл сөзінде Абай ақыл, қайрат және жүрек үшеуінің арасындағы тартысты суреттейді. Ол шешімді ғылым арқылы табуды ұсынады, яғни бұл үшеуін тепе-теңдікте ұстау керек екенін көрсетеді. Осы жерде ақылдың сыни ойлаудағы рөлі айқын көрінеді.

• Ақылдың рөлі: Абай ақыл жақсылық пен жамандықты ажыратуға қабілетті екенін айтады. Бірақ сол ақыл айла мен амалға бейім болып кетпес үшін оны жүрекпен үйлестіріп қолдану керек дейді. Бұл – сыни ойлаудың негізі: ақпаратты тексеріп, дұрыс шешімге келу.

  Мысалы, Абай: «Ақыл, сенің қырың көп, жүрек сенің ол көп қырыңа жүрмейді. Жақсылық айтқаныңа жаны-діні құмар болады... Жаманшылық айтқаныңа ермейді» дейді. Бұл ой арқылы ол ақылды да, жүректі де ескере отырып дұрыс ойлау қажеттігін меңзейді.

2. Он тоғызыншы сөз

Бұл сөзінде Абай есті болу, білім, тәжірибе туралы сөз қозғайды. Ол адам баласы дүниеге келгенде есті болмайтынын, естіп, көріп, байқап, үйреніп барып қана ақылды болатынын түсіндіреді.

• Сыни ойлауға байланысы: Сыни ойлау – кез келген ақпаратты талдау, салыстыру және дұрыс қорытынды шығару. Абай бұл жерде дәл осы қабілеттердің адамда тәжірибе мен естілердің сөзінен сабақ алу арқылы дамитынын айтады.

  Мысалы, ол: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таниды…» дейді. Яғни, шынайы білім мен сыни ой тек тікелей үйрену мен ой елегінен өткізуден туады.

Қорытындылай келе, Абай қара сөздерінде сыни ойлау жайлы тура айтпаса да, ақылды орнымен қолдану, жүрекпен үйлестіру және тәжірибе арқылы естілікке жету туралы ойлары қазіргі заманғы сыни ойлаудың негізгі қағидаларымен үндес келеді.

Герберт Маркузенің «Бір өлшемді адам» еңбегі – қазіргі қоғамдағы адамның еркіндігі, сыни ойлауы және шынайы өмірге ұмтылысы жайлы терең философиялық толғам. Бұл еңбек бүгінгі жастар мен әлеуметтік ойшылдар үшін өзекті. Себебі, біз де – шектеулі таңдау, тұтынушылық идеология мен жүйелі бақылау арасындағы «бір өлшемді» қоғамда өмір сүріп отырмыз. Сондықтан Маркузенің идеялары бізге бүгін де ой салуға, серпіліс жасауға түрткі бола алады.

біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады.

Бұлар – тәннің құмарлығы, бұлар болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды һәм өзі өспейді, қуат таппайды.

Біреуі – білсем екен демеклік. Не көрсе соған талпынып, жалт-жұлт еткен болса, оған қызығып, аузына салып, дәмін татып қарап, танып білмейінше тыным таппайды.

Мұны – жан құмарлығы дейді.

Бұлар екі қуат – тән қуаты һәм жан қуаты.

Бұлар таласса, жан жеңбек керек:

кімде жан қуаты басым болса – тәнін түйіп ашуға, я ауыр еңбекке шыдап, тынымсыз ізденіп, білім алып, өнер үйреніп, дүниенің кетігін тауып, кірпіш болып қаланбақ.

Бұл – адамның тіршілігінің мақсаты.

Егерде тән қуаты басым болса, жалқаулық, жатып ішерлік, масылдық секілді қасиеттермен өмірі өтпек.

Бұл – адамның тіршілігінің жаман құлқы.Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады:

біреуі – ішсем, жесем, ұйықтасам деп тұрады.

Бұлар – тәннің құмарлығы, бұлар болмаса, тән жанға қонақ үй бола алмайды һәм өзі өспейді, қуат таппайды.

Біреуі – білсем екен демеклік. Не көрсе соған талпынып, жалт-жұлт еткен болса, оған қызығып, аузына салып, дәмін татып қарап, танып білмейінше тыным таппайды.

Мұны – жан құмарлығы дейді.

Бұлар екі қуат – тән қуаты һәм жан қуаты.

Бұлар таласса, жан жеңбек керек:

кімде жан қуаты басым болса – тәнін түйіп ашуға, я ауыр еңбекке шыдап, тынымсыз ізденіп, білім алып, өнер үйреніп, дүниенің кетігін тауып, кірпіш болып қаланбақ.

Бұл – адамның тіршілігінің мақсаты.

Егерде тән қуаты басым болса, жалқаулық, жатып ішерлік, масылдық секілді қасиеттермен өмірі өтпек.

Бұл – адамның тіршілігінің жаман құлқы.

Абай Құнанбайұлының 7-қарасөзінде адам жаратылысы туралы өте терең ой айтылады. Абайдың айтуынша, адам баласы дүниеге келгенде бойында екі түрлі құмарлық болады:
бірі — тән құмарлығы (ішу, жеу, ұйықтау),
екіншісі — жан құмарлығы (тануға, білуге, даму мен ізденіске ұмтылыс).

Абай бұл жерде еркіндік ұғымының негізін қалайды.
Нағыз еркіндік — бұл тек физикалық шектеуден бос болу емес,
ол — жанның еркіндігі, ақыл мен рухтың қозғалысы, білуге кедергі болмауы.

Егер адам тек тән қалауын ғана орындай берсе — ол еркін емес, нәпсінің тұтқынына айналады.
Ал егер адам жан құмарлығын тыңдаса — онда ол өзін жетілдіруге, қоғамға пайда келтіруге, рухани еркін болуға ұмтылады.

Тарих – бұл өткеннің шежіресі ғана емес, ол – ұлттың жаны, халықтың жүрегі, адамзаттың жады.

Тарих – бізге өткенімізді көрсететін айна, болашағымызға жол сілтейтін шамшырақ.

Тарихсыз адам – жолсыз жолаушы, тарихсыз халық – тамырсыз ағаш секілді.

📜 Неліктен тарихты білу маңызды?

Біріншіден – өткенді тану үшін.

Біз қайдан шықтық, кім болдық, неге осылай қалыптастық – осы сұрақтардың жауабы тек тарихта.

Екіншіден – қоғамды түсіну үшін.

Қандай жүйелер, билік, заңдар болғанын білсек, бүгінгі қоғамның құрылымын да терең түсінеміз.

Үшіншіден – қателіктерден сабақ алу үшін.

Соғыстар, зұлматтар, әділетсіздіктер – бәрі қайталанбауы үшін тарих ескерту ретінде қызмет етеді.

Төртіншіден – ұлттық сана қалыптастыру үшін.

Өткенін білетін адам – өз ұлтын, тілін, дәстүрін, жерін шын жүректен сүйеді.

💭 Тарих туралы данышпандар не дейді?

Ұлт ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы айтқан:

«Өткенін білмеген — болашағын болжай алмайды».

Г.Абдрасилова Сократ, Абай және Шәкәрім ойларын салыстыра отырып, адам туралы терең сұхбат жүргізеді. Мысалы, Сократтың «Өзіңді таны» деген идеясы Абайдың «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста» деген өнегесімен үндес. Бұл жерде адам болмысы, оның ішкі рухани әлемі мен өз-өзіне сын көзбен қарау идеялары тоғысады. Өмірде өзімді тануға тырысқан сәттерде – мысалы, мамандық таңдағанда, немесе жақындарыммен келіспей қалған кезде – мен Абай мен Сократтың осы идеяларын еске аламын: ішкі дауысымды тыңдау, әділеттілік пен ақылға жүгіну маған дұрыс шешім қабылдауға көмектесті.

Абайдың Қара сөздері – қазақ философиясының алтын қазынасы. Ол адамгершілік, имандылық, еңбек, ғылым сынды ұғымдарды қарапайым тілмен, терең мәнмен жеткізеді. 7-қара сөзінде Абай «Жас бала анадан туғанда екі түрлі мінезбен туады» дей келе, тәрбиенің, ортаның рөлін көрсетеді. Бұл мені әрдайым ойландырады: мен қандай ортада өстім, менің мінезіме не әсер етті? Мысалы, волонтерлікпен айналысуым – менің бойымдағы мейірімділік пен жауапкершілікті күшейтті. Бұл – Абайдың айтқан өнегелі тәрбиенің нақты көрінісі.

Нысанбаев пен Әлжанның «Ұлттық тәуелсіздік және қазақ философиясы» еңбегінде ұлттық сана мен болмыс, тәуелсіздік үшін күрес және рухани жаңғыру мәселелері қозғалады. Бұл қазіргі Қазақстан қоғамы үшін өте өзекті. Бүгінгі жастар арасында ұлттық болмысын іздеу, тарихи тамырларын тану үрдісі байқалады. Өзім де ұлттық философияны түсіну арқылы өз тарихымды, ата-баба аманатын тереңірек сезінемін. Түркияға барып, басқа мәдениет өкілдерімен араласқанда, қазақ болу – мен үшін мақтаныш екенін ұқтым. Бұл – қазақ философиясының маған берген ішкі рухани тірегі.

Қорыта айтқанда, қазақ философиясы – әлемдік философиялық ойдың ажырамас бөлігі. Оның негізінде – адамгершілік, руханилық, еркіндік пен жауапкершілік жатыр. Бұл құндылықтар – бүкіл адамзатқа ортақ. Абай мен Шәкәрімнің идеялары тек қазаққа емес, күллі әлемге қажет. Сондықтан біз қазақ философиясын тереңірек тану арқылы өзімізді де, әлемді де жақсырақ түсіне аламыз.

Философия — адамзаттың дүниетанымдық және рухани ізденістерінің ең биік көрінісі. Әлемдік философия тарихы ежелгі грек ойшылдарынан бастау алып, шығыс, ислам және батыс ойлау мектептерімен дамыды. Бұл даму үдерісінде әрбір халықтың өзіндік көзқарасы мен рухани мұрасы әлемдік философиялық қазынаны байытты. Қазақ философиясы да осы кең арнада өзіндік орны бар, ұлттық болмыстан тамыр тартқан терең таным жүйесі.

Қазақ ойлау мәдениеті — дала философиясы негізінде қалыптасқан. Ол тек ауыз әдебиеті мен фольклорда ғана емес, қазақтың күнделікті өмірінде, шешендік өнерінде, билер мен жыраулар сөздерінде көрініс тапқан. Бірақ бұл философияның терең мазмұны мен өркениеттік орны Абай, Шәкәрім сынды ойшылдар арқылы айқындалды.

Сократ пен Абай: Ішкі ізденіс пен ар-ұждан философиясы

Батыс философиясының негізін қалаушы Сократ өзінің «өзіңді таны» қағидасы арқылы адамның ішкі әлеміне терең үңілуді насихаттады. Ол ақиқатқа жету үшін сұрақ қою, күмәндану және талдау жасау әдістерін қолданды. Сократтың философиясы моральдық жауапкершілік пен адамгершілікті басты орынға қойды.

Осы бағыттағы терең ойларды қазақ даласынан Абай Құнанбайұлы дамытты. Абайдың философиясы — надандықпен күрес, адам тәрбиесі, «толық адам» концепциясы сияқты терең мағыналарға негізделеді. Ол: «Адам бол!», «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста» деп, адам болмысының үйлесімді дамуын көздеді. Сократ секілді Абай да білім мен ішкі рухани ізденісті басты құндылық ретінде қарастырды.

Шәкәрім мен Шығыс философиясы: Ар-ождан мен рухани жауапкершілік

Шәкәрім Құдайбердіұлы — Абайдың шәкірті әрі өзіндік философиялық жүйе қалыптастырған ғалым. Оның «Ар ілімі» атты тұжырымдамасы — қазақ философиясының этикалық негіздерін нақтылап берген бірегей үлгі. Бұл концепция Шығыс пен Батыс философиясының тоғысынан туындады.

Шәкәрімнің пайымдауынша, адам әрекеті ар-ұжданмен өлшенуі керек. Бұл көзқарас Канттың мораль философиясымен үндеседі. Сонымен қатар, Шәкәрім дүниенің мәнін іздеу, жанның мәңгілігі, әділет пен махаббат категориялары арқылы философиялық деңгейге көтерілді.

Ұлттық тәуелсіздік және философиялық сана

Қазақ халқының ғасырлар бойғы азаттыққа ұмтылысы мен рухани тәуелсіздік жолындағы күресі — философиялық сана мен ұлттық өзіндік сананың тікелей көрінісі. Тәуелсіздік — тек саяси немесе экономикалық ұғым емес, бұл — рухани, дүниетанымдық категория.

Абай мен Шәкәрім сынды ойшылдар бодандық кезеңінде де ұлттық рухты, адамгершілік пен ар-ожданды биік қойған. Олар өз халқының оянуын, білім арқылы бостандыққа жетуін аңсады. Сондықтан олардың философиясы — тек жеке ізденіс емес, ұлтты тәрбиелеу жолындағы күрес болды.

Қорытынды

Қазақ философиясы — әлемдік философияның бөлшегі ғана емес, оны байытушы, адам болмысының мәнін түсіндіруші ерекше рухани жүйе. Сократ, Абай және Шәкәрімнің идеялары адамзаттың ортақ мәселелерін — адамгершілік, еркіндік, жауапкершілік, білім іздеу мәселелерін қозғайды.

Ұлттық тәуелсіздікпен бірге қазақ философиясы да жаңа деңгейге көтерілді. Бұл — өткеннің мұрасын бағалау ғана емес, оны қазіргі заманмен байланыстырып, келешекке жол ашу. Осылайша, қазақ философиясы — өзінің тамыры терең, болашағы кең, әлемдік философия кеңістігінде лайықты орнын иеленген рухани мұра.

Бір өлшемді адам деген не?

Маркузе «бір өлшемді адам» ұғымы арқылы қазіргі индустриялық қоғамда өмір сүретін, тек тұтыну, техника мен жүйеге бағыну арқылы өмір сүретін адам типін сипаттайды. Бұл адам тек бір бағытта — материалдық қажеттіліктерді өтеу жолында өмір сүреді. Ол қоғамдағы әділетсіздік пен билік құрылымын сыни тұрғыда ойламайды, тек қолда барға қанағаттанып, жүйенің бір бөлігіне айналады.

Қоғам және манипуляция

Маркузе индустриялық дамыған қоғамда адамдар техникалық прогресс пен тұтынушылық арқылы бақылауда болады дейді. Бұқаралық ақпарат құралдары, жарнама, мәдени индустрия адамдарды бір үлгідегі ойлау мен өмір сүруге үйретеді. Нәтижесінде, адам сыни ойлау қабілетін жоғалтып, «бір өлшемді» тіршілік иесіне айналады — ол тек жұмыс істеп, тұтынып, тыныш өмір сүруге тырысады.

Еркіндік пен оппозицияның жойылуы

Маркузе еркіндік ұғымының да терең мағынасын жоғалтқанын көрсетеді. Бұрын еркіндік — жүйеге қарсы тұру, әділетсіздікпен күресу болса, қазір ол тек «таңдау еркіндігі» түрінде көрінеді: қандай телефон сатып аласың, қай брендті киесің деген секілді. Бұл еркіндік емес, тұтынушының иллюзиясы.

Сол сияқты, оппозициялық ойлар мен идеялар да маргиналдық деңгейде қалады немесе жүйенің өзі оларды «игеріп», зиянсыз формаға айналдырып жібереді. Мысалы, рок музыка немесе бунтарлық стильдер — жүйеге қарсы көрінгенімен, ақырында нарықтың бір бөлігіне айналады.

Бостандықтың үміті қайда?

Дегенмен, Маркузе пессимист емес. Ол техникалық және индустриялық жүйе шеңберінен тыс ойлай алатын адамдардан — студенттерден, өнер адамынан, интеллектуалдардан үміт күтеді. Олар қоғамды сыни тұрғыда түсінуге, балама болашақ туралы ойлауға қабілетті.

Қорытынды

«Бір өлшемді адам» — қазіргі заманғы адамның рухани кедейленуі мен сыни сана-сезімінің жойылуы туралы ескерту. Маркузе адамның тек материалдық тұтынушы емес, еркін, ойлай алатын рухани тұлға екенін еске салады. Оның идеялары бүгінгі цифрлық дәуірде, әлеуметтік желілер мен жарнама үстемдік еткен заманда одан да өзекті бола түсті.

Қазақ философиясының негізгі бағыттары мен тұжырымдары:

1. Дүниетаным:
   Қазақтардың дүниетанымы табиғат пен адам арасындағы тығыз байланысты, сондай-ақ адам мен қоғамның арасында теңдік пен сыйластық орнатуды қамтиды. Қазақ философиясы көбінесе табиғатқа, адамға, қоғамға, және жалпы өмірге деген гармонияны іздеуді көздейді.

2. Табиғатпен үйлесім:
   Қазақ философиясында табиғатпен үйлесімде өмір сүру ұстанымы өте маңызды. Қазақтар табиғаттың барлық элементтерін киелі деп санаған. Адамның табиғатпен үйлесімді өмір сүруі – бұл оның ең жоғары рухани жетістігі деп түсінілген.

3. Адам және қоғам:
   Қазақ философиясы қоғамдағы адам рөлін жоғары бағалап, адамды «туған жері мен ұлтқа қызмет етуші» ретінде сипаттайды. Қазақ қоғамы отбасын, туысқандық және қауымдық қарым-қатынастарды маңызды деп санайды. Бұл рухани және этикалық өлшемдер қазақтың «адами болмысының» негізі болған.

4. Өмір мен өлім:
   Қазақ философиясында өмірдің мәні мен өлім туралы ойлар да маңызды орын алады. Адамның өмірі тек дүние жүзінде емес, сонымен қатар мәңгілік өмірдің жалғасы ретінде де қарастырылады. Қазақтардың көпшілігі өмірдің мәнін ұрпақтан ұрпаққа мұра болып қалатын рухани және моральдық құндылықтарда көреді.

5. Тәлім-тәрбие және мораль:
   Қазақ философиясында моральдық құндылықтар өте үлкен орын алады. Қазақтардың дәстүрлерінде адамның тәртібі, адалдық, шыншылдық, қанағатшылдық, әділдік, және еңбексүйгіштік секілді қасиеттер аса жоғары бағаланған.

Қазақ философиясының кеңестік кезеңге дейінгі дамуында тұлғалар мен мектептердің бірнеше бағыттары да байқалады. Мысалы, Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбаев сияқты ұлы ойшылдар қазақ философиясының дамуына үлкен үлес қосты.

Қазіргі заманда қазақ философиясы өзінің ұлттық ерекшеліктерін сақтай отырып, әлемдік философияның негізгі мәселелеріне, әсіресе адамгершілік, әлеуметтік әділеттілік, экологиялық проблемалар және ұлттық бірегейлікке қатысты жаңа көзқарастар ұсынады.

Өмірдің мәні

Өмірдің мәні туралы сұрақ — философиядағы ең терең және күрделі мәселелердің бірі. Әрбір философиялық мектеп өмірдің мәнін әртүрлі тұрғыдан түсіндіреді:

1. Экзистенциализм:

Экзистенциализм философиясында өмірдің мәні субъективті түрде анықталады. Адамның өзі өз өмірін мәнді етуі керек. Өмірде ешқандай алдын ала дайын мақсат жоқ, ол адамның таңдауына, іс-әрекетіне байланысты қалыптасады. Мысалы, Жан-Поль Сартр мен Альбер Камю сияқты философтар өмірдің мәнін іздеуде адамның өзін-өзі анықтау және еркін таңдау жасау қабілетіне баса назар аударған.

2. Гедонизм:

Гедонизм — бұл өмірдің мәнін ләззат алу мен қуанышта іздейтін философиялық бағыт. Гедонист философтар өмірдің ең үлкен мақсаты — рахат алу, жеке қанағаттанушылыққа жету деп санайды. Бұған Эпикурус пен оның ізбасарлары мысал бола алады.

3. Стоицизм:

Стоиктер үшін өмірдің мәні — ішкі тыныштықта, өз-өзін бақылауда, табиғат заңдарымен үйлесімде өмір сүру. Олар өмірдегі қиындықтарды ерлікпен қабылдап, оларға қарсылық көрсетуден гөрі, олармен бейбітшілікте өмір сүруді ұсынған. Мысалы, Сенека мен Марк Аврелий сияқты философтар адамның сыртқы жағдайлардан тәуелсіз ішкі күшке ие болуы керек деп санаған.

4. Табиғи құқықтар мен этика:

Кейбір философтар өмірдің мәнін қоғамдағы әділеттілік, мораль және этика арқылы көреді. Өмірдің мәні дұрыс және адал өмір сүруде, адамдарға және қоғамға пайдалы болуында деп саналады. Осы тұрғыда философтар, мысалы, Аристотель мен Иммануил Кант, адамгершілік принциптерді жоғары бағалаған.

### Өлімнің мәні

Өмір мен өлім арасындағы байланысты түсіну үшін өлімнің мәнін қарастыру маңызды. Өлім — барлық тірі жандар үшін ортақ тағдыр, және ол әртүрлі мәдениеттер мен философиялық ағымдарда әртүрлі түсініледі:

1. Өлімді қабылдау:

Стоицизм философиясында өлім — табиғаттың заңы, оған қарсы тұруға болмайды. Өмір мен өлім — екі бөлінбес ұғым, оларды қабылдау адамды тыныштандырады және өмірді мәнді етеді. Өлімнен қорықпау, өмірдің қысқалығына мән беріп, оны дұрыс өткізу философияның негізі болып табылады.

2. Реинкарнация (қайта туылу):

Буддизм, индуизм сияқты философиялық жүйелерде өлім — жаңа өмірдің басталуы ретінде қарастырылады. Адамның рухы өлімнен кейін қайта туылып, жаңа өмірге қадам басады. Бұл түсінік бойынша, адамның өмірі мен өлімі арасындағы шекара жоқ, олар — үздіксіз процесс.

3. Монотеистік діндердегі көзқарас:

Христиандық, Ислам және иудаизмде өлім — осы дүниенің соңғы кезеңі болып, одан кейін адамның жаны мәңгілік өмірге өтеді. Мұндай философиялық көзқарас бойынша өлім — адамның мәңгілік бақытына немесе жазасына өтетін қақпа деп саналады. Өмірдің мәні осы дүниеде жасалған іс-әрекеттер арқылы қалыптасады, олар өлімнен кейінгі өмірге әсер етеді.

4. Нихилизм:

Нихилизм философиясында өлімді ештеңе жоқтық пен мәнсіздік ретінде қарастырады. Өлім — барлығының аяқталуы, оны қабылдау арқылы адам өз өмірін және осы дүниедегі болмысын түбегейлі қайта бағалауы мүмкін.

5. Феноменология:

Феноменология, әсіресе Мартин Хайдеггердің көзқарасы бойынша, өлім — адамның болмысының негізгі аспектісі болып табылады. Хайдеггер өмір мен өлімді бірге қарастырып, өлімді адамның өмірінің толық мүмкіндігі ретінде сипаттаған. Ол өлімді "болу" деген ұғыммен байланыстырып, адамның өз өлімін қабылдауы оның шынайы болмысына жақындауын білдіреді деп түсінген.

### Өмір мен өлім арасындағы байланыс

Өмір мен өлім арасындағы байланыс философияда көп аспектілерде қарастырылады. Көптеген философтар өлімді өмірдің аяқталуы ғана емес, оны тереңірек түсіну үшін қажетті катализатор деп санайды. Өмірдің мәнін табу, адамның өз мақсатын анықтауы, әрі шынайы өмір сүре білуі үшін өлімнің бар екенін ұғыну қажет деп тұжырымдайды.

Жалпы, өмір мен өлім философиясы адамдардың тіршілігіне терең көзқарас қалыптастырып, осы дүниеде өмір сүрудің және оның соңғы сәтін түсінудің маңызды екендігін көрсетеді. Өмір мен өлім бір-бірін толықтырып, адамның болмысын және оның мәнін түсінуге негіз болары сөзсіз.

«Адамгершілік хаттары» туралы жалпы мәлімет

Сенека бұл хаттарды өзінің шәкірттеріне, достарына және басқа адамдарға жазған. Хаттарда ол философияның практикалық қолданылуын, яғни адамның дұрыс өмір сүруі үшін қажетті моральдық принциптер мен ойларды талқылайды. Ол әсіресе адамды табиғат заңдарымен үйлесімді өмір сүруге, өзін-өзі бақылауға және сыртқы қиыншылықтарға сабырмен қарауға шақырады.

Бұл шығармалардың негізгі тақырыптары:

Ішкі тыныштық: Сенека адам баласы сыртқы әлемнен тәуелсіз болуы керек деп санады. Ол ішкі тыныштықты табу үшін адамның сыртқы дүниедегі қиындықтарға және қайғыға сабырмен қарауын ұсынды. «Тыныштықты сақта» деген қағида оның шығармаларында жиі кездеседі.

* Өмірдің қысқалығы: Сенека өмірдің қысқа екенін түсініп, оны толық пайдалану керектігін айтты. Ол адамның уақытын құр босқа өткізбеуі керек екенін, әрбір сәтті бағалауы тиіс екенін ескертті.

* Өмірдің мәні: Сенека өмірдің мәнін қарапайымдылық пен өзін-өзі тану мен моральдық жетілу арқылы табуға болады деп сенді. Ол адамның өз ішінде қажетті барлық күшті тапқан кезде шынайы бақытқа жететінін білдірді.

Табиғатқа үйлесім: Сенека табиғатқа қарсы шықпай, оның заңдарымен өмір сүруді ұсынды. Адам өзінің табиғи болмысын, шектеулерін, әлсіздіктерін қабылдауы тиіс.

Өлім туралы ойлар: Сенека өлімді табиғи процесс ретінде қабылдауға шақырды. Өлімнен қорқудың қажеті жоқ деп түсіндіреді, өйткені ол адамның табиғи тағдыры болып табылады. Оған қарағанда, өмірдегі маңызды нәрселерге мән беріп, өмірді дұрыс өткізу керек.

«Адамгершілік хаттарындағы» кейбір негізгі ойлар

1. Өмірдің уақытылы пайдаланылуы:

Сенека «Өмірдің қысқалығы туралы» атты трактатында уақытты қалай дұрыс пайдалану керектігі туралы ойларын білдірді. Ол көптеген адамдардың уақытты бекер өткізіп, өмірдің қымбатты сәттерін жоғалтып жатқанына алаңдады. Сенека өмірдің мәнін әрбір күнді толыққанды өткізу және маңызды істерге жұмсау деп түсіндіреді.

> «Біз өмірді ұзарту үшін емес, оны жақсарту үшін тырысуымыз керек.»

2. Өмір мен өлім туралы:

Сенека өлімді қабылдауға және оны табиғи процестің бір бөлігі ретінде көруге шақырады. Ол өлімнен қорқу мен өмірдің мәнін түсінбеу арасындағы байланысты көрсетеді. Өлімді алдын ала ойлаудың пайдасы жоқ, өйткені ол — біздің қолымызда емес.

> «Өлімді ойлаудың қажеті жоқ, бірақ оны қабылдай білу керек. Өлімді ойлаудан емес, оның алдын алудан қорық.»

3. Табиғатпен үйлесімділік:

Сенека табиғаттың заңдарына сәйкес өмір сүруді және табиғаттың бізге берген сыйларына ризашылықпен қарауды ұсынады. Оның пікірінше, сыртқы әлем мен адам арасындағы үйлесім біздің ішкі тыныштығымыздың кілті болып табылады.

> «Табиғатқа қарсы шығудың мәні жоқ, оны түсініп, оған сәйкес өмір сүру керек.»

4. Ішкі тыныштық:

Сенека өмірдің мәнін ішкі тыныштықта көреді. Оның айтуынша, адам барлық сыртқы факторлардан тәуелсіз болуы керек. Тек ішкі бақылау мен сабырлық адамның шынайы бақытын қамтамасыз етеді. Сенекаға сәйкес, адамның көңіл-күйі сыртқы жағдайларға емес, оның өз мінез-құлқына байланысты болуға тиіс.

> «Тыныштықтың шынайы қожайыны — адам өз эмоцияларын және сыртқы әлемнің ықпалын бақылай алатын адам.»

5. Шектеулер мен қанағат:

Сенека адамның өмірінде ең үлкен байлық — қанағатшылдық пен қарапайымдылық деп санады. Ол материалдық заттарға құмар болмауды, керісінше, ішкі әлемді байытуды маңызды деп есептеді. Өмірдегі ең маңызды нәрселер — бұл бейбітшілік, қанағат, және адамгершілік.

> «Ең үлкен байлық — өзіңнің қанағаттылығыңда.» Сенеканың «Адамгершілік хаттары» адам өмірінің мәнін түсіну, сыртқы дүниенің әсерінен тәуелсіз болу, ішкі тыныштық пен әділеттілікке қол жеткізу туралы терең философиялық ойлармен толы. Ол өзінің оқырмандарына тек философиялық кеңестер беріп қана қоймай, өмірді қалай дұрыс өткізу керектігін көрсеткен. Сенека «Адамгершілік хаттарында» қарапайым, бірақ терең ойларымен адамның рухани дамуына бағыт-бағдар берген, оның көзқарастары бүгінгі күнге дейін өз мәнін жоймайды.

Вольтердің «Дерексіз философ» еңбегі 18 ғасырдағы ағартушылықтың басты шығармаларының бірі болып табылады. Оның бұл еңбегі метафизикаға деген күдік пен абстракцияларға қарсы шығып, адам өмірін қарапайымдылыққа және ақыл-ойға негіздеуге шақырды. Бұл шығармасы адамзаттың рационалды ойлауы мен практикалық әрекеттері арасындағы теңдікті сақтаудың маңыздылығын атап көрсетеді.

Негізгі идеялар мен мазмұнның тереңдігі

1. Абстракцияға қарсы ашық сын:
   Вольтер абстрактілі философияны, әсіресе сол кездегі теология мен метафизикаға қатысты тым күрделі және нақты өмірден алшақ тұжырымдамаларды сынға алды. Ол философияның, әсіресе табиғаттың заңдары мен адам қоғамы туралы ілімдер мен пікірлердің қарапайым, бірақ өмірмен байланысты болуы керек екенін ұсынды. Вольтер абстракцияларды адам өмірі мен қоғамының шынайы жағдайларынан ауытқитын теория ретінде көрді. Оның пікірінше, философиядағы дерексіз ұғымдар көптеген адамдар үшін түсініксіз болып қалады, бұл өз кезегінде олардың қоғамға тигізер пайдалы ықпалын шектейді.

2. Адамның ақыл-ойына сенім:
   Вольтердің философиясында адамға деген сенім басты орын алады. Ол рационалды ойлауды және ақыл-ойды ең жоғарғы құндылық ретінде құрметтеді. Оның айтуынша, әрбір адам өз ақылымен өмірдің мәнін түсінуі және әлемді жақсартуға әрекет етуі тиіс. Вольтер «Дерексіз философ» арқылы адамдарды өмірдегі нақты мәселелерді шешу үшін өз ақылдарын пайдалану қажеттілігіне шақырды.

3. Табиғат пен адам арасындағы байланыс:
   Вольтердің философиясында табиғаттың заңдары мен адам болмысы арасында тығыз байланыс бар. Оның пікірінше, философия табиғаттың өзінен алынуы керек, өйткені адам табиғаттың бір бөлігі ретінде өмір сүреді. Сондықтан адам өмірінің құндылығы табиғатпен үйлесімде болуында жатыр. Ол адамдарды табиғат заңдарын түсінуге және осы заңдарға сәйкес өмір сүруге шақырады.

Қазақ философиясының тамыры тереңде жатыр — ежелгі түркі мифологиясы мен Тәңірлік дүниетанымнан бастау алып, жыраулар поэзиясы арқылы көркемдік-философиялық биікке көтерілді. Мысалы, Асан Қайғының «Жерұйық» идеясы – утопиялық қоғам туралы алғашқы қазақи пайым. Бұл — Платонның «Идеалды мемлекет» тұжырымымен үндес келеді.

«Құтты мекен», «еркін ел», «әділетті қоғам» сияқты ұғымдар — тек батыс ойшылдарының ғана емес, қазақ даналарының да арманы болған.

2. Адам және рух мәселесі

Қазақ философиясында адам – дүниенің тірегі. Абай Құнанбайұлының "Толық адам" концепциясы, оның ақыл, жүрек, қайрат туралы үйлесімділік іздеуі — жалпыадамзаттық гуманизммен қабысады. Бұл — адамның ішкі рухани кемелденуін көздейтін шығыс философиясымен (буддизм, конфуцийшілдік), сонымен бірге батыс философиясындағы Канттың мораль философиясымен үндеседі.

Абай: «Адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ».

3. Табиғатпен байланыс және экологиялық көзқарас

Қазақ дүниетанымында табиғат пен адам — бөлінбес тұтас. Жерге, суға, малға, аспанға құрметпен қарау – экологиялық сананың жоғары деңгейі. Бұл — қазіргі жаһандық экологиялық философия мен заманауи биоэтиканың негізгі қағидаттарымен сәйкес келеді.

4. Еркіндік пен әділет

Жыраулар мен хандар дәуірінде әділеттілік пен еркіндік – ең басты құндылықтар болды. Бұқар жырау, Шалкиіз, Дулат секілді ойшылдар ел бірлігін, әділ билікті, рухани тазалықты насихаттады. Бұл – Жан Жак Руссо, Джон Локк сияқты батыс ойшылдарының еркін қоғам, әлеуметтік келісім идеяларымен үндес.Қазақ философиясы — ұлттық ерекшелігімен қатар, әлемдік философиялық ой-өрістің мазмұнын толықтыра алатын бірегей мәдени мұра. Ол – адам мен табиғат, рух пен сана, әділет пен еркіндік туралы терең ой кешудің, даналықтың көрінісі. Сондықтан қазақ философиясын әлемдік философия тарихының маңызды бір тармағы деп толық сеніммен айтуға болады. Бұл – тек ұлттық қазына ғана емес, бүкіл адамзаттың ортақ рухани игілігі.