Ағартушылық философиясында адам және қоғам түсінігі өте маңызды орын алды. XVIII ғасырдағы Ағартушылық дәуірі адам ақыл-ойының құдіретіне, білімнің күшімен қоғамды жақсартуға және прогреске сенім артты.

Адам түсінігі:

Ағартушылар адамдардың табиғи құқықтары мен бостандықтарын қорғауын маңызды деп санады. Жан-Жак Руссо, Джон Локк, Вольтер, Иммануил Кант сияқты ойшылдар адамды туа біткен ақылға ие және өзін-өзі жетілдіруге қабілетті деп есептеді.

1)Тәрбие мен ағарту арқылы адамның моральдық және интеллектуалдық деңгейін көтеруге болады деп тұжырымдады. (Дени Дидро, Руссо).

2)Канттың пікірінше, "Ағартушылық – адамның өз ақылын қолдану батылдығы", яғни адам тәуелсіз, еркін ойлауға қабілетті болуы керек.

Қоғам түсінігі:

Ағартушылық философиясында қоғам прогрессивті өзгерістерге қабілетті, ал мемлекеттік билік халықтың мүддесіне сай болуы керек деп есептелді.

Негізгі идеялар ретінде , Руссоның Қоғамдық келісім атты еңбегін ала аламыз, ол жерде мемлекеттің мықты және берік болып қалануы үшін билік пен қоғам арасындағы қарым-қатынасты нығайту керектігі жайлы айтылған.

1) "Қоғамдық келісім" – билік халықпен келісімге келуі керек.

2)Құқықтық мемлекет және заң үстемдігі (Локк, Монтескье) – билік халықтың еркіндігін қорғауы тиіс.

Беркли субъективті идеализмнің негізін қалады. Оның басты тезисі: «болу – қабылдану», яғни, заттар тек оларды біреу қабылдаған кезде ғана өмір сүреді. Ол объективті материалдық әлемнің бар екенін жоққа шығарып, сыртқы әлем тек адамның қабылдауынан тұрады деп сенді.

Берклидің теориялық ғылымға қарсы дәлелдері:

1.Абстрактілі материяның болмауы – біз сыртқы әлемді тек сезім мүшелеріміз арқылы қабылдаймыз, ал «материя» деген ұғым тек ойдағы жалған тұжырым.

2.Тікелей қабылдау принципі – біз ешқашан заттардың өздерін емес, тек олардың бізге көрінетін қасиеттерін ғана білеміз.

3.Табиғат заңдарының тұрақсыздығы – егер барлық нәрсе қабылдауға тәуелді болса, онда объективті заңдылықтар туралы айту мүмкін емес.

Юмның негізгі дәлелдері:

1.Себептіліктің иллюзорлығы – адамдар себеп пен салдардың арасында қажетті байланыс бар деп санайды, бірақ біз тек бір құбылыстың екіншісінен кейін қайталанатынын байқаймыз. Себептілік – тек үйреншікті ассоциация.

2.Индукция проблемасы – болашақта оқиғалар өткендегідей қайталанатынына кепілдік жоқ, сондықтан ғылыми заңдар абсолютті ақиқат бола алмайды.

3.Мен ұғымының жоқтығы – адамның «мені» – бұл тек бір-бірімен байланыспайтын қабылдау мен ойлардың жиынтығы, ал тұрақты субъект жоқ.

Менің ойымша ,бұл тұжырымдарды қабылдау сәл қиындау теориялық тұрғыдан.Егер, мысалы біз бөлмеден шықсақ бөлмеде тұрған заттарда жойылып кетпейма деген сұрақ туындайды.

Юмның себеп салдарлық тәжірбиесін айтсам,мысалғы біз допты тепсек ол тепкеннен ұшты деп ойлаймыз бірақ нақты байланыс бар екенін дәлелдей алмаймыз дейді.Алайда Ньютон физикалық тұрғыдан дәлелдеген емеспе. Қорытындыласам,әр ғылымның өз шындығы,теориясы бар.Қайссы болсын дұрыс не бұрыс деп айту қиын.

Барух Спиноза (1632-1677) пантеизмнің, ең көрнекті өкілдерінің бірі болды. Оның, философиясының негізгі мәні - Құдай мен табиғаттың біртұтастығы.Ол өзінің

"Этика" еңбегінде Құдайды әлемнен

бөлек тұрған жеке тұлғалық мән емес,

керісінше, барлық нәрсенің негізі ретінде қарастырды. Оның негізгі идеялары:

1)Құдай - табиғаттың өзі

Яғни,Спиноза Құдайды әлемнен бөлек тұрған жаратушы немесе саналы құдірет емес, табиғаттың өзі деп түсіндіреді. Ол Құдайды шексіз, өздігінен өмір сүретін, өзгермейтін субстанция ретінде сипаттайды. Бұл субстанция өз бойында барлық нәрсенің бастауын қамтиды және оның мәні болмыстың өзімен тең. Сондықтан табиғаттағы барлық құбылыстар – Құдайдың көрінісі.

2)Әлемде бәрі қажеттілік заңымен дамиды, ерік бостандығы - иллюзия.

Яғни,Спинозаның көзқарасы бойынша, табиғаттағы барлық құбылыстар детерминизмге, яғни себеп-салдарлық заңдылыққа бағынады. Әлемде ештеңе кездейсоқ пайда болмайды, әрбір оқиға белгілі бір себептің салдары болып табылады.

3)Адамның мақсаты - Құдайды, яғни
табиғатты ақыл арқылы түсіну.

Яғни,Спиноза адам өмірінің ең жоғарғы мақсаты – Құдайды, яғни табиғатты ақылмен тану деп есептеді. Бұл таным адамның нағыз бақытқа және еркіндікке жетуінің жолы болып табылады.

Яғни, Спиноза ушін Құдай - бұл бүкіл болмыстың заңдылығы мен мәні, ал табиғат пен жаратылыс одан ажырамайды.

Қорытындылай келе, Спинозаның пантеизмі Құдай мен табиғатты біртұтас деп қарастыратын философиялық жүйе болып табылады. Ол Құдайды әлемнен бөлек тұрған жеке тұлғалық мән емес, барлық болмыстың негізі ретінде сипаттайды. Спиноза үшін табиғатта барлығы қатаң қажеттілік заңына бағынады, ал ерік бостандығы – иллюзия. Адамның басты мақсаты – табиғатты ақылмен түсіну арқылы оның заңдылықтарын танып, соған сәйкес өмір сүру.

Бұл аңыз адамзаттың білім мен надандықтың арасындағы күресін көрсетеді. Көпшілік өзі үйреніп қалған шектеулі дүниені шындық деп қабылдайды.

Бұл жағдайды қазіргі қоғамнан да байқауға болады. Ғылым дамыған сайын жаңа идеялар мен жаңалықтар пайда болады. Мысалы, алғашында Коперниктің «Жер Күнді айналады» деген теориясы халық үшін ерсі көрінді. Оны қолдағандар қудаланды. Бірақ уақыт өте келе бұл ақиқат ретінде қабылданды. Бұл үңгірден шыққан адамның басынан кешкендерімен ұқсас жағдай.Платонның бұл аңызы бізге ақиқатты іздеу, ойлау қабілетімізді дамыту және надандықпен күресу маңызды екенін үйретеді. Өмірде әр адам өз «үңгірінен» шығуға ұмтылып, дүниеге жаңа көзқараспен қарауы керек. Қоғамда өзге көзқарастарды қабылдай білу, білімге ашық болу – нағыз дамудың белгісі.

Готфрид Вильгельм Лейбниц (1646–1716) Ол өзінің “Монадология” атты еңбегінде болмыстың негізін монада деп атаған. Монадалар – бөлінбейтін, өзіндік ішкі құрылымы жоқ, бірақ өзіндік қасиеттері бар қарапайым субстанциялар. Оның негізгі идеялары: 1)Әлем шексіз көп монадалардан тұрады. 2)Әр монада – өзінше жеке әлем, бірақ үйлесімді түрде жұмыс істейді

3)Барлық монадалар Құдай жаратқан ең жетілген дүниеде өмір сүреді.

Яғни Лейбництің монадологиясы – идеалистік жүйе, ол әлемді физикалық емес, метафизикалық бастамалар арқылы түсіндіреді.

18 ғасырдағы француз материализмі – Ағартушылық дәуіріндегі философиялық бағыттардың бірі болды, және ол табиғатты, адамды және қоғамды материалистік тұрғыда түсіндіруге негізделді. Француз материалистері теология мен метафизиканы терістеп, ғылымға көп көңіл бөліп, алдыңғы қатарға шығарды.

Негізгі 3 түрін алып қарастырсақ:

1)Механистік материализм –Жюльен Ламетри өзінің «Адам-машина» (1747) атты еңбегінде адамды биологиялық машина ретінде сипаттады. Ол адамның ойлау қабілеті мен сезімдерін физикалық процестердің нәтижесі деп есептеді, яғни адам санасы – мидың механикалық қызметі. (Жюльен Ламетри, Дени Дидро, Пол Гольбах).

2)Атеизм және антиклерикализм – француз материалистері Құдайдың бар екенін жоққа шығарып, дінді билеуші таптың құралы ретінде қарастырды.Поль Гольбахтың «Табиғат жүйесі» (1770) кітабында Құдай туралы идея адам санасындағы адасудан туғанын, ал дін билеуші таптың халықты басқару құралы екенін дәлелдеген. 1793 жылғы революциядан кейін шіркеудің билігі әлсіреді.

3)Сенсуализм және эмпиризм – адам білімінің негізі тәжірибе мен сезім мүшелері арқылы алынатын ақпарат . Кондильяк «Адам танымының шығу тегі туралы трактат» еңбегінде барлық білім адамның сезім мүшелері арқылы алынатынын жазды. Егер адамда көру, есту, иіс сезу сияқты сезім мүшелері болмаса, онда ол ештеңе үйренбейтінін айтып кеткен.

Қоғам туралы ағартушылық идеялар әлеуметтік әділеттілікті, теңдікті және еркіндікті қорғауды насихаттады. Жан-Жак Руссо «Қоғамдық келісім» еңбегінде халық егемендігі мен демократиялық басқарудың маңыздылығын көрсетсе, Вольтер еркін ойлау мен діни төзімділікті жақтады.

Адам мәселесінде француз материалистері адамның ақыл-ойы, мінез-құлқы және еркіндігі қоршаған ортаның, тәрбиенің және тәжірибенің әсерімен қалыптасады деп есептеді.

Француз ағартушыларының атеистік идеялары Еуропадағы интеллектуалды және саяси өзгерістерге үлкен ықпал етті, оның ең маңыздысына тоқтала кетсем,

Ғылым мен философияның дамуы:

Діннің ықпалынан босап, ғылымның рөлін күшейтті.

Мемлекеттің шіркеуден бөлінуіне ықпал етті (Француз революциясы).

Зайырлы құқықтық мемлекеттер идеясы қалыптасты.

Құқықтар мен бостандықтардың кеңеюі:

Адам құқықтары, сөз бостандығы, демократия идеялары таралды.

Еуропалық өзіндік сананың жаңаруы:

Адамның автономды және еркін тұлға ретіндегі түсінігі қалыптасты.

Рационалды, гуманистік дүниетаным орнықты.

Француз материализмі мен атеизмінің әсерінен еуропалық модерн қоғамының негіздері қаланды: зайырлы мемлекет, ғылыми прогресс, адам құқықтары және демократиялық институттар дамыды.

Ол адамды тек білім алушы ғана емес, моральдық қағидаларды қалыптастыратын саналы субъект ретінде қарастырып, оның танымы мен еркіндігін үйлестірді.

Иоганн Готлиб Фихте: Субъект әрекетінің мәселесі

Фихте философиясы субъективті идеализмге негізделіп, “Мен” (субъект) әлемді белсенді түрде қалыптастырады деген идеяны ұсынады. Ол Канттың “өзіндік зат” туралы ұғымын сынап, шынайы әлем біздің “Мен” санамыздың белсенді әрекетінің нәтижесі деп есептейді. Фихте үшін “Мен” барлық болмыстың бастауы болып табылады, ал сыртқы әлем – біздің санамыздың өнімі. “Мен” өзін анықтап, шектеу арқылы “Мен еместі” (объектіні) тудырады, бұл процесс арқылы субъект пен объект арасындағы диалектикалық байланыс қалыптасады.

Фридрих Вильгельм Йозеф Шеллинг: Натурфилософия және табиғаттың рухани мәні

Шеллинг табиғатты механикалық жүйе емес, өзін-өзі дамытатын тірі организм ретінде қарастырады. Шеллингтің пікірінше, табиғат – рухтың материалдық көрінісі, ал адам санасы – субъективті рух. Бұл екі аспект бір-бірімен тығыз байланысты және біртұтас жүйені құрайды.

Егер Фихте мен Шеллингтің философиясын қазіргі заманға бейімдесек, оларды виртуалды әлем және экология мәселелері арқылы түсіндіруге болады.

Фихтенің философиясы бойынша, әлем – бұл субъектінің белсенді әрекетінің нәтижесі. Яғни, біз әлемді пассивті түрде қабылдамаймыз, оны өзіміз жасаймыз. Бұл идеяны қазіргі виртуалды шындық (VR) және метаәлем феноменімен салыстыруға болады. Мысалы, метаверс бастапқыда жай ғана код пен пиксельдер жиынтығы, бірақ адам ол әлемде әрекет ете бастағанда, ол “шындыққа” айналады. Фихте былай дер еді: “Facebook-тің метаверсі, ChatGPT және жасанды интеллект – бұл сіздердің ұжымдық саналарыңыздың туындысы. Оларды әлемге әкелген – адам әрекеті, ал енді олар адаммен бірге жаңа шындық жасап жатыр.”

Сонымен қатар, бұл идеяны психология мен өзін-өзі дамыту саласында да көруге болады. Қазіргі заманғы мотивациялық тренингтердің барлығы “Сен өзіңнің шындығыңды жасайсың”, “Ойыңды өзгертсең – өмірің өзгереді” деген тұжырымға негізделген. Бұл – таза фихтеандық көзқарас! Яғни, адам – өз әлемінің авторы. Егер біреу өзін бақытсыз деп ойласа, ол өз санасында “бақытсыз әлем” жасайды. Егер ол әрекетке көшіп, өз көзқарасын өзгертсе, онда оның өмірі де өзгереді.

Ал Шеллингтің натурфилософиясы бүгінгі экология мәселелерімен үндеседі. Ол табиғатты өлі материя емес, тірі және саналы жүйе деп қарастырады. Бүгінгі таңда экологияға философиялық көзқараспен қарағанда, Шеллингтің “адам мен табиғат – біртұтас” деген идеясы өте өзекті. Мысалы, климаттың өзгеруі мен экологиялық дағдарыс – бұл тек табиғи апат емес, бұл адамның өзі жасаған қарама-қайшылықтың көрінісі. Шеллинг үшін табиғатты бағындыруға тырысқан адам шын мәнінде өзін өзі жойып жатыр. Егер ол бүгінгі заманда өмір сүрсе, “Адам табиғатты басқарамын деп ойлайды, бірақ шын мәнінде, табиғат оны басқарып отыр” деп айтар еді. Табиғат – бұл жай ғана ресурс емес, тірі организм, оны жою – өзіңді жою.

Енді, Диалектиканың 3 заңын қарастырайық:

1. Терістеуді терістеу заңы – даму бір бағытта ғана жүрмейді, әрбір жаңа саты өткен сатыны жоққа шығара отырып, оны сақтайды және жаңа сапаға көтереді. Мысалға, феодализм → капитализм → социализм (әрбір жүйе өзінен бұрынғыны жоққа шығарады, бірақ оның кейбір элементтерін сақтайды).

2. Саннан сапаға өту заңы – даму біртіндеп жиналып, белгілі бір межеге жеткенде, сапалық секіріс жасайды. Мысалға, су +1°-тан +99°-қа дейін өзгермейді, бірақ +100°-та буға айналады немесе сіз 1 немесе 10 кітап оқысаңыз да ештеңе өзгермеуі мүмкін, алайда 500 кітаптан кейін гений болып кете аласыз.

3. Қарама-қайшылықтардың бірлігі мен күресі – барлық нәрсе өз ішінде қарама-қайшылықтарды қамтиды, және даму солардың күресі арқылы жүреді. Бұл заңның негізгі ұғымдары - тезис, антитезис пен синтез. Мысалға, бала мен ересектің мінез-құлықтарын қарама-қайшы, яғни тезис пен антитезис деп алсақ, қарттың мінез-құлқы - синтез болады.

   
   

   Netflix, TikTok алгоритмдері, капитализмнің эволюциясы арқылы Гегельдің философиясы тамаша түсіндірілуі мүмкін.

   Гегель үшін шынайы әлем – Абсолюттік идеяның дамуы. Яғни, біз тек сыртқы құбылыстарды (феномендерді) көреміз, бірақ олардың түпкі мәні – идеялардың эволюциясы. Бұл қазіргі цифрлық әлемдегі алгоритмдер жұмысымен өте ұқсас. Әр адамның Netflix немесе TikTok лентасы – оның санасы қабылдайтын "шынайылық". Бірақ бұл шынайылық объективті емес, ол бізге көрсетілетін контент арқылы құрылады. Яғни, біз шынайы ойлап отырмыз деп ойласақ та, біздің идеяларымыз әлеуметтік желілер мен ақпараттық жүйелер қалыптастырған абсолюттік рухтың көрінісі ғана.

   TikTok пен Netflix қалай Гегельдің идеализмін көрсетеді?

   • Біз әлемді өзіміз қабылдап отырмыз деп ойлаймыз, бірақ шын мәнінде біз алгоритмдер арқылы ұсынылатын идеялар әлемінде өмір сүреміз.

   • Әрбір адамның лентасы – оның санасы қабылдайтын "шынайылық", бірақ бұл шынайылық – объективті емес, бізге ұсынылатын контент арқылы қалыптасады.

   • Гегель үшін "шындық – идеялардың эволюциясы", дәл сол сияқты, біздің қабылдайтын ақпараттарымыз да алгоритмдер эволюциясы арқылы өзгеріп отырады.

1. Антропологиялық материализм

Фейербах философиясының басты ұстанымы – идея емес, материя бастапқы. Ол адамның санасы мен рухы сыртқы, материалдық әлемнің өнімі екенін дәлелдегісі келді. Гегельдің идеализмін сынға ала отырып, ол адам – материалдық тіршілік иесі, ал оның ойлары мен сезімдері – биологиялық процестердің нәтижесі деп тұжырымдады.

Фейербахтың пікірінше, дін – адамның өз мәнін, күш-қуатын құдайға проекциялауы. Яғни, адамдар Құдайды әділ, мейірімді, барлығын білетін құдіретті күш ретінде көреді, бірақ шын мәнінде бұл – адамның өз бойындағы ең жақсы қасиеттерін абсолюттік деңгейге көтеріп, оны сыртқы күшке айналдыруы. Басқаша айтқанда, адам Құдайды емес, Құдай адамды жаратты деген ойдың кері нұсқасы дұрыс.

Фейербах философиясының маңыздылығы – оның адамды метафизикалық әлемнен жерге түсіруі. Ол әлемді түсіну үшін теология мен метафизика емес, табиғи және гуманитарлық ғылымдарға жүгіну керек екенін айтты.

2. Гуманизм және "адам – ең жоғарғы мән"

Фейербахтың гуманистік көзқарасы оның материалистік философиясымен тығыз байланысты. Ол адам – барлық құндылықтардың негізі деп есептеді. Бұл дегеніміз, мораль, этика және қоғамның дамуы адамгершілікке, өзара түсіністік пен махаббатқа негізделуі тиіс.

Оның ойынша, діни сенімдерден бас тарту адамды азғындатпайды, керісінше, оны ақыл-ой мен ғылым арқылы жетілдіреді. Ол мораль мен адамгершілік дінге тәуелді емес екенін дәлелдеуге тырысты.

Фейербахтың гуманистік философиясының негізгі қағидалары:

• Адам – философия мен қоғамның орталығы болуы керек.

• Адамгершілік, махаббат пен әділеттілік – діннен жоғары құндылықтар.

• Қоғамның дамуы ғылым мен адам қажеттіліктеріне негізделуі керек.

Фейербах діннің орнына ғылымды, догмалардың орнына еркін ойлауды, құдайшылдықтың орнына адамсүйгіштік пен махаббатты қоюды ұсынды. Ол "адамдарды жақсы көру – Құдайды жақсы көруден маңыздырақ" деп санады.

Бұрын мораль діни догмаларға негізделсе, қазір әрбір адам өз өмірінің мәнін өзі анықтайды. Біржынысты некенің заңдастырылуы, эвтаназия құқығы сияқты мәселелер қоғамның діннен тәуелсіз шешім қабылдай бастағанын көрсетеді.

1.    Жан – субстанция ма, әлде қабілет пе?

Платон  жанды мәңгілік субстанция деп санады, Аристотель жан – дененің формасы, бірақ бөлек өмір сүрмейді десе, Декарт жан – ойлау субстанциясы, денеден тәуелсіз, бірақ онымен байланыста деп ойлады, ал Гоббс және материалистер жан – тек мидың қызметі, материалдық құбылыс дейді. Вольтер Декарттың дуализмін терістеп, Аристотельдің функционалистік көзқарасына жақындайды: жан – өз алдына жеке субстанция емес, ол дененің бір қабілеті ғана. Ол Гоббс сияқты жанның материалистік түсіндірмесіне бейім, бірақ оған толық сенімділік білдірмейді.

Мен  жанның дене өлімінен кейін тіршілік ететініне сенбеймін, алайда, мен жанды тек қабілет немесе функция деп қарастыра алмаймын. Егер жан тек мидың жұмысы болса, онда адамдардың ішкі әлемі неге бір-бірінен соншалықты ерекшеленеді? Неге кейбір адамдар терең рухани сезімдерге ие, ал кейбіреулері мүлде сезімсіз, салқынқанды?Менің ойымша, әр адамның жаны – оның жеке, қайталанбас энергетикалық мәні. Бұл жан материалдық немесе рухани субстанция ма – белгісіз. Бірақ адамдар бірдей болмағандықтан, олардың жан дүниесі де бірдей болмауы керек. Біреудің жаны мейірімді және шығармашылыққа толы болса, екіншісінікі күңгірт және суық болуы мүмкін. Бұл тек биологиялық немесе психологиялық факторларға ғана байланысты емес, бұл тереңірек нәрсе. Вольтер табиғи заңдарға негізделген рационалист болғанымен, менің ойымша, жан – әр адамның бірегей энергиясы. Біз оны толық түсінбесек те, оның бар екендігі сезіледі. Берілген суретте менің ойымдағы жандар көрсетілген. Әр жан өзіндік түспен жарқырайды: кейбіреуі алтын және көк түстермен сәулеленсе, басқалары қызыл мен күлгін реңктерде көрінеді. Олар кеңістікте қалқып жүріп, жіңішке жарық жіптерімен байланысқан, бұл олардың жеке ерекшелігін және біртұтастығын білдіреді.

2.    Детерминизм және Құдайдың ықпалы

Детерминизм – себеп-салдарлық байланыстарға негізделген философиялық тұжырым. Ол әлемдегі барлық оқиғалар бұрынғы себептердің нәтижесі екенін айтады. Басқаша айтқанда, егер біз барлық себептерді білсек, болашақты да дәл болжай аламыз. Бірақ, егер детерминизм дұрыс болса, онда адамда шынайы еркіндік бар ма? Бұл туралы басқа философтардың ойы: Стоиктер барлығы Құдайдың алдын ала белгілеуімен жүреді, адам тағдырға бағынуы тиіс дейді, Августин Құдай адамға еркіндік бергенімен, жамандықты өзі жаратқан, Спиноза еркіндік – иллюзия, барлығы қажеттілік бойынша жүреді, Құдай – табиғаттың заңы, ал Лейбниц Құдай – әлемнің үйлесімдігін жаратқан, бірақ адамдар өз әрекеттері үшін жауапты деген ойды ұстанады. Вольтер қатаң детерминист болмаған, бірақ адамның толық еркіндігіне де сенбеген. Ол рационалды скептицизмді ұстанды: әлем себеп-салдар заңдылығына бағынады, бірақ адамда ақыл мен моральдық жауапкершілік бар. Вольтер адамдардың абсолютті еркіндігін жоққа шығарды. Біздің шешімдеріміз біздің тілектерімізге, тәрбиемізге және жағдайымызға тәуелді. Бірақ ол толық детерминизмді де қабылдамады – адам ойлануға және тағдырын өзгертуге қабілетті. Мен оның «Мы свободны в той мере, в какой можем мыслить.» деген цитатасымен толықтай келісемін. Әлемдегі құбылыстар кездейсоқ орын алмайды, алайда, бізде оларды өзгертуге сана мен күш бар, ал егер қатаң детерменизмді ұстанатын болсақ, ол біздің мойнымыздан жауапкершілікті алып, өміріміздің мәні мен еркіндігімізді толықтай жоққа шығаратын еді.

Вольтер көрсеткендей, адам өзі туралы түпкілікті білімге ие емес. Біз кім екенімізді, қайдан келгенімізді, тіпті ойлауға қалай қабілетті екенімізді білмейміз. Бірақ біз табиғатта бәрін түсіне алатын жалғыз ақылды тіршілік иесіміз деп сенеміз. Бұл – иллюзия. Шын мәнінде, біздің ойлау қабілетіміз белгілі бір шектермен ғана жұмыс істейді. Біз өзіміздің танымдық құралдарымызға сүйеніп, әлемді белгілі бір құрылымға келтіріп, соны объективті шындық деп есептейміз. Бірақ біз бұл құралдардың өз шекарасын түсінбейміз. Адамның миының есте сақтау қабілеті 2.5 петабайт, ол шамамен:

·       3 миллион сағаттық HD-видеоны сақтауға жеткілікті.

·       Бүкіл интернеттегі мәтіндік ақпаратты (кітаптар, мақалалар) сыйғызуы мүмкін.

·       100 жыл бойы үздіксіз көруге болатын киноға тең.

Менің ойымша, әр адамның танымы шектеулі болғанымен, ол біздің өмір сүру уақытымыз үшін шексіз, яғни, біз онымен толыққанды қолданбағандықтан оның шегіне жете алмаймыз.

Елсіз аралда өмір сүру формуласы қандай?

Әрбір құбылысқа скептицизммен қарап, өзіңнің белгілі бір деңгейдегі білімсіздігіңді түсіне отыра, айналаңдағы жаңа әлемді зерттеп, ұғынуға құштар болу және эксперименттер жүргізу.

Жалғыздық немесе бірлік?

Адам әлеуметтік жаратылыс, алайда топтық ойлау, діни фанатизм мен догмалар адамның дербес ойлану қабілетін тежейді. Жалғыздық - еркін ойлаудың негізі , өйткені тек жалғыз қалған сәтте адам өз ойларымен бетпе-бет келеді, оларды сыртқы ықпалсыз сараптай алады. Бұл өзіндік «ішкі зертхана», онда жеке тұлға қалыптасады. Бірақ бұл жалғыздық абсолютті болмауы керек – ол рефлексия үшін құрал, ал толық оқшаулану адамды әлсіз етеді. Сондықтан жалғыздық – маңызды. Жалғыздық немесе бірлік? Екеуі де қажет, бірақ шынайы бостандыққа жету үшін алдымен жалғыздықты меңгеру керек.

Аралда тіршілік ету формуласы тәжірбие мен танымның шегі.Мен өмір сүру үшін тәжірбиелерім арқылы үйренуге мәжбүр болар едім. Бұған эмпиризм мысал бола алады.Менің біліміммен тек өзім бастан кешкен нәрселерге сүйенер едім.Және бұл жерде Декарттың туа бікен иделары туралы тұжырым қате болады.Мен тек жүре,көре келе,тәжірбие арқылы өмір сүре аламын.

Бірлік немесе жалғыздық?Бірлікте, адамдармен үлкен бір социумда өмір сүру,қарым-қатынас орнату қажет.Бірақ, жалғыздықтыда ысырып тастау қателік.Екеуінің арасында үлкен баланс болу керек.

Адамның белгісіздігі:

Вольтер адамзаттың өмірдегі негізгі сұрақтарға жауап таба алмайтынын айтады. "Сен кімсің? Қайдан келдің?" және "біз не үшін өмір сүреміз" деген сұрақтардың жауабы жоқ.

Ол жануарлар да, жұлдыздар әлемі де бұл сұрақтарға жауап бере алмайтынын атап өтеді.

Адамның әлсіздігі:

Адам табиғаттың өзге жаратылыстарына қарағанда әлсіз. Ол бастапқыда күшсіз, білімі жоқ, табиғи инстинкттері де толық дамымаған.

Адамның ойлау қабілеті уақыт өте келе дене мүшелері сияқты дамып, кейін әлсірейді. Бірақ біз осы процестің қалай жүретінін түсіне алмаймыз.

Таным мәселесі:

Вольтер адамның дүниені толық тануға қабілетсіз екенін мойындайды. Ол философтардың "адам ойлауға қабілетті қалай болады?" деген сұрағына нақты жауап бере алмағанын көрсетеді.

Аристотель "шүбәлану – даналықтың бастауы" десе, Декарт "мен ойлаймын, сондықтан өмір сүремін" деген идеяны ұсынды. Бірақ бұл ойлар толық дәлелденген жоқ.

Жануарлардың ойлауы:

Вольтер жануарлардың да ойлау қабілеті бар екенін меңзейді. Ол аңшы иттің иесінің бұйрығын орындауы, есте сақтау қабілеті бар екенін мысалға келтіреді.

Бірақ кейбір философтар жануарлардың ойлау қабілетін жоққа шығарып, оларды жай ғана "механизм" деп санаған.

Қорытындылай келе айтарым,

Вольтер бұл еңбегінде адамның танымдық қабілетіне, жануарлардың ақыл-ойына қатысты философиялық ойларды талқылайды. Ол адамның табиғат алдындағы әлсіздігін мойындайды және танымның шектеулі екенін көрсетеді.

"Елсіз аралда өмір сүрудің формуласы қандай немесе табыстың кілті неде?"

Елсіз аралда өмір сүрудің формуласы бірте бірте логика мен білімді қосып табиғат пен бірге өмір сүру. Ойыңды жинақтап осы күнге дейінгі өміріңді жалғыз өзің ғана отырып саралау және ойлау. Адамның дене мүшелері даму арқылы ойлау қабілеттері дамып, табиғат пен үндестік табады деп тұжырымдаймын.

"Жалғыздық немесе бірлік. Адам үшін не маңызды?"

Жалғыздық адамға ішкі жан дүниесін танып білуі үшін маңызды. Бірлік жалғыздықтан шығу үшін маңызды. Мен үшін екеуі де қатты қажет .Себебі егер адам тек жалғыздықта өмір сүрсе, ол надан болып қалады. Ал, егер адам тек қоғаммен бірге өмір сүрсе, ол өзін жоғалтады. Сондықтан да екі жақты да тепе теңдікте ұстау адам үшін маңызды.

Философ адамның жанын түсіну үшін оның тәнін зерттеу қажет деп есептейді, бірақ ғылым жан сырын аша алмайтынын мойындайды: «Біз табиғатты жаратқанның соңғы нүктесіне дейін ізін кестік, бірақ Құдайдың сырын аша алмадық». Сонымен қатар, ол жанды адамға берілген қабілет деп қарастырады: «Біз көзімізбен көреміз, құлағымызбен естиміз, басымызбен ойлаймыз». Бұл жанның денеден бөлек емес екенін көрсетеді.

Шығармада жанның өлмейтіндігі туралы діни сенімдер сынға алынады. Вольтер брахмандардың реинкарнация идеясын негізсіз деп тауып, «Азия мен Еуропадағы теология бізге брахмандардан келген» дейді. Ол Құдайдың барлығын алдын ала білуі адамның еркіндігіне қайшы екенін көрсетіп: «Егер адамдардың жамандық жасайтынын алдын ала білген болса, Құдай оларды жаратпауы тиіс еді» деп жазады.

Қорыта айтқанда, Вольтер жанды жеке субстанция емес, адамның табиғи қабілеті деп түсіндіреді. Ол жан туралы нақты жауап таба алмаса да, бұл сұрақтың ғылыми тұрғыда әлі де зерттелуі керектігін көрсетеді.

16 символдың мағынасы

1. Сәби (сол жақта)

Бұл – санасын әлі толық оятпаған таза субъект. Жан мен әлемнің бөлінбеген күйін бейнелейді. Бұл Жан-Жак Руссоның «табиғи адам» концепциясына жақын.

Түсіндірме: Өмір циклінің алғашқы нүктесі, диалектикалық дамудың бастауы.

2. Ақ басты әйел

Ақ түс белгісіздікті, белгісіз бастауды білдіреді. Ана – өмірдің жалғасуын бейнелейтін архетиптік бейне.

Түсіндірме: Адам өзінің қайда, кім болып туатынын таңдай алмайды, бірақ оның өмір жолы осы жерден басталады.

3. Бетін қолымен ұстаған әйел

Бұл бейне ойлану, күмәндану символы. Бұл поза Роденнің «Ойшыл» мүсініне ұқсайды.

Түсіндірме: Адамның алғашқы болмыс дағдарысы – мен кіммін? Менің өмірімнің мәні қандай?

4. Ит (сол жақ төменде)

Ит адалдықтың белгісі бола алады, бірақ ол жерде жалғыз жатқандықтан, ол инстинкт, табиғилықтың белгісі.

Түсіндірме: Адамдағы жабайы, табиғи бастау – оны не басқарады, не ол оны жеңеді.

5. Орталықтағы үш әйел

Жастықтың, сұлулықтың, қуаныштың символы, бірақ уақытша құбылыс. Антикалық философиядағы «Үш Грация» идеясын еске салады.

Түсіндірме: Жастық шақ өтпелі, бірақ ол бір сәттік болса да, шынайы.

6. Қолын көтерген сары жас жігіт

Бұл – ақыл-ойдың оянуы, өзіндік сана-сезімге келу сәті. Сары түс – божественность (құдайылық) немесе ағартушылықтың белгісі.

Түсіндірме: Адам өз болмысын түсінген сәтте нағыз философиялық саяхаты басталады.

7. Жасыл-сары түсті отырған адам

Оның ойланып отырғаны – экзистенциалистік ізденісті көрсетеді.

Түсіндірме: Бір рет өзіңді таныған соң, жауаптар шексіз ізденісті тудырады.

8. Көгілдір мүсін (орталық сол жақта)

Құдай немесе мәңгілік іздеудің символы. Адамның белгісіз күшке сенім артуы.

Түсіндірме: Адам әрқашан өзін қорғайтын жоғары күшті іздейді немесе өзі жасайды.

9. Сөйлесіп отырған екі адам (оң жақта)

Платондық диалогты еске салады, шындықты ашу үшін әңгіме жүргізудің маңыздылығын көрсетеді.

Түсіндірме: Адам өзін жалғыз өзі түсіне алмайды – оған Басқа біреу керек.

10. Қарт әйел (оң жақта)

Өмірдің аяқталуын, уақыттың өтпелі екенін көрсетеді.

Түсіндірме: Біздің жолымыздың соңында – өлім. Бірақ біз оны қалай қабылдаймыз?

11. Қара ит (оң жақ төменде)

Өлімді бейнелейді. Грек мифологиясындағы Керберді еске түсіреді.

Түсіндірме: Өлім – адамның соңғы серігі, беймәлім дүниеге өтудің шекарасы.

12. Ағаштар мен өсімдіктер

Табиғаттың циклдылығы, адамнан бұрын болған және адамнан кейін де жалғасатын нәрсе.

Түсіндірме: Біз өлеміз, бірақ табиғат өзінің жолын жалғастыра береді.

13. Қызыл гүлдері бар бұтақ

Өмірдің қарқындылығы мен өлімнің жақындығын білдіреді.

Түсіндірме: Өмір қысқа, бірақ ол жарқырайды.

14. Гүлдері бар әйел (көлеңкеде, артқы жақта)

Өткен шақтың бейнесі, естеліктер символы.

Түсіндірме: Өткен шақты өзгерту мүмкін емес, бірақ ол бізбен бірге қалады.

15. Көк аспан мен таулар

Горизонт – көрінетін әлем мен белгісіздіктің шекарасы.

Түсіндірме: Мүмкін, өлім – ақырғы нүкте емес, басқа бір жаңа бастама.

16. Сол жақ жоғарғы бұрыштағы сары жазу

Гогеннің картинасына қалдырған өсиеті.

Түсіндірме: Адам өтеді, бірақ өнер қалады.

Қорытынды

Гогеннің бұл картинасы – түстермен жазылған философиялық поэма. Ол экзистенциализмді (болмысты түсіну), буддизмді (өмір – иллюзия және азап) және платонизмді (шынайылықты іздеу) біріктіреді. Адам сәбилік шақтан өлімге дейінгі жолды жүріп өтеді, өмірдің мәнін өнерде, дінде, қарым-қатынаста, ойлануда іздейді. Бірақ ақырында, шындық біреу: тек өмірдің өзі бар, оның әсемдігі мен трагедиясы, оның өтпелілігі мен мәңгілігі.

Елсіз аралда өмір сүрудің формуласы ақыл мен түйсікті үйлестіру деп ойлаймын.Тек ақылға немесе түйсікке сүйенуге болмайды.Ішкі жан дүниені тыңдап,рухты терең сезіне білу керек.Бұл табиғатпен толық үйлескенде кемелденудің жаңа деңгейіне көтеріледі.Шындықты тануда осы екі таным бір-бірін толықтырып тұруы тиіс.Яғни,адамның логикасы мен түйсігі қатар жұмыс істеуі керек.

Жалғыздық немесе бірлік, менің ойымша бірлік маңыздырақ.Бірлесіп көтерген жүк жеңіл демекші,әр адам өз ақылын,тәжірбиесін ортаға салып дегендеріне жетеді.

Гносеология адамның танымдық қызметін зерттеу арқылы ақыл-ойдың, түйсіктің және тәжірибенің шекараларын белгілейді. Бұл саладағы негізгі бағыттар рационализм, эмпиризм, агностицизм және скептицизм сияқты философиялық ұстанымдардан тұрады.

Рационалистер (мысалы, Платон, Декарт, Спиноза) білімнің негізгі көзі – ақыл деп санайды. Олар адам ақыл арқылы шынайылықты танып-біле алады, ал түйсік пен сезімдер сенімсіз. Платонның «идеялар әлемі» концепциясы бойынша, біздің сезімдік қабылдауымыз шынайылықтың тек көлеңкесі ғана, ал нағыз білім тек ақылмен жететін идеялар әлемінде жатыр.

Эмпиристер (Локк, Беркли, Юм) керісінше, білім тәжірибеден ғана пайда болады деп есептейді. Джон Локк адамның санасын «таза тақта» (tabula rasa) деп қарастырып, барлық білім сезім мүшелері арқылы келеді деп тұжырымдайды. Дэвид Юм болса, адам шындықты объективті түрде тани алмайды, себебі барлық білім сезімдік қабылдаулар мен олардың ассоциациясына негізделген.

Агностицизм мен скептицизм гносеологиядағы сыни көзқарасты білдіреді. Кант, мысалы, «өзіндік затты» (Ding an sich) толық танып-білу мүмкін емес дейді. Ол білімнің екі деңгейін анықтайды: құбылыстар әлемі (phenomena) және өзіндік заттар әлемі (noumena). Біз құбылыстарды ғана тани аламыз, өйткені ақыл-ой мен қабылдау құралдары бізге тек шектеулі ақпарат береді.

Гносеологияның практикалық мәні қазіргі ғылым мен технологияда көрінеді. Мысалы, ғылыми әдіс эмпирикалық зерттеулерге сүйенсе де, теориялық тұжырымдар рационалистік ойлауды қажет етеді. Сонымен қатар, жасанды интеллект, нейробиология және когнитивтік ғылымдар білімнің табиғатын тереңірек зерттеуге мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, гносеология – бұл тек теориялық философия емес, адамның өзін және қоршаған әлемді қалай қабылдайтынын, шындықты қалай анықтайтынын және білімнің қандай негіздерге сүйенетінін зерттейтін маңызды сала. Біздің танымымыздың шегі бар ма, әлде шындыққа толықтай жетуге бола ма – бұл философияның ең іргелі сұрақтарының бірі болып қала береді.

Ибн Туфейльдің ойынша,адам шындықты тану үшін тек логикаға емес немесе тек түйсікке сүйенбеуі керек.Бұл екі таным бір-бірін толықтырып тұрады.Хай Якзан әуелде ақыл арқылы әлемнің жаратылыс заңдылықтарын түсінді. Бірақ Құдайды толық тану үшін оған түйсік қажет екенін ұқты.

Мысалы, ғылым бізге жарықтың табиғатын түсіндіре алады, бірақ ол сұлулықты, махаббатты немесе өнердің құдіретін логикалық тұрғыдан дәлелдей алмайды. Бұларды біз түйсік арқылы сезінеміз.Рационалды ойлау бізге материалдық дүниені түсінуге көмектеседі, бірақ өмірдің мәні туралы сұрақтарға жауапты көбінесе түйсік арқылы табамыз.Мысалы, адам не үшін өмір сүретінін, не нәрсеге ұмтылатынын түйсікпен сезінеді.Шынайы кемелдену осы екеуін үйлесімді түрде қолданғанда ғана мүмкін болады.

Хай Якзанның оқиғасы бізге ақиқатқа жету жолында ақыл мен жүректің, ғылым мен руханияттың тепе-теңдігі қажет екенін көрсетеді.

Вольтер жан туралы түрлі пікірлерді келтіре отырып, оның сырын ашу мүмкін емес екенін, Құдайдың құпиясын білуге адам баласының қауқарсыз екенін алға тартады. Ол адамның ойы, есі, сезімі қайдан пайда болатынын нақты ешкім түсіндіре алмайтынын айтады. Бұл ой қазіргі заман ғылымында да өзекті, өйткені нейробиология мен психология көптеген құбылыстарды зерттегенімен, сананың пайда болу сырын толық аша алған жоқ.

«Бірақ, ең шебер анатом да... адам денесіндегі қозғалыстың қайдан басталатынын айта алмайды.» Бұл сөйлем Вольтердің адам мен жан туралы түсінігі шектеулі екенін мойындауын көрсетеді. Өмірмен байланыстырар болсақ, кейде біз белгілі бір шешім қабылдаймыз немесе белгілі бір іс-әрекет жасаймыз, бірақ оның нақты себебін түсіндіре алмаймыз. Мысалы, адам тосыннан қорқыныш немесе қуаныш сезінуі мүмкін, алайда бұл эмоцияның қайдан пайда болғанын өзі де білмейді. Бұл жан мен сана жұмысындағы түсініксіз құбылыстардың бар екенін көрсетеді. Сана, рух және тіл – жанды түсінуге көмектесетін құралдар, бірақ олар оның түпкі сырын ашуға жеткіліксіз.

Бұл сөйлем адамның философиялық рефлексиясын білдіреді. Ол өз болмысын түсінуге, өмірінің мағынасын табуға ұмтылады.

• Онтологиялық тұрғыдан – бұл адамның болмысын зерттеуі. Ол кім екенін, не үшін өмір сүретінін білгісі келеді.

• Гносеологиялық тұрғыдан – бұл таным процесі. Адам өзін зерттеп, білім арқылы өзін түсінуге ұмтылады.

• Экзистенциалистік тұрғыдан – бұл мағына іздеу мәселесі. Сартр, Камю сияқты философтар да адамның өзін-өзі іздеуін, абсурдпен күресуін зерттеген.

  Әр адам өмірінде өзін, өз орнын, мақсаттарын іздейді.

Онтология – болмыс туралы ілім. Вольтер бұл еңбегінде болмыс мәселесін қояды:

• Адам кім?

• Оның өмірінің мәні бар ма?

• Әлемнің шынайы табиғаты қандай?

Ол адамның болмысы туралы нақты жауап бере алмайтынын айтады, өйткені біздің танымымыз шектеулі.

Қорытындылай келе,адамның шектеулілігі оның дамуына кедергі емес, керісінше, дамудың қозғаушы күші.

Адам шындықты толық тануға қабілетсіз, бірақ дәл осы белгісіздік оны үздіксіз ізденуге, ойлануға, зерттеуге итермелейді.Күмән – әлсіздік емес, керісінше, даналықтың бастауы. Вольтердің философиясы бізді сұрақ қоюдан қорықпауға, белгісіздікпен өмір сүріп үйренуге және шындықты іздеуден ләззат алуға шақырады.

Таитидің табиғаты мен мәдениеті оған ерекше әсер етіп, картинада буддизм, полинезиялық мифология және христиандық символика үйлесім тапты. Гоген бұл туындысын өмірінің ең басты шығармасы деп санап, аяқтаған соң өзіне қол жұмсамақ болды. Бірақ аман қалып, өнерін жалғастырды. Картина – адамның өмір жолы, оның мәні мен тағдыры туралы терең философиялық толғаныс.

1-Ұйықтап жатқан бала жердегі өмірге келгенге дейін адам жанын бейнелейді. Гоген теософияға құмар мистик болды және адам жаны материалдық әлемге түскенге дейін көкте нәресте бақытында болады деп сенді.

2. Ит - жердегі адам күтетін қиындықтардың символы.

3. Үш әйел адам жанының өзін-өзі тануға деген ұмтылысы ашылғанға дейін дене қабығында болуының бірінші кезеңін білдіреді. Бұл әйелдер өзін — өзі қазуға араласпайды, күмәнданбайды, бірақ материалдық болмыстың бақытына ойланбастан беріледі", - дейді.

4. Жақсылық пен зұлымдық ағашының жемісін жұлып алған адам-адамда ғаламның құпияларын түсінуге деген ұмтылыстың оянуының символы.

Теософист ретінде Гоген әлемдік тәртіптің құпияларын ашуға деген қызығушылық бастапқыда адамға тән деп есептеді. Бірақ біреуде ол оянады, ал біреуде жоқ.

5. Басындағы қолы бар Фигура адам жанының дамуының екінші кезеңін бейнелейді, өйткені ол болмыстың "қарғыс атқан сұрақтарына" жауап таба алмай қиналады.

6. Қызыл түсті екі фигура. "Гогеннің суретінде, олар адам талдау қабілетіне ие болған кезде психикалық дамудың үшінші сатысын білдіреді. Олар бір-біріне, өз ойларына сенетін Екі данышпан".

7. Құс-Ежелгі Египет өнерінен Гоген алған рухани жолдың символы.

8. Қара киімді әйел өзінің жердегі инкарнациясының мағынасын түсінген кезде дамудың жоғарғы сатысында жанды бейнелейді. Бұл жанның қайғы-қасіретке бой алдыруы керек. "Қара киімді әйел қайғырады, бірақ сабырлы, — өйткені ол бұл дүниеде рухани жолды таңдаған адамдардың азап шегуінен кейін ақырет жазасы — қуанышты тыныштық болатынын ашық айтады".

9. Дереккөз-мәңгіліктің символы.

10. Құдайдың мүсіні азат етілген жанның аспанында қайта тірілу үмітін білдіреді.

11. Жасөспірімнің фигурасы өзін-өзі түсінуге деген ұмтылыс ешқашан ашылмаған және тек дене өмірімен таныс адамдарда жанның дамуының бастапқы деңгейін білдіреді.

12. Ешкі, марғау және Күшік — Гогеннің айтуынша, рухани ізденістің азабын білмейтін материалдық табиғат патшалығы өмір сүретін бейқам тіршіліктің символдары.

13. Жалаңаш-материалдық әлемнің заңдары бойынша өмір сүретіндер қуып жететін сезімтал ләззаттың символы.

14. Кемпір дененің өлімге душар болуын білдіреді. "Оның дамымаған жаны, азапты білмейтін, бірақ қуанышты білмейтін аморфты өмір сүруге мәжбүр болады".

15. Тырнақтарында кесіртке бар құс-Гогеннің айтуынша, өлім сағатының сөзсіз символы.

16. Сол жақтағы сары картина Гогеннің туындысына деп қалдырған өсиеті.

    Бұл картина – өмір мен өлім, табиғат пен адам, таным мен белгісіздік арасындағы күрделі байланысты бейнелейтін философиялық шығарма

    Оң жақта – өмірдің бастауы, ортасында – жастық пен ересек өмір, сол жақта – қартаю мен өлім.

    Гогеннің бұл картинасы – өмірдің өткіншілігі, адамның болмысын тану мен тағдырдың мәні туралы терең философиялық ойтолғау. Ол өмірдің әр кезеңін – балалық шақтың тазалығын, жастықтың қуатын, кәріліктің даналығы мен өлімнің қашып құтылмас шындығын бейнелеген. Бұл туынды тек сурет емес, адамзаттың мәңгілік сұрақтарына берілген көркем жауап.

    
    

Жан туралы алғашқы философиялық пікірлер көне Грецияда пайда болды. Платон жанды денеден бөлек, мәңгілік, өлмейтін, идеалдық субстанция ретінде қарастырды. Ол жанның денеден ажыратылып, ақырында Құдайға оралатынын ұсынды. Сонымен қатар, Платон жанның рухани мәні мен ақыл-ойды, ал тәнді материалдық, өткінші нәрсе ретінде көрді. Бұл көзқарас жан мен тәннің өзара байланысын ғана емес, жанның өмірдегі ең басты бөлік екенін де көрсетеді.

Алайда, материалистік көзқарастар жанды тек дененің бір бөлігі, оның белгілі бір химиялық және физиологиялық процестерінің нәтижесі ретінде қарастырды. Эпикур мен Демокрит жанды денедегі атомдардың белгілі бір құрылымы ретінде түсіндіреді, олар денемен бірге пайда болады, дамиды және өледі. Бұл көзқарас жанның мәңгілік, тәуелсіз және денеден бөлек болуын жоққа шығарады.Жан — тек тәннен тәуелсіз және өлмейтін субстанция ғана емес, ол біздің сана-сезіміміздің, рухымыздың, және әлемді қабылдауымыздың негізі. Жанның өлмейтіндігі, оның Құдаймен байланысы, оның біздің өмірімізде алатын орны — бұл мәңгілік сұрақтар, олар адамның болмысын толық түсіну жолындағы ізденісімізді қалыптастырады.

• Ұйықтап жатқан бала: Бұл фигура адамның жердегі өмірге дейінгі рухани күйін білдіреді. Гогеннің мистикалық көзқарастары бойынша, адам жаны материалдық әлемге түспес бұрын аспан әлемінде бақытты күйде болады.

• Ит: Жердегі өмірдің қиындықтары мен азаптарын көрсететін символ.

• Үш әйел: Бұл әйелдер адамның рухани өзін-өзі тануға ұмтылысын білдіреді. Олар материалдық өмірдің рақатын сезінгенімен, ішкі дүниесіне үңілуге дайын емес.

• Жеміс теріп жатқан ер адам: Бұл фигура адамның өмірінің мәнін іздеу жолындағы алғашқы қадамдарын көрсетеді.

• Басынан қолын тартқан адам: Бұл бейне адамның өмірдің мәнін түсінуге тырысқанымен, жауап таба алмай күйзелетін кезеңін білдіреді.Қызыл киімдегі екі адам: Бұл тұлғалар адамның өз ойларын бөлісіп, ішкі дүниесін зерттеу кезеңін көрсетеді.

• Құс: Рухани ізденістің белгісі, көне мысыр мәдениетінен алынған символ.

• Қара киімдегі әйел: Бұл фигура адамның рухани жетілуінің соңғы кезеңін білдіреді, онда адам өзінің жердегі өмірінің мәнін түсінеді.

• Ағын су: Мәңгілік өмір мен уақыттың символы.

• Құдайдың мүсіні: Бұл бейне адамның рухани үміті мен аспанға деген сенімін көрсетеді.

• Жасөспірім: Бұл фигура өзін-өзі тануға ұмтылмаған, тек тәндік қана өмір сүретін адамдарды білдіреді.

• Ешкі, мысық және күшіктер: Бұл бейнелер материалдық әлемнің рақаттары мен сезімдік ләззаттарды көрсетеді.

• Жалаңаш әйел: Бұл фигура тәндік ләззаттарға құштарлықты білдіреді.

• Қарт әйел: Бұл бейне тәннің өлімге бет бұруын және рухани дамудың тоқтауын көрсетеді.

• Құс пен кесіртке: Бұл бейнелер өлімнің жақындауын және өмірдің өткіншілігін білдіреді.

• Картина атауы: Француз тілінде жазылған атау («D’où venons nous? Que sommes nous? Où allons nous?») өмірдің шығу тегі, мәні мен бағыты туралы сұрақтарды көтереді.

Шығармадағы басты кейіпкер – Хай Ибн Якзан, ол адамзат өркениетінен тыс, табиғи ортада өсіп, өзіндік таным арқылы әлемнің заңдылықтарын, Жаратушыны және өзін-өзі танудың биік деңгейіне жетеді. Бұл процесс Аристотель мен Әл-Фарабидің таным теориясына сәйкес келеді: адамның ақыл-ойы (интеллект) алдымен сезімдік тәжірибе арқылы қалыптасады, кейін рационалды ойлау деңгейіне жетіп, соңында ақиқаттың мәнін түйсіну дәрежесіне көтеріледі.

Онтология және дүниенің жаратылуы

Ибн Туфейл әлемнің жаратылу мәселесін екі нұсқа арқылы көрсетеді: біріншісі – адамның табиғи эволюциялық жолмен, сыртқы себептердің ықпалымен пайда болуы (натурализм элементтері), екіншісі – адамның Құдіретті Күш арқылы жаратылуы (теистік көзқарас). Бұл екі концепция автордың әлемнің бастауы туралы біржақты шешімге келмегенін көрсетеді. Бұл философиялық дилемма ортағасырлық ислам философиясында кең тараған, әсіресе Әл-Фараби мен Ибн Сина еңбектерінде кездеседі.

Фәлсафа мен суфизм арасындағы диалог

Ибн Туфейл суфизм мен перипатетизмді (араб-ислам философиясының рационалды бағыты) біріктіруге тырысады. Оның кейіпкері рационалды таным (фәлсафа) арқылы Жаратушыға жақындап, ақырында мистикалық интуиция (суфизм) арқылы оған жетеді. Бұл процесс сопылықтың фана (өзіңді ұмыту, Жаратушымен тұтасу) концепциясымен үндеседі. Яғни, философиялық жол – ақыл арқылы танымға жету, ал суфизм – жүрек арқылы тікелей сезіну. Осылайша, Ибн Туфейл танымның екі тәсілін тең дәрежеде қарастырады .

«Робинзон Крузо» және «Хай Ибн Якзан»

Шығармадағы кейіпкердің адамзат өркениетінен тыс өсуі Даниель Дефоның «Робинзон Крузо» романындағы оқиғалармен параллель жасайды. Бірақ екеуінің философиялық негіздері өзгеше. Робинзон өркениетке қайта оралуды көздесе, Хай Ибн Якзан керісінше, өркениеттен алыстап, өзін-өзі тану арқылы шындықты іздейді. Робинзон табиғатты бағындыру арқылы өмір сүруге ұмтылса, Хай табиғатты түсіну арқылы ондағы үйлесімділікке жетуге тырысады .

Қорытынды

«Хай Ибн Якзан» – философиялық роман ғана емес, адамның ақиқатқа жету жолын сипаттайтын күрделі интеллектуалды еңбек. Бұл шығарма ортағасырлық ислам философиясының, суфизмнің және Аристотельдік рационализмнің тоғысқан тұсы болып табылады. Сонымен қатар, ол Батыс әдебиеті мен философиясына ықпал етіп, таным, онтология және адамның өзін-өзі тану мәселелерін қайта қарауға жол ашты.

Канттың анықтамасы бойынша, ағартушылық (Aufklärung) – адамның өзінің кінәсінен туған кәмелетсіздік жағдайынан шығуы. Мұндағы кәмелетсіздік (несовершеннолетие) – адамның өзінің ақыл-ойын еркін қолданбауы, сыртқы биліктің (шіркеу, мемлекет, дәстүр) басшылығымен ойлауы. Бұл ерікті бағыныштылық Канттың пікірінше, еріншектік пен қорқақтықтан туындайды.

Ол «Sapere aude!» – өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!» деген ұранды алға тартады, бұл ағартушылық дәуірінің басты қағидасына айналды.

Кәмелетсіздік және оған алып келетін себептер

Кант адамзаттың ұзақ уақыт бойы өздігінен ойлай алмауының негізгі себептерін былай түсіндіреді:

1. Қорқыныш – қоғамдағы билік құрылымдары адамдарды өз бетімен ойлаудан қорқытады (мысалы, шіркеу немесе мемлекет).

2. Еріншектік – көпшілік өз бетімен ойлауды ауыр жұмыс деп санайды, сондықтан дайын идеяларды қабылдауға бейім.

3. Әлеуметтік қысым – адамдар дәстүрлі нормалар мен билікке тәуелді болғандықтан, өз бетінше ойлау оларды қоғамнан шеттетеді.

Осылайша, адамдар өз еркімен кәмелетсіздікте қалады, ал қоғамдағы билік басындағылар мұны қолдайды, себебі оларға тәуелді халықты басқару оңай.

Қоғамның ағартушылыққа жету жолы

Канттың пікірінше, жеке адамға ағартушылыққа жету қиын, өйткені адамдар қоғамға тәуелді. Бірақ егер қоғамға еркіндік берілсе, ағартушылық табиғи процесс ретінде жүреді. Мұнда негізгі фактор – еркіндік, әсіресе, ақыл-ой еркіндігі.

Кант адамның жеке және қоғамдық өмірінде ақыл-ойын қолдануын екі түрлі формада қарастырады:

• Жеке қолдану (private use of reason) – адамның әлеуметтік рөлінде (мемлекеттік қызметші, діни қызметкер) өз міндеттерін орындау барысында еркін ойлау мүмкіндігінің шектеулі болуы.

• Қоғамдық қолдану (public use of reason) – адамның оқымысты, интеллектуал ретінде еркін пікір білдіруі.

Ол қоғамдық пікірталас пен еркін ойлау – нағыз ағартушылықтың негізгі шарты екенін атап өтеді.

Ағартушылық және мемлекет рөлі

Канттың ойынша, мемлекет ағартушылыққа кедергі келтірмеуі тиіс, керісінше, оны қолдауы қажет. Ол билеушілерге халықтың ойлау еркіндігін шектемеуге кеңес береді:

• Мемлекет адамдарға белгілі бір заңдарға бағынуды талап ете алады, бірақ олардың сол заңдар туралы сыни ойлауына тыйым сала алмайды.

• Нағыз ағартушы билеуші халықтың ойлау еркіндігін құрметтейтін монарх болуы тиіс.

Кант революцияның көмегімен ағартушылыққа жетуге болмайтынын айтады. Себебі революция тек бір ескі билікті жаңасымен ауыстырады, бірақ адамдардың ойлау қабілетін дамытпайды.

Қоғамдық прогресс және ағартушылық дәуірі

Канттың тұжырымынша, оның заманы ағартушылық дәуірі емес, бірақ ағартушылық ғасыры еді. Бұл дегеніміз, адамдар әлі толық ағартылған жоқ, бірақ олар бұл жолға түсіп келе жатыр.

Оның негізгі қорытындылары:

• Ағартушылық – ұзақ, біртіндеп жүретін процесс.

• Бұл процесс адамдардың ақыл-ой еркіндігінен басталады.

• Мемлекет адамзаттың ойлау қабілетіне шектеу қоймауы тиіс.

• Ағартушылық қоғамның саяси құрылымына әсер етуі керек, бірақ оның негізгі мақсаты – адамның ақыл-ойын босату.

Картинаны оңнан солға қарай «оқығанда», біз адам өмірінің үш кезеңін көреміз: туылу, өмір сүру, өлім. Бұл – барлық адамдардың ортақ тағдыры. Оң жақта тұрған бала мен аналар бейнесі тазалықты, өмірдің басталуын көрсетеді. Жас қыздар әлі өмірдің ауыр сұрақтарына бас қатырмаған, олар бақытты, өйткені әлі ештеңені білмейді. Бірақ бұл ұзаққа созылмайды.

Өмірдің ортасы – ізденіс кезеңі. Адам білімге, шындыққа ұмтылады, алайда ол неғұрлым көп білсе, соғұрлым көп сұрақтар туады. Жеміске қол созған бала – жаңа білімге ұмтылған адам. Бірақ бұл жолда адамдар екіұдай күй кешеді, қателеседі, күмәнданады. Картинаның ортасындағы екі жолаушы өмір жолындағы шешімдердің қиындығын білдіреді. Біз не дұрыс, не бұрыс екенін білмейміз, бірақ бәрібір алға жүруге мәжбүрміз.

Ал ең соңында – өлім. Бұл – барлығымыз бара жатқан жолдың соңы. Мұнда бір әйел құлағын басып, қорқынышын жасырады. Ол жауап іздеуден шаршады ма, әлде шындықты естуден қорқа ма? Оның аяқ жағындағы құс – өлімнің хабаршысы. Бірақ жанында отырған жалаңаш әйел мүлде басқа күйде. Ол да бұл өмірден кеткелі тұр, бірақ үрейсіз, тыныш күйде. Ол өз өміріне разы ма? Әлде өмірдің мәні туралы ойламау – нағыз бақыт па?

Гогеннің бұл картинасы ешқандай нақты жауап ұсынбайды, бірақ мәңгілік сұрақтарды тудырады. Біз кімбіз? Неге өмір сүріп жатырмыз? Қайда кетіп барамыз? Бұл сұрақтар әрбір адамның жүрегінде бар. Бірақ ең бастысы – осы сұрақтарға өзіміз жауап іздеуіміз керек. Өйткені өмірдің мәні – оның жұмбағында.

Бұл идеялар бүгінгі күнде де өзекті. Қазіргі ақпарат ғасырында адамдар көбіне әлеуметтік желілердегі, жаңалықтардағы ақпаратты сыни тұрғыда талдамай, дайын күйінде қабылдайды. Көптеген адамдар өз ойы мен көзқарасын қалыптастырғаннан гөрі, қоғамдағы қалыптасқан пікірлерге еріп кеткенді жөн санайды.

Мысалы, кейбір елдерде халықтың саяси санасы төмен, өйткені олар үкіметтің айтқанын ғана орындап, өздігінен ойланбайды. Сол сияқты, жалған ақпараттың тез таралуы – адамдардың бәріне бірдей күмәнмен қарап, ақиқатты іздемеуінен туындайды. Егер Канттың идеясы жүзеге асса, яғни әрбір адам өз ақылын еркін пайдаланса, қоғам әлдеқайда саналы әрі дамыған болар еді.

ағартушылық – адамның өз ойлау қабілетін пайдалана бастауы, ал оған жету үшін әр адам өз ақылына сенуі керек.

Ибн Туфейлдің «Хай Якзан» шығармасы – адамның ақыл-ой арқылы ақиқатқа жете алатынын көрсететін философиялық роман. Шығармада табиғат аясында ешбір өркениетсіз өскен Хай Якзанның өмірі баяндалады. Ол жануарлармен бірге өмір сүріп, айналасындағы құбылыстарды зерттей отырып, тіршіліктің мәнін түсінуге тырысады. Уақыт өте келе ол жануарлардан айырмашылығы бар екенін аңғарып, таным жолына түседі. Табиғатты бақылау арқылы заттардың себеп-салдарын зерттеп, ақырында Құдайдың бар екенін ақылмен түйсінеді.

Адамдармен алғаш кездескенде, ол өз білімін бөліскісі келеді. Алайда қоғам оған дайын емес болып шығады. Олар дәстүрлі түсініктерден шыға алмай, терең философиялық ойларды қабылдауға құлықсыз болады. Бұл жерде шығарма қоғамның шектеулі ойлау қабілетін және ақиқатты іздеуге дайын емес екенін көрсетеді. Ақырында, Хай Якзан адамдарды өзгерте алмайтынын түсініп, қайтадан жалғыздыққа оралады.

Шығарма адамның таным жолында жалғыз қалуы мүмкін екенін, бірақ бұл оның ақиқаттан алыстайтынын білдірмейтінін көрсетеді. Хай Якзан табиғат арқылы білімге жетсе, қоғам шектеулі догмалармен өмір сүреді. Бұл шығарманың негізгі ойы – адамзат өркениетінен тыс та, ақыл-ой арқылы шынайы білімге жетуге болатыны. Ақиқат сыртқы заңдарда емес, адамның өз ішкі ізденісінде жатыр.

Жергілікті халық арасында Саламан және Асал есімді екі адам ерекше рөл атқарады:

1)Асал – жалғыздықты, рухани кемелдікке ұмтылған, Жаратушыны жүрекпен тануға тырысқан адам. Ол Хай Якзан сияқты медитация, ойлау, табиғатты бақылау арқылы танымға жетуге тырысады.

2)Саламан – қоғамның дәстүрлі заңдарына бағынып өмір сүретін адам. Ол адамдардың басын біріктіру үшін шариғат қағидаларын ұстанады.

Хай Якзан мен Асалдың ойлау қабілеттері ,пікірлері ұқсас болады. Екеуі де ақиқатқа жету жолдарын іздейді.

Ибн Туфейл бұл жерде адамның рухани жетілуін екі түрлі жолмен көрсетеді:
а) Қоғамдық өмірде сыртқы ережелерге бағыну (Саламан жолы).
б) Жалғыздық арқылы ақиқатқа жету (Хай Якзан мен Асал жолы).

Ол адамдардың көпшілігі шындықты іздемейтінін, тек үйреншікті әдеттермен өмір сүретінін айтады.

Шынайы ақиқатты тануға тырысқан адам қоғамда түсініспеушілікке тап болуы мүмкін.

Иммануил Канттың «Ағарту дегеніміз не?» еңбегінде адамның өз ақылын пайдалануға батылдығы басты мәселе ретінде қарастырылады. Оның пікірінше, көпшілік адамдар жалқаулық пен қорқақтықтың кесірінен өз бетінше ойлаудан бас тартып, "қамқоршылардың" (билік, дін өкілдері, ғалымдар) жетегінде жүреді. Бұл – қоғамның дамуын тежейтін басты кедергі.

Канттың ең негізгі қағидасы – «Sapere aude!» немесе «Өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!». Ол адамды басқалардың пікіріне соқыр сенбей, өзіндік ой түйіндеуге шақырады. Бірақ бұл оңай емес, өйткені билік өкілдері халықты бағынышты күйде ұстап, еркін ойлаудан қорқуға үйретеді.

Кант революция арқылы ағартушылыққа жету мүмкін емес деп санайды, өйткені билік өзгерсе де, халықтың ойлау дағдысы өзгермей қалады. Сондықтан шынайы ағарту біртіндеп, білім мен еркін пікір алмасу арқылы жүзеге асады. Ол қоғамдық ақыл-ой еркіндігін ерекше атап өтеді: адамдар өз қызметінде ережелерге бағынуы мүмкін, бірақ ғалым ретінде еркін ой айтып, жаңа идеяларды ұсынуы тиіс.

Канттың бұл идеялары әлі күнге дейін өзекті. Қоғам ақпаратты сыни тұрғыдан бағалап, өз ойлау қабілетін дамытуы керек, өйткені тек осылай ғана адамзат шынайы еркіндік пен прогреске жете алады.

Иммануил Канттың «Ағарту дегеніміз не?» еңбегінде адамзаттың ақыл-ой еркіндігі мен өз бетінше ойлау қабілетінің маңыздылығы қарастырылады. Ол ағартушылықты адамның "өз кінәсінен болған кәмелетке толмағандық жағдайынан шығуы" деп сипаттайды және «Sapere aude!» («Өз ақылыңды пайдалануға батыл бол!») ұранын ұсынады.

Ағарту және Қоғамдағы "Қамқоршылар"

Канттың пікірінше, адамдардың өздігінен ойламауының негізгі себебі – жалқаулық пен қорқақтық. Қоғамдағы "қамқоршылар" (билік, дін өкілдері) адамдарды бағынышты күйде ұстап, олардың өз бетімен ойлауын шектейді.

Мысал: Орта ғасырларда шіркеу ғылым мен еркін ойлауға тосқауыл қойды. Джордано Бруно өз көзқарасы үшін отқа өртелді, ал Галилей өз теориясынан бас тартуға мәжбүр болды.

Ағарту – Біртіндеп Жүзеге Асатын Процесс

Канттың ойынша, революция қоғамдағы билікті өзгерте алады, бірақ адамдардың ойлау дағдысын бірден өзгерте алмайды. Сондықтан, ағарту біртіндеп, білім мен еркін пікір алмасу арқылы жүзеге асуы тиіс.

Мысал: Француз революциясы жаңа билік орнатқанымен, адамдардың ойлау жүйесі сол күйінде қалды.

Қоғамдық және Жеке Ақыл-Ой Еркіндігі

Кант екі түрлі еркіндікті ажыратады:

• Жеке еркіндік – адамның қызметінде белгілі бір тәртіпке бағынуы (мысалы, сарбаз бұйрықты орындауы тиіс).

• Қоғамдық еркіндік – адамның ғалым ретінде, азамат ретінде өз ойын еркін айту құқығы.

Мысал: Мұғалімдер білім беру жүйесін сынға алып, оны жақсарту үшін ұсыныстар жасай алады.

Дін және Еркін Ойлау

Кант діннің ағартушылыққа кедергі келтіретінін сынайды. Ол адамдардың өз нанымдарын еркін зерттеуіне мүмкіндік берілуі тиіс деп есептейді.

Мысал: Кейбір мемлекеттер дінді билік құралы ретінде пайдаланып, еркін ойлауды шектейді.

Қорытынды

Канттың ағартушылық туралы идеялары бүгінгі күні де өзекті:

• Ағарту – адамның өз ақылын пайдалануға батылдығы.

• Қоғамдағы билік жүйесі адамдардың бағынышты болып қалуын қалайды.

• Білім мен пікір алмасу – ағартушылықтың негізгі жолы.

• Дін адамдардың еркін ойлауына кедергі келтірмеуі тиіс.

Шынайы ағарту – жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның ұзақ мерзімді дамуы. Әр адам ақыл-ойын дамытып, еркін ойлауға үйренуі тиіс, өйткені бұл – адамзат прогресінің басты шарты.

Маған әсіресе Канттың “Sapere aude!” – “Батыл бол, ақыл-ойыңды пайдалан!” деген сөзі ұнайды. Бұл қазіргі заман үшін де өзекті. Көпшілік ақпаратты сын көзбен қарамай, дайын нәрсені қабылдайды. Алайда Ағартушылықтың мәні – бәрін сұрақтың астына алып, ақиқатқа өз бетіңше жетуге тырысу.

Кант адамдардың көп жағдайда жеке өмірінде ақылын толық пайдалана алмайтынын түсіндіреді. Мысалы, жұмыста біз белгілі бір ережелерге бағынуымыз керек. Бірақ қоғамдық өмірде, яғни ғылымда, өнерде, пікірталастарда адам ой еркіндігін толық пайдалануы тиіс. Осы тепе-теңдік сақталған кезде ғана қоғам алға жылжиды.

Менің ойымша, Канттың идеялары әлі күнге дейін маңызды. Біз өзімізге сұрақ қойып, әр нәрсені жан-жақты зерттеп, өзіміздің шешімімізді қабылдауға үйренуіміз керек. Нағыз еркіндік – бұл сыртқы шектеулерден ғана емес, өз ішіміздегі қорқыныш пен жалқаулықтан да арылу. Тек сол кезде ғана біз шын мәнінде ағартылған қоғамға айнала аламыз.

Біз қайдан келдік? Бұл сұрақ біздің шығу тегімізден бөлек, рухани бастауымызды да білдіреді. Біз тек ата-анамыздың баласы ғана емеспіз, біз – тарихымыздың, мәдениетіміздің және өмірлік тәжірибеміздің жалғасы. Адамзаттың түп-тамыры қайда жатқанын нақты білу мүмкін емес, бірақ ең маңыздысы – біз өзіміздің ішкі мәнімізді қалай түсінеміз.

Біз кімбіз? Бұл – мен үшін ең күрделі сұрақ. Бізді анықтайтын нәрсе – біздің әрекеттеріміз, ойларымыз, сезімдеріміз. Біз тек белгілі бір қоғамның мүшесі ғана емеспіз, біз – үнемі өзгеріп, дамып отыратын тіршілік иелеріміз. Кейде мен өзімді толық түсінетіндей боламын, бірақ уақыт өте келе бұл түсінік өзгеріп кетеді. Өмір – бұл өзін-өзі танудың үздіксіз процесі.

Біз қайда барамыз? Бұл сұрақ біздің болашағымызды ғана емес, жалпы өміріміздің мағынасын қамтиды. Біз қандай мақсатқа ұмтылып келеміз? Біздің әрекеттеріміздің соңғы нәтижесі қандай болмақ? Бұл сұрақтың жауабы әркім үшін әртүрлі, бірақ маңыздысы – біз өз жолымызды саналы түрде таңдауымыз.

Гогеннің бұл туындысы өмір мен өлім, уақыт пен мән туралы ойлануға итермелейді. Оның өнері мен философиясы маған бір нәрсені түсінуге көмектеседі: өмір – бұл сұрақтарға нақты жауап іздеуден гөрі, сол сұрақтармен өмір сүру.

Сенека бұл туралы:

«Фортунаға бағыну – өз өміріңді басқа біреудің басқаруына жол беру.»

Қазіргі әлемде бұл әсіресе әлеуметтік желілер арқылы көрінеді. Көптеген адамдар лайк санына, пікірлерге, трендтерге тәуелді болып, өздерінің кім екенін ұмытып жатады. Бірақ Сенеканың ойынша, шынайы еркін адам қоғамның мақтауын да, даттауын да тең қабылдай білуі керек. Ол өз жолын өзі таңдап, сыртқы факторларға тәуелді болмауы тиіс.

Орта ғасырлар: Рыцарьлар мен жауынгерлер физикалық күшке басымдық берді, бірақ философтар мен ғалымдар ақыл-ойды дамытып, өркениетке үлес қосты. Ғылым шіркеудің ықпалында болғандықтан, рухани даму шектелді.

Қазіргі заман: Көп адамдар сымбатты денеге, байлыққа, мансапқа ұмтылады, бірақ рухани даму мен моральдық құндылықтарды елеусіз қалдырады. Нәтижесінде, күйзеліс пен өмірден мән таппау сияқты мәселелер жиі кездеседі.

Қорытынды: Шынайы жетілу тек денені ғана емес, жан мен ақылды да дамыту арқылы мүмкін болады.

«Біздің уақытымыздың бір бөлігін бізден күшпен тартып алады, бір бөлігін ұрлайды, біраз бөлігі босқа ағып кетеді.»

Бұл ой уақыттың ең бағалы ресурс екенін көрсетеді. Адамдар көп жағдайда уақытын мәнсіз істерге жұмсап, оны дұрыс пайдалана алмайды. Бұл қазіргі заман адамдары үшін де өзекті мәселе. Әлеуметтік желілерге уақыт жоғалту, бос әңгімеге уақыт кетіру – осының айқын мысалы. Сенеканың ойынша, шынайы өмірдің құндылығын түсінген адам уақытын саналы түрде пайдалануға ұмтылады.

«Көп адам өлімнің қорқынышы мен өмірдің азабы арасында аласұрады: олар өмір сүргісі де келмейді, қалай өлуді де білмейді.»

Сенека өлімнен қорқудың қажеті жоқ екенін айтады. Ол өлімді өмірдің табиғи бөлігі деп қарастырады. Адамдар көбіне ажалдан қорқып, шынайы өмір сүре алмайды. Өлім туралы ой бізді өміріміздің әр сәтін бағалауға үйретуі керек.

Сенеканың еңбектерінде уақытты бағалау, достық, өлімді қабылдау, өзін-өзі жетілдіру секілді маңызды философиялық идеялар қамтылған. Оның ойлары бүгінгі күнде де өзекті. Әлем өзгергенімен, адам табиғаты өзгермейді. Сондықтан Сенеканың философиясы бізге өмірді саналы өткізуге, шынайылықты бағалауға және өзімізді дамытуға көмектесе алады.

Сенека бұл хатында бізді ең қатты алаңдататын нәрсе – өлім туралы ойымыздың қате екенін айтады. Көп адамдар өлімді жамандық деп қабылдайды, бірақ шын мәнінде, ол табиғаттың бір бөлігі. Дана адам өлімді емес, мағынасыз өмірді қорқынышты деп білуі керек.

Менің ойымша, Сенеканың бұл пікірі өте орынды. Қазіргі қоғамда да көптеген адамдар өлімнен қорқып, өмірінің әр сәтін уайыммен өткізеді. Біз болашақ туралы уайымдап, өткенге өкінумен жүріп, осы шақтың құндылығын ұмытамыз. Ал шын мәнінде, өмірдің әр сәтін саналы түрде қабылдау, оны бағалау – ең дұрыс шешім.

Сенека өмірден қорықпау үшін оны дұрыс түсіну керек дейді. Бұл оймен толық келісемін. Біз өзіміздің өлімнен емес, босқа өткен уақыттан қорқуымыз керек. Егер әр күнімізді саналы өткізіп, өзімізге, жақындарымызға пайдалы істер жасасақ, онда өлім қорқынышты болмайды.

Сондықтан, меніңше, өмірдің мәні – оны саналы, пайдалы, әділ өткізу. Өлімнен емес, мағынасыздықтан қорқу керек. Бұл хат қазіргі заман адамдарына да ой саларлық терең пікірлерге толы.

Мұхтар Шахановтың «Құз басындағы оқиға» шығармасында қыз бен жігіттің арасындағы қарым-қатынас Сенеканың махаббат туралы тұжырымымен сәйкес келеді. Жігіт өз сезімін шектен тыс эмоцияға айналдырмай, махаббат үшін саналы түрде құрбан болады. Бұл — оның рухани беріктігін білдіреді. Қыздың шешімсіздігі Сенеканың махаббатқа қатысты «эмоцияның үстемдігі» деген ұғымымен үндеседі.Феофраст махаббаттың адамға моральдық және психологиялық тұрғыдан әсерін ерекше атап өтеді. Оның пікірінше, "махаббат — адамның ішкі әлемін байытатын, бірақ оған үстемдік етпеуі тиіс сезім". Феофраст махаббатты тек физикалық тартымдылық деңгейінде ғана қабылдауды сынайды. Оның ойынша, шынайы махаббат — адамның ақыл-ойы мен рухани тазалығы арқылы қалыптасады.

"Махаббат — адамның ең асыл сезімдерінің бірі, бірақ ол адамды өз-өзіне қожалық етуден айырмауы тиіс."
— Феофраст

Мұхтар Шахановтың шығармасында жігіттің махаббаты Феофрасттың идеалына жақын келеді. Жігіттің махаббаты шынайы сезімге, рухани беріктікке және адалдыққа негізделген. Қыздың бойындағы қорқыныш пен шешімсіздік — Феофрасттың махаббатты ақыл мен парасат арқылы басқару идеясымен үйлеседі.

Сенека махаббатты адамның ішкі тұрақтылығы арқылы бағаласа, Феофраст оны адамгершілік пен сабырлылықтың көрсеткіші деп таниды.

Жігіттің әрекеті — Сенеканың рухани беріктік пен батылдық туралы ілімін көрсетеді.

Қыздың әрекеті — Феофрасттың «махаббаттың ақыл мен парасатқа бағынуы керек» деген қағидасына жақын.

Мұхтар Шахановтың «Құз басындағы оқиға» шығармасы Сенека мен Феофрасттың махаббат туралы идеяларын тамаша үйлестіреді: махаббат — сезім ғана емес, сонымен бірге ерік-жігердің, ақылдың және рухани беріктіктің көрінісі.

Бұл шығарма маған адамның шын мәнінде кім екенін қиындыққа тап болғанда ғана білуге болатынын көрсетті. Өмірде биіктерге жету маңызды, бірақ сол жолда ар мен адамдықты жоғалтпау одан да маңыздырақ. Шыңға шығу – тек физикалық жетістік емес, рухани сын. Сондықтан әрбір адам қандай жағдай болмасын ар-ұжданын таза сақтауы керек деп ойлаймын

Мұхтар Шахановтың «Құз басындағы оқиға» шығармасы – махаббат пен адалдық, ерлік пен қорқыныш туралы терең ой салатын туынды. Шығармада қос ғашық тағдырдың қатал сынына түседі: жігіт шынайы сүйіспеншілігін дәлелдеп, өмірін құрбан етеді, ал қыз оның соңынан еруге жүрексінеді. Бұл оқиға адамның нағыз бет-бейнесі қиын сәтте ашылатынын көрсетеді.

Автор махаббаттың тек әдемі сөзден емес, нақты әрекеттен тұратынын айтады. Қыз сүйген жігітінің соңынан бармай, аман қалады.

Бұл туынды махаббаттың сынақсыз болмайтынын және нағыз сезім тек ерлікпен дәлелденетінін тағы бір еске салады.

1. Шынайы махаббат – батылдық пен беріктік

Поэмада махаббаттың нағыз өлшемі – ол үшін күресе білу, тіпті қажет болса, құрбандыққа бару. Жігіт махаббатының шынайылығын дәлелдеу үшін өмірін қияды. Ал қыздың махаббаты сынақ алдында әлсіздік танытады. Автор осылайша, махаббат жай ғана сөз емес, әрекет арқылы дәлелденуі тиіс екенін көрсетеді.

2. Қорқақтық – сатқындықтың бір түрі

Қыз жігітін сатпағандай көрінеді, бірақ оның қорқынышы мен шешімсіздігі сатқындыққа әкелді. Мұнда Шаханов адамдар тек қасақана сатқындық жасамай, кейде өздерінің әлсіздігімен, қорқақтығымен де жақындарына опасыздық жасай алатынын көрсетеді.

3. Ерлік – физикалық күш емес, рухани таңдау

Нағыз ерлік – өз сеніміңе адал болу. Жігіттің өлімі сырттай жеңіліске ұқсайды, бірақ рухани тұрғыда ол жеңімпаз. Ал қыз тірі қалғанымен, оның жан дүниесі жеңіліске ұшырайды.

4.Қоғамдық пікір мен жеке таңдау арасындағы күрес

Қыз ағасының сөзі маңызды ой тастайды: «Неге бізде еркін, ұзақ ғұмыр сүрген нар жоқ? Нар жоқтығы – нарды жығар сен секілді жар көп.»
Бұл жерде Шаханов қоғамдағы әлсіздік мәселесін көтереді. Көп адамдар қорқыныштан, қысымнан, сыртқы жағдайлардан шынайы сезімін, адалдығын құрбан етеді.

Руханилық – адамзат өркениетінің ажырамас бөлігі. Ол тек жеке адамның ғана емес, бүкіл қоғамның дамуын анықтайтын маңызды фактор. Егер біз болашақта шынайы үйлесімді, әділетті, бейбіт қоғам құруды мақсат етсек, руханилықты бірінші орынға қоюымыз қажет. Ол үшін білімді болу, шынайы сенімге ие болу, әділеттілікті сақтау, сұлулық пен өнерді бағалай білу және өмірдің мәнін терең түсіну қажет. Сонда ғана адамзат рухани даму жолына түсіп, шынайы бақыт пен үйлесімділікке жете алады.

1. Адам эволюциясы және руханилық

- Адам бастапқыда тек зерделі тіршілік иесі болды, бірақ Жоғарғы Рухтың нұрымен шынайы адамға айналды.

Аргумент: «Адам болу үшін зерделі тіршілік иесіне Жоғарғы Рухтың ерекше Нұры – жан керек еді.»

2. Жақсылық пен жамандықтың табиғаты

- Жан тазалығы адамның рухани дамуын анықтайды.

- Кірлеген жан адамның рухани құлдырауына әкеледі.

Аргумент: «Жан таза болған сайын руханилық та жоғары деңгейде болады.»

3. Руханилықтың негізгі өлшемдері

- Білімдік негіз: Ақиқатқа ұмтылу – рухани дамудың шарты.

Аргумент: «Ақпараттар ағынында "күрішті кебегінен айыра білу" керек.»

- Имандық (діни) негіз: Шынайы сенім рухани тазалыққа жетелейді.

Аргумент: «Таза сенім жоқ жерде, оның орнын алдамшы фактор ауыстырады.»

- Моральдық негіз: Әділеттілік пен кешірімділік – руханилықтың белгісі.

Аргумент: «Қоғамдағы әділдікті ешқашан күштеу, зорлау арқылы жүзеге асыруға болмайды.»

4. Қоғамның рухани дағдарысы

- Материалдық құндылықтарға табыну қоғамды рухани құлдырауға әкеледі.

Аргумент: «Ақша мен материалдық табысты мақсат еткен қоғам адамзатты рухани тығырыққа тірейді.»

Қорытынды:

Адам шынайы тұлға болу үшін тек ақыл-ой емес, жан тазалығын да дамытуы қажет.

Мысалы, қасқыр да өз тобының қамын ойлап, стратегия құра алады. Бірақ қасқыр махаббат, сұлулық, кешірім, қайырымдылық деген категорияларда әрекет етпейді. Адам ғана өзінің әрбір іс-әрекетін жақсылық, ізгілік, әсемдік тұрғысынан сүзгіден өткізе алады. Бұл – руханилықтың бастауы.

Жақсылық пен жамандық - мораль емес, рухтың көрінісі. Көп жағдайда жақсылық пен жамандық моральдық ұғым ретінде қарастырылады. Бірақ автор бұл ұғымдарға аксиологиялық (құндылықтық) сипат береді. Жақсылық – рухани нұрдан туындайды, ал жамандық – жанның кірленуі.

Мысалы, адам біреуге көмектескенде, ол жақсылықты жария етсе немесе міндетсінсе, онда бұл шынайы жақсылық емес. Шынайы жақсылық – қайтарым күтпейтін, жүректен шыққан әрекет. Бұл ой Абайдың «Жақсылық қылсаң, өзіңе қыл» деген сөзін еске салады.

Қоғам мен руханилық - Материализмнен шығу жолы. Нұрмұратов қазіргі қоғамды материализм мен тұтынушылық шырмауында тұрған құрылым ретінде сипаттайды. Ақша, билік, табыс – қоғамдағы басты бағалауларға айналған. Бұл адамзаттың рухани дағдарысқа ұшырауының басты себебі.

Мысалы, қазіргі адам смартфон, машина, сәнді киім арқылы өз құндылығын көрсеткісі келеді. Ал адамның ішкі дүниесі, жан тыныштығы, жан сұлулығы артта қалып жатады. Нұрмұратов осындай «алып қалу принципіне» негізделген қоғамнан рухани қоғамға өтуді ұсынады.

Руханилықтың құрылымы: көпқабатты жүйе

Автор руханилықты бірнеше негізге бөліп көрсетеді. Бұл құрылым адамның толыққанды дамуын қамтамасыз етеді:

Біріншіден, білімдік негіз. Адам тек білім жинақтаушы ғана емес, ақиқатты іздеуші болуы тиіс. Сократтың «Мен ештеңе білмейтінімді білемін» сөзі осы ізденістің символы.

Имандық негіз – адам өз ішкі жанын тазарту арқылы ғана рухани көтеріле алады. Бұл идея Қожа Ахмет Яссауидің «нәпсіңді тый» қағидасымен үндес.

Моральдық негіз – мораль заңнан жоғары тұратын, адамның ішкі компасы. Адам заңнан қорыққаннан емес, ар-ұяттан қысылғаннан өз әрекетін тежейді.

Эстетикалық негіз – сұлулық тек сыртқы форма емес, ішкі жан сұлулығы. Мысалы, шынайы шабытпен жазылған музыка жүректі тербейді, ал тек есеппен жасалған өнер туындысы – бос форма.

Философиялық негіз – адамның дүниетанымын кеңейтетін, мән мен мақсат іздеуге итермелейтін күш. Бұл деңгейде руханилық – бар болмысты терең түсінуге ұмтылыс.

Психологиялық негіз – адамның жан дүниесі үйлесімді болғанда ғана ол толыққанды рухани өмір сүре алады. Қызғаныш, ашу, кек – адамды рухани әлемнен алыстатады.

Ақиқат жолы – өзіңмен күрес

Қателесу – табиғи, ал сол қателіктен сабақ ала білу – рухани өсу. Ол адамның ішкі нұры оянғанда ғана шынайы адам бола алады дейді.

Мысалы, бір адам өзгені кінәлаудан жалықпайды. Бірақ бұл – өзінің кемшілігін жасырудың амалы. Ал өзін кінәлап, түзеуге ұмтылған адам ғана рухани тұлға бола алады.

Сәбит Нұрмұратовтың «Рухани немесе адамданған әлем» еңбегі – адамзатқа қойылған рухани айна іспетті. Автор бізді шынайы адам болуға, яғни ақылдан жоғары тұратын жүрек пен жан тазалығына сүйенуге шақырады. Бұл философия қазіргі заманда аса өзекті. Өйткені, рухы әлсіреген адам – тек биологиялық организм ғана. Ал рухани адам – әлемді сұлулықпен, махаббатпен, мейіріммен байытатын тіршілік иесі.

1. Исаия Берлин – Еркіндіктің негативтік және позитивтік концепциясы

Берлин екі негізгі ұғымды ұсынады:

• Негативтік еркіндік – «мені басқа біреу бөгемеген аймақ». Бұл – сыртқы кедергілерден азат болу, яғни мемлекет, қоғам немесе өзге адамдардың тыйым салуынан ада болу.

• Позитивтік еркіндік – «өз тағдырымды өзім басқару». Бұл еркіндік адамның ішкі табиғаты, өз-өзін тануы, саналы болмысы арқылы бостандыққа жетуі.

Берлиннің айтуынша, бұл екі концепция бір-бірімен қарама-қайшы болуы мүмкін: позитивтік еркіндік ұраны кейде тиранияны ақтауға да қызмет етіп кетеді (мысалы, «біз сізді еркін қыламыз» деген желеумен зорлық жасау).

2. Гүлжиһан Нұрышева – Таңдау және рухани еркіндік

Нұрышева философиялық экзистенциализмге сүйене отырып, еркіндікті таңдау жасау мүмкіндігімен тығыз байланыстырады:

• Еркіндік дегеніміз – тұлғаның өз өмірін өзі құруы, оның рухани жетілуінің шарты.

• Бұл еркіндік жауапкершілікпен, қоғамдық шарттылықтармен байланысты. Тұлға толық автономды емес, бірақ ол таңдау жасағанда саналы түрде, мәдени негізге сүйеніп, өмірлік мәнге жетуге ұмтылуы тиіс.

• Сартр мен Камю секілді экзистенциалистердің идеялары арқылы Нұрышева ішкі еркіндік пен моральдық өлшемдерге мән береді.

Берлинде еркіндік көбіне саяси және әлеуметтік контексте қарастырылса, Нұрышева оны экзистенциялық және моральдық тұрғыда ашады.

3. Жыраулар дүниетанымындағы еркіндік – Ұлттық рухтың көрінісі

Жыраулар поэзиясы арқылы берілген еркіндік концепциясы:

• Қоғамдық және рухани тұтастықпен тығыз байланысты. Жыраулар үшін еркіндік – ел мен жердің тұтастығы, хан мен қараның әділеттілігі, елдің ертеңі үшін күрес.

• Жырау образы – еркін ойлы, халықтың сөзін сөйлейтін, ақиқат үшін күресуші тұлға. Ол үшін еркіндік – ар, намыс, елдік сана.

• Бұл дүниетанымда еркіндік ұғымы рухани-этникалық және саяси күреспен ажырамастай біте қайнасқан.

  
  

  Еркіндік – бұл өз болмысыңа иелік ету. Ол – сырттан келген қысымнан босау (Берлин), ішкі таңдауыңды саналы түрде жасау (Нұрышева), және рухани әрі тарихи түп-тамырыңмен үйлесіп өмір сүру (жыраулар). Еркін болу – бұл басқаға қарсы шығу емес, ең алдымен өз ішіңдегі жалғандықпен күресу. Ол – терең таңдау, ізгілікке негізделген батылдық. Бұл үшеуі – еркіндіктің үш қыры: құқықтық, рухани және ұлттық-мәдени.

Еркіндік туралы әртүрлі көзқарастар бар. Бұл тақырыпта үш негізгі түсінікті қарастырамыз:

1. Исаия Берлин еркіндікті екі негізгі категорияға бөледі:

1)Негативтік еркіндік – адамның әрекет етуіне сыртқы күштер (мемлекет, қоғам, билік) кедергі жасамайтын жағдай. Бұл еркіндік жеке адамның өзіне ешкімнің қысым көрсетпеуін, шектеулер қоймауын білдіреді.

2)Позитивтік еркіндік – адамның өз тағдырын өзі басқару мүмкіндігі. Бұл ұғым адамға сыртқы күштердің әсерінен тыс, өзінің ішкі болмысын саналы түрде қалыптастыруға, өзін-өзі жетілдіруге мүмкіндік береді.

Берлиннің ойынша, бұл екі ұғым кейде бір-біріне қарама-қайшы келуі мүмкін. Мысалы, позитивтік еркіндік кей жағдайларда биліктің адамдарды «еркіндікке мәжбүрлеу» әрекеттерін ақтауға негіз бола алады. Яғни, билік «біз сізді шынайы еркін етеміз» деген уәжбен жеке адамның бостандығын шектеуі мүмкін.

2. Философ Гүлжан Нұрышева еркіндікті адамның таңдау жасау мүмкіндігімен байланыстырады. Оның көзқарасы бойынша:

1)Еркіндік – тұлғаның өз өмірін өзі құруы және рухани жетілуі.

2)Бұл еркіндік жауапкершілікпен және қоғам талаптарымен тығыз байланысты.

Нұрышева экзистенциалистік философияға сүйене отырып, еркіндікті адамның ішкі таңдауымен, моральдық құндылықтарымен және рухани дамуымен ұштастырады. Оның ойынша, адам толықтай автономды бола алмайды, себебі оның өмірі белгілі бір мәдени және әлеуметтік негіздерге сүйенеді. Дегенмен, адамның өз өміріне саналы түрде мән беріп, моральдық өлшемдерге сәйкес таңдау жасауы – нағыз еркіндіктің көрінісі.

3. Жыраулар дүниетанымындағы еркіндік

Қазақ жырауларының поэзиясындағы еркіндік жеке тұлғалық қана емес, ұлттық және рухани құндылықтармен тығыз байланысты.

1)Қоғамдық және рухани тұтастық еркіндіктің негізгі шарты болып саналады.

2)Ел мен жердің бірлігі, хан мен халықтың татулығы – еркіндіктің басты өлшемі.

Жыраулар үшін еркіндік – жеке адамның шексіз құқығы ғана емес, халықтың тәуелсіздігі, елдік тұтастығы және ұлттық рухтың беріктігі. Олардың көзқарасы бойынша, еркін адам – өз елінің азаттығын қорғай алатын, ар-намысын сақтай алатын адам. Яғни, жыраулар үшін еркіндік жеке бас бостандығы ғана емес, ұлттың болашағы мен тұтастығымен тікелей байланысты.

Қорытынды

1)Берлин еркіндікті жеке адамның саяси және әлеуметтік бостандығы тұрғысынан қарастырады.

2)Нұрышева оны экзистенциялық таңдау мен моральдық жауапкершілікке негіздейді.

3)Жыраулардың түсінігінде еркіндік – ұлттық рух пен елдік тұтастықтың кепілі.

Бұл үш түрлі көзқарас еркіндіктің көпқырлы, күрделі ұғым екенін көрсетеді, әрі оны әр дәуір мен мәдениет өзінше түсіндіретінін дәлелдейді.

1. Негативті бостандық — жеке тұлғаның сыртқы күштердің (мемлекет, қоғам, басқа адамдар) араласуынсыз өмір сүруі. Бұл ұғым бойынша, бостандық дегеніміз – шектеулердің болмауы. Мысалы, адамға заңсыз тыйым салынбаса, ол еркін деп есептеледі.

2. Позитивті бостандық — адамның өз өмірін саналы түрде басқаруы, өзін-өзі билеуі. Бұл концепцияда бостандық тек шектеулердің жоқтығы емес, сондай-ақ белгілі бір мақсаттарға жету құқығы мен мүмкіндігі ретінде қарастырылады. Бұл идея көбінесе саяси және әлеуметтік құрылымдармен байланысты.

Берлин өз еңбегінде бұл екі концепцияның арасындағы қайшылықтарды талқылайды. Ол позитивті бостандықтың дұрыс түсінілмеуі кейде авторитаризмге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Мысалы, ол Француз революциясын мысалға келтіре отырып, позитивті бостандық идеясы кейбір адамдардың еркіндігін шектеуге әкелетінін түсіндіреді.

Сонымен қатар, ол "тиранияның" түрлі формаларын қарастырады. Оның пікірінше, тіпті демократия жағдайында да көпшілік билігі кейде жеке тұлғаның бостандығын шектеуі мүмкін. Бұл "көпшіліктің тираниясы" деп аталады.

Қорытындылай келе, Берлин бостандықтың екі түрлі ұғымы арасында тепе-теңдік табудың маңыздылығын айтады. Ол әртүрлі қоғамдар мен тарихи контексттерде бұл ұғымдардың әртүрлі көріністері болуы мүмкін екенін мойындайды, бірақ шектен шығу, әсіресе позитивті бостандықты шексіз кеңейту, қауіпті салдарға әкелуі мүмкін деп ескертеді.

Негативті еркіндік – бұл адамның сыртқы күштерден, мемлекеттің, қоғамның немесе басқа тұлғалардың араласуынан тәуелсіз болуы. Берлин бұл еркіндікті "адамның өз қалауымен әрекет етуіне кедергі болмауы"деп сипаттайды​.

Негативті еркіндіктің негізгі белгілері:

• Адам өз өміріне өзі жауап береді, оған сыртқы күштер араласпайды.

• Мемлекет азаматтардың іс-әрекеттеріне барынша аз араласуы керек.

• Заңдар адамның жеке бас бостандығын шектемеуі қажет.

Берлиннің айтуынша, негативті еркіндік демократиямен кепілдендірілгенімен, оны әрдайым қорғау қажет. Себебі, кейбір демократиялық жүйелер азаматтардың құқықтарын шектей отырып, қоғамдағы тәртіпті сақтауды алға тартады​.

-Позитивті еркіндік («еркіндік "бірдеңе жасау үшін")

Позитивті еркіндік – адамның өз өмірін өзі басқару мүмкіндігі. Бұл концепция "кім билейді?" деген сұраққа жауап береді. Яғни, адамның өзін-өзі билеуі, өз әрекеттерін саналы түрде таңдауы.

Позитивті еркіндіктің негізгі белгілері:

• Адам тек сыртқы шектеулерден бос болмауы керек, сонымен қатар саналы, жауапты және мақсатты әрекет ететін тұлға болуы тиіс.

• Мемлекет азаматтарға белгілі бір мүмкіндіктер беріп, олардың өзін-өзі дамытуына жағдай жасауы керек.

• Кейде жеке еркіндікті шектеу арқылы қоғамның ортақ мүдделерін қорғау қажеттілігі туындайды.

Берлиннің айтуынша, позитивті еркіндік кейде адамдарды мәжбүрлеу арқылы жүзеге асуы мүмкін. Бұл әсіресе авторитарлық жүйелерде байқалады – билік "халықтың игілігі үшін" әрекет етеміз деп, олардың нақты таңдау еркіндігін шектеп жатады​.

Негативті еркіндік адамның сыртқы шектеулерден бос болуын қамтамасыз етсе, позитивті еркіндік оған өз өмірін саналы түрде басқаруға мүмкіндік береді. Бірақ бұл екі ұғым бір-біріне қайшы келуі мүмкін, сондықтан мемлекеттің міндеті – олардың арасындағы тепе-теңдікті сақтау. Қазіргі әлемде бұл мәселе одан әрі өзекті бола түсуде, өйткені технологияның дамуы, мемлекеттік реттеу және әлеуметтік саясат еркіндік шекараларын үнемі өзгертіп отырады.

Автор ең алдымен адамды тек биологиялық немесе ақыл-ой иесі деп қана емес, жан мен рух иесі ретінде сипаттайды. Адам болмысының басты айырмашылығы – оның жүрегіндегі жылулық пен жан тазалығы. Ақыл – қажет құрал, бірақ ол адамдықтың өлшемі емес. Адамды адам ететін – Жоғарғы Нұр, яғни жүректе ұя салған мейірім мен махаббат. Осы тұрғыдан алғанда, білімді немесе табысты болу – адам болудың басты шарты емес, тек рухани тереңдікпен үйлескенде ғана мәнге ие болады.

Кітаптың басты идеяларының бірі – жақсылықтың табиғаты. Жақсылық – міндет емес, ішкі қажеттілік. Ол үнсіз жасалады, дабырасыз көрінеді. Шынайы рухани адам жасаған жақсылығы үшін мақтау күтпейді, міндетсінбейді. Бұл ой қазіргі қоғам үшін аса маңызды. Өйткені біз кейде жақсылықты сыртқы пайда үшін жасаймыз, ал руханилық мұндай есеппен қабыспайды.

Сондай-ақ, еңбекте автор қоғамдағы материалдық табыс пен нәпсіге негізделген өмір салтының қауіптілігіне назар аударады. Нәпсіні ақылмен ақтау – рухани құлдыраудың бір белгісі. Қазіргі заманда "прагматикпін" деген желеумен адам тек өзін ойлауға бейім. Бірақ бұл жол – ішкі жарықтың сөнуіне әкелетін, адамды рухсыз тіршілік иесіне айналдыратын бағыт.

С.Нұрмұратов руханилықтың алты тірегін атап көрсетеді: білім, иман, мораль, эстетика, философия және психология. Бұл – адамның ішкі жан-дүниесін байытатын, тереңдікке бастайтын негіздер. Әсіресе білімнің мәні ерекше көрсетіледі. Ол тек ақпарат жинау емес, адамның ішкі әлемін тәрбиелеу құралы ретінде қарастырылады. Нағыз рухани білім – жүрекке әсер ететін, адамды Ақиқатқа жақындататын білім.

Қорытындылай келе, бұл еңбек адам болудың биік мәнін еске салады. Адам – жай ғана сана иесі емес, Жарық тарата алатын рухани тіршілік иесі. Руханилық – адамның өмір сүру мәні мен мақсаты. Ақыл мен техника адамды табысқа жеткізер, бірақ тек руханилық қана оны шын бақытқа апарады. Осы тұрғыдан алғанда, «Адам бол!» деген Абай сөзі – бүгінгі күннің де басты үндеуі болып қала береді.

ешбір сыртқы себептілікпен,

жағдайлармен, ешбір сыртқы

күштермен әрі өзін қоршаған

ортамен алдын ала

анықталмағандығы.Яғни, адамның кім, не және қандай

болатындығын, оның өмірде

қандай орын алатындығын, қандай

нәрсені өзіне мән ететіндігін, нені

құнды және нені құнсыздыққа

балайтындығын өзінен басқа ешбір

күш анықтай алмайды, оны алдын

ала ешбір құдіретті күш адамның

бойына сіңіріп қоя алмайды.

Басқаша айтқанда, адамды адам

ететін негізгі қасиеттер, адамның

организмдік тәнімен бірге келетін

дайын касиеттер емес.Исайя Берлин екіге бөледі.

Позитивті еркіндік-бұл не нәрсеге жету еркіндігі Адамның өз өмірін өзі басқаруы саналы шешімдер қабылдау және өз мақсаттары мен құндылықтарына жету мүмкіндігі Позитивті еркіндік ол тек сыртқы кедергілерден ғана бос болу емес сонымен қатар өзінің әлеуетін дамыту ішкі үйлесімге қол жеткізу.

Негативті еркіндік-Адамның саяси бостандығы, негізінен, басқа адамдардың оның іс-әрекеттеріне араласуы мен кедергі келтіруінен қорғаулы болуы керек. Егер адам қандай да бір нәрсеге қол жеткізе алмаса, бірақ бұл кедергі сырттан келген араласу немесе мәжбүрлеудің нәтижесі болмаса, оны саяси бостандықтың жоқтығы деп санауға болмайды.Берлиннің пікірінше, еркіндіктің осы екі түрі арасындағы қайшылық саяси құрылымдарға да әсер етеді. Мысалы, негативті еркіндік қоғамда жеке тұлғаның еркіндігі мен құқықтарын қорғауға бағытталса, позитивті еркіндік кейде қоғамның біртұтастығын қамтамасыз ету үшін оның мүшелеріне белгілі бір талаптар қоюды қажет етеді. Осыған байланысты, кейбір саяси жүйелерде мемлекет адамдарының еркіндігін шектей отырып, оларды «позитивті» еркіндікке жетелеуді мақсат тұтуы мүмкін. Яғни, қоғамның белгілі бір деңгейде араласуы, адамдарды «құтқару» үшін шектеулер қоюды талап етеді.

Берлин осы жағдайды мысал ретінде, социализм мен коммунизм сияқты жүйелерде, жоғары идеалдарға негізделген қоғам құрғысы келген саясаткерлердің еркіндік түсінігін пайдаланып, кейде жеке адамның еркіндігін шектейтіндігін айтады. Бұл сол қоғамда индивидуумның таңдау құқығы мен өзін-өзі басқару қабілетіне кері әсер етеді.

Маркузе адамды «бір өлшемді» деп сипаттай отырып, оны өз болмысының терең қабаттарынан айрылып қалған тіршілік иесі ретінде сипаттайды. Оның болмысы техникалық және тұтынушылық ұтымдылықпен анықталып, күрделі, көпөлшемді рухани-этикалық даму қабілеті жойылған. Бұл – онтологиялық шеттету. Адам өзін танудан, шынайы қажеттіліктерден алыстап, жүйе ұсынған жалған еркіндікті қабылдап, сонымен толық қанағаттанады.

Мысал: Адамның техникалық прогрестен алған жайлылығы шынайы еркіндік емес, өйткені бұл жайлылық оны жүйеге бағынышты етеді.

2. Эпистемология: Білім және жалған сана

Маркузе үшін қазіргі индустриялық қоғамда білім – шындықты танудың емес, жүйені нығайтудың құралына айналған. Білім – идеологиялық аппарат арқылы жалған сананы қалыптастыруға бағытталады. Бұл – ақиқат пен білім арасындағы үзіліс. «Шынайы сана» мен «жалған сана» деген ұғымдар осы эпистемологиялық қайшылықты көрсетеді.

Мысал: Азамат еркін таңдауға ие сияқты көрінеді, бірақ бұл таңдау оның шынайы еркіндігінің көрінісі емес, жүйе ұсынған иллюзия ғана.

3. Этика: Еркіндік пен мораль

Маркузе шынайы бостандықты тек репрессивтік қажеттіліктерден арылу арқылы жүзеге асыруға болады дейді. Яғни, этикалық еркіндік – адамның шын мәніндегі автономияға ұмтылуымен ғана мүмкін.

Мысал: Күнделікті өмірде адамның жүйе ұсынған тұтынушылыққа бейімделуі – моральдық азаттық емес, қайта етикалық құлдық.

4. Саяси-философиялық интерпретация

Индустриялық қоғамда билік тек сыртқы мәжбүрлеу арқылы емес, технология мен тұтыну арқылы жүзеге асады. Бұл – жұмсақ тоталитаризм. Қоғам – формалды плюрализмді сақтай отырып, шынайы оппозицияны жұтып қояды.

Мысал: Партиялық бәсеке, тұтыну еркіндігі – демократияның көрінісі сияқты, бірақ олардың бәрі біртұтас жүйенің бөлігі болып, шынайы саяси күресті жоққа шығарады.

5. Антропология: Адам табиғаты және трансценденция мүмкіндігі

Маркузе үшін адам – тарихи, мәдени, идеологиялық шеңберде қалыптасатын, бірақ соны бұзуға қабілетті субъект. Ол трансценденттік ұмтылыстардың (өзіндік сананы кеңейту, жаңа қоғамдық формаларды аңсау) көмегімен жүйеден тыс ойлауға ұмтылуы тиіс.

Мысал: Студенттер, азшылық топтар – осы шынайы оппозиция мен жаңарудың әлеуетті субъектілері.

Қорытынды интерпретация

Герберт Маркузенің «Бір өлшемді адам» еңбегі – адамзаттың техникалық өркениет жағдайында рухани және әлеуметтік азаттықтан айырылып бара жатқанына арналған философиялық реквием. Ол адамзатқа философиялық сигнал береді: егер біз жалған қажеттіліктерден, жалған еркіндіктен бас тартпасақ, адам болмысынан, яғни көпөлшемді еркін рухтан айырылып қаламыз.

1. Қоғам адамды “бір өлшемді” етіп жібереді:

Яғни, адам ойланбайтын, бәріне риза, тұтынудан басқаны білмейтін болып қалады. Өзін еркін сезінгенімен, шын мәнінде жүйеге бағынышты болады.

2. Адамдарға керек емес заттарды “керек” деп сендіреді. Мысалы, жаңа телефон шықса, шынымен керек болмаса да, аламыз, өйткені жарнама мен қоғам солай үйретеді.

3. Техника мен ғылым – бақылау құралы:

Техникалық прогресс бостандық әкелмейді, керісінше адамды жүйеге бағынышты етеді. Бәрі тиімді болған сайын адам өз бостандығынан айырылып барады.

4. Революция енді бұрынғыдай мүмкін емес:

Бұрын жұмысшы табы төңкеріс жасай алатын күш болса, қазір олар жүйеге кірігіп кеткен. Қоғамға қарсы шыға алатындар – шеттетілген топтар: жастар, студенттер, аз ұлттар, т.б.

5. Еркіндік ұғымы өзгеріп кеткен:

Еркіндік енді шынайы бостандық емес, жай ғана жүйенің ішінде “бос кеңістікке” ие болу сияқты. Шынайы ой айту, қарсылық білдіру барған сайын қиындай түсуде.

Қысқасы:

Маркузе қазіргі қоғамда адамдар тұтынуға, техникаға тәуелді, өз еркі жоқ, жалған қажеттіліктерге сеніп қалған дейді. Нағыз еркін болу үшін адам бұл жүйені сынап, одан бас тартуы керек.

1. Бір өлшемді адам деген не?

Маркузе "бір өлшемді адам" ұғымымен қазіргі адам баласының сыни ойлау қабілетінің жойылып, тек жүйе ұсынған стандарттармен өмір сүретінін меңзейді. Бұл адам:

- Жалған қажеттіліктермен өмір сүреді (мысалы, жарнама арқылы таңылған тауарларды керек көру).

- Жүйеге қарсы шығу ойына да келмейді, себебі оған бәрі қалыпты көрінеді.

- Сырттай еркін көрінсе де, ішкі шынайы бостандығы жоқ.

2. Жалған қажеттіліктер және репрессивтік тұтыну

Маркузе нағыз қажеттіліктер мен жалған қажеттіліктерді ажыратады:

- Шынайы қажеттілік: өмір сүруге қажетті — тамақ, баспана, киім.

- Жалған қажеттілік: жарнама мен қоғам тарапынан таңылған — сәнді киім, жаңа телефон, т.б.

Мәселе: адамдар осы жалған қажеттіліктерге сонша беріліп кеткен, олар өз құлдықтарын еркіндік деп қабылдайды.

3. Қоғамдық қадағалау және технология

- Қазіргі қоғам технология арқылы адамды бағындырады.

- БАҚ (медиа), білім, көңіл көтеру құралдары — барлығы индивидті бір бағытта тәрбиелейді.

- Қоғам техниканы өз мүддесіне қолдана отырып, адамдардың ойлауын және қалауын басқарады.

4. Еркіндік туралы парадокс

- Қазіргі қоғамда адамдарға "еркін таңдау" ұсынылған сияқты көрінеді.

- Бірақ бұл таңдау шынайы емес: адам не таңдап жатқанына емес, қанша таңдау бар екеніне мәз.

- Шын мәнінде, ол жүйенің шеңберінен шықпайды.

5. Саяси оппозицияның әлсіздігі

- Бұрынғыдай революциялық күштер (мысалы, жұмысшы табы) енді жүйенің бір бөлігіне айналған.

- Бұқара жүйеден жапа шегіп жатса да, қарсы шығуға дәрменсіз.

- Ал жүйеге қарсы тұруға қабілетті күш — маргиналдар: студенттер, аз ұлттар, шеттетілгендер, жұмыссыздар. Бірақ оларды қоғам көп жағдайда мойындамайды немесе қорқытып тастайды.

6. Бір өлшемді ойлау және идеология

- Адамдар жүйенің ұсынған ойлау шеңберінен шыға алмайды.

- Балама ойлар бірден «радикал», «социалист», «анархист» деп жоққа шығарылады.

- Батыста да, Шығыста да (мысалы, коммунистік елдерде) бұл жағдай орын алған: билікке жат идеялар автоматты түрде «қатерлі» деп танылады.

7. Бостандық пен репрессияның жаңа түрі

- Қоғамда бар еркіндіктер шын мәнінде бостандық емес, тек адамдарды тыныш ұстауға арналған құрал.

- Тоталитарлық қоғам күшпен емес, ынтымақтастық пен молшылық арқылы бағындырады.

- Қоғам бұқараны тыныш ұстап, шынайы революцияға жол бермеу үшін репрессиялық қажеттіліктерді дамытады.

8. Қорытынды

Маркузе бұл қоғамнан шынайы бостандықты күту қиын деп есептейді. Бірақ үміт үзілмеуі керек. Шынайы өзгеріс — жалған қажеттіліктерден бас тартып, адам санасының қайта жаңғыруынан басталады. Қоғамның шетінде жүрген, қанауға ұшыраған топтар — өзгеріс әкелетін күш болуы мүмкін.

Қысқаша айтқанда, Маркузенің бұл еңбегі — қазіргі қоғамды сыни тұрғыдан терең талдай отырып, адамдардың сана бостандығына, жалған қажеттіліктерге қарсы тұруына үндейтін философиялық еңбек.

Бердяевтің негізгі философиялық түйіні — адамзат тарихында «мәдениет» пен «өмірдің» арасындағы қайшылық. Ол мәдениетті – символикалық, рухани шығармашылықтың көрінісі ретінде, ал өркениетті – прагматикалық, техникалық, ұйымдастырушылық күш ретінде қарастырады. Мәдениет мән мен мәңгілікке ұмтылса, өркениет пайда мен техникаға негізделген.

2. Мәдениеттің шегі – өркениет

Бердяев үшін өркениет – мәдениеттің ақыры. Ол мәдениеттің органикалық, рухани бастауын жояды. Бұл – тарихтың жазмышы. Мәдениет биікке көтеріліп, өзінің ішкі мағынасын жоғалтқан сәтте, оның орнын механика, экономика және рационалдық алады. Мәдениетте өмір мәні бар, ал өркениет тек өмірдің ұйымдасуы.

3. Мәдениет – рух еркіндігінің өрісі

Философ мәдениетті адамның еркін шығармашылығының жемісі ретінде бағалайды. Бұл жерде «еркіндік» – Бердяев философиясындағы орталық ұғым. Мәдениетте тұлға, даралық, рухани тереңдік бар. Ол пайым, көркемдік, наным, мораль арқылы өрнектеледі. Ал өркениетте — осы рухтың барлығы жойылады, адамның өзіндік тұлғасы техниканың, ұжымдық жүйелердің арасында көмескіленеді.

4. «Өмірге ерік» – мәдениетті ығыстырады

Өмірге ерік – бұл шексіз тұтыну, бақылау, рахат, ұйымдастыруға ұмтылу. Бұл ерік мәдениетке қауіп төндіреді. Бердяев мұны «өмірге ашкөздік» деп сипаттайды. Адам «өмір сүруді» культке айналдырып, мән іздеуден қалады.

5. Өркениет – футуристік, мәдениет – мәңгілікке бағытталған

Бердяев өркениетті болашаққа бағытталған, бірақ мәнсіз қозғалыс деп сипаттайды. Онда «қазір» де, «өткен» де жоқ, тек техникалық прогреске сенім ғана бар. Мәдениет керісінше – мәңгілікке, символикаға, рухани тереңдікке бағдарланған.

6. Ресей тағдыры туралы ерекше ойлар

Орыс философ өркениет жолымен жүрмеген Ресейдің тарихи ерекшелігіне мән береді. Ресейде шынайы мәдениеттен гөрі, «өмірге» және «рухани өзгеріске» деген ұмтылыс басым. Сондықтан да Ресей мәдениетті толық меңгермей тұрып-ақ оның дағдарысын сезінді. Орыс ойшылдары (Достоевский, Соловьев, Федоров) — мәдениетке емес, өмірді рухани түрлендіруге бет алғандар.

7. Қазіргі өркениет – буржуазиялық рухтың жемісі

Бердяев өркениетті «буржуазиялық» деп сипаттайды: ол мәңгілікке жат, пайдакүнемдікке бейім, прагматизм мен экономизм үстемдік еткен жүйе. Бұл өркениет Құдайды техникалық прогреске айырбастап, дінді утилитарлық құралға айналдырды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Бердяевтің философиясы қазіргі заман үшін өте өзекті. Ол бізді техникалық даму мен рухани күйреудің арасындағы терең қайшылықпен бетпе-бет әкеледі. Оның «мәдениетке ерік» концепциясы – адам баласына мән мен тереңдікке қайтып оралуға шақыру. Ол «өмірдің кейпін діни жолмен өзгерту» идеясын ұсынады, яғни техникалық емес, рухани трансформацияны.

Маркузе дамыған индустриялық қоғамды сырттай жетілген, бейбіт әрі тұрақты етіп көрсететін жүйені ашық сынға алады. Оның пікірінше, бұл — «бүкіл парасаттың бейнесіндей көрінетін, алайда түбінде иррационалды» қоғам. Ондағы басты мақсат — адамды жүйеге бейімдеп, оған қарсы сын көзбен қарау мүмкіндігін жою. Бір өлшемді адам — осы идеологияның жемісі. Ол жалған еркіндік пен тұтынушылық өмірге алданып, өзінің езгіге түскенін сезбейді де.

«Қоғам стандартты, көбіне жалған қажеттіліктерді қалыптастырып, адамды басын айналдырып, қарсылық көрсету қабілетін жойып жібереді», – дейді Маркузе. Бұл жерде «жалған қажеттіліктер» деп адамдарға бұқаралық ақпарат құралдары мен жарнама арқылы таңылған тұтынушылық мұраттарды айтады. Мұндай қоғамда адамдар рухани дамуға емес, жайлылық пен материалдық артықшылыққа ұмтылады. Сөйтіп олар шынайы өзгеріс, әлеуметтік әділеттілік туралы ұмытып кетеді.

Маркузе идеологияның ең қауіпті тұсы — оның бейтарап әрі табиғи құбылыс болып көрінетіндігінде екенін ескертеді. Бұл идеология өзі насихаттап отырған құндылықтарды бүкіл адамзатқа ортақ әрі бірден-бір дұрыс жол ретінде көрсетеді. Сол себепті сын айтатын баламалы ойдың өзі маргиналды немесе қауіпті болып көрінеді. Осылайша, Маркузе көрсеткендей, дамыған индустриялық қоғам «ақыл-ой мен әрекетті біріккен күшке айналдыратын» топырақты жойып, бәрін «абстракцияның биік деңгейіне» итермелейді.

Қорытындылай айтқанда, бір өлшемді адам — бұл тек тұлғаның деградациясы емес, бүкіл дамыған қоғамның идеологиялық құрылымының нәтижесі. Маркузе бізді осы «ақыл-есі бүтін, бірақ шын мәнінде сырқат» қоғамнан бас тартып, нағыз еркіндік пен шынайы сана үшін күресуге шақырады. Бұл – тек философиялық сын ғана емес, әлеуметтік өзгеріс туралы үндеу.

Маркузе ең алдымен қоғамда «жалған қажеттіліктердің» үстемдік құруын сынайды. Бұл қажеттіліктер – адамға шынымен керек емес, бірақ қоғам, жарнама, медиа арқылы таңылған құндылықтар. Адам бұл қажеттіліктерді шынайы деп қабылдайды, өйткені олар оған ләззат, жайлылық, әлеуметтік мақұлдау сезімін береді. Алайда ол солай жүріп, өзінің шын мәніндегі рухани өсуге, шынайы бостандыққа деген талпынысын жоғалтады. Мысалы, адам жаңа смартфон шыққанда, бұрынғысы жұмыс істеп тұрса да, жаңасын алуға асығады. Бұл қажеттілік – оның өз қалауынан гөрі қоғамның оған сіңірген талабына көбірек ұқсайды.

Маркузенің келесі маңызды идеясы – бір өлшемді ойлау. Қазіргі адам тек жүйенің ішінде рұқсат етілген ойлармен шектеліп қалған. Ол балама көзқарасты қабылдамайды, өйткені ол оған қауіпті немесе «жүйесіз» көрінеді. Осылайша, қоғамда сыни ойлау әлсірейді. Егер біреу капитализмге немесе техникалық прогреске қарсы пікір айтса, ол көбіне «анахронизм», «пессимизм» немесе «утопия» деп қабылданады. Бұл – жүйенің адамның ойын да стандарттап, бір бағытқа бағдарлағанының көрінісі.

Маркузе техника мен ғылым дамуы адамның еркіндігін арттырады деген көзқарасқа да күмәнмен қарайды. Керісінше, ол техниканың биліктің ең күшті құралдарының біріне айналғанын жазады. Жаппай бақылау, ақпараттық манипуляция, адамдардың ойына әсер ету – осының бәрі техника жетістігі арқылы жүзеге асады. Адам енді өзі үшін емес, жүйенің тиімді жұмыс істеуі үшін өмір сүреді.

Маркузенің «Бір өлшемді адам» еңбегі – біз өмір сүріп жатқан қоғамға терең сын. Ол адам еркіндігін тек таңдау көптігімен емес, шынайы таңдай білу қабілетімен өлшеуді ұсынады. Бұл еңбек бізге өзіміздің қажеттіліктеріміз, құндылықтарымыз, ойлау тәсіліміз туралы терең ойлануға түрткі болады. Шынайы еркіндік – жүйе ұсынған нәрсені қабылдап қана қоймай, одан тыс та ойлай алудан басталады. Маркузенің сыны – бүгінгі күнде де өзекті, өйткені технология, тұтыну мен жалған еркіндік әлі де болса біздің сана еркіндігімізге басты қауіп болып отыр.

Фукуяма ХХ ғасырдағы ірі идеологиялық қақтығыстарды мысалға келтіреді: алдымен фашизм, сосын коммунизм либералдық демократияға қарсы тұра білді. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін фашизм, ал 1980-жылдардың соңында коммунизм күйреп, либерализм үстем идеология ретінде қалыптасты. Оның айтуынша, қазіргі кезде либерализмге балама бола алатын сенімді идеология қалған жоқ.

Фукуяма тарихи процестерге материалистік емес, идеалистік көзқараспен қарайды. Оның ойынша, идеялар мен сана – тарихты алға сүйрейтін басты күш. Экономикалық жүйелер де, саяси құрылымдар да адамдардың санасындағы өзгерістерден туындайды. Ол либералдық демократияның жеңісін осы идеялардың шарықтау шегі ретінде көреді. Сонымен қатар ол философ Гегель мен оны дамытқан Кожевтің ойларын негізге алады, олардың пайымдауынша, адам еркіндікке, танылуға, мойындалуға ұмтылады және бұл ұмтылыс адамзатты либералдық жүйеге жеткізеді.

Алайда, Фукуяма бұл жеңістің түпкілікті екеніне толық сенімді бола тұра, кейбір қауіптерді де жоққа шығармайды. Ол дін мен ұлтшылдық либерализмге қарсы кейде қиындық тудыратынын атап өтеді, бірақ олардың либералдық демократияны алмастыра алатындай жүйелі идеологияға айналмайтынын айтады. Ол әлемнің көптеген бөлігінде либерализмнің әлі толық орнамағанын, бірақ идеялық тұрғыда оның баламасыз екенін дәлелдеуге тырысады.

Фукуяманың тұжырымынша, егер адамзат либералдық демократияны жалпы қабылдап, ол жүйені жетілдірумен айналысатын болса, онда біз тарихтың идеологиялық дамуындағы ақырғы кезеңге жеттік деуге болады. Яғни, енді күрделі революциялар, балама идеологиялар үшін соғыстар болмайды, басты мәселелер экономикалық дамуға, басқару сапасына және өмір сүру деңгейін арттыруға бағытталады. Осылайша, «тарихтың соңы» дегеніміз — адамзаттың санасы мен саяси құрылымының жетілген ең жоғарғы сатысына жеткенін білдіреді.

Абайдың 38-қара сөзінде де сыни ойлау айқын көрінеді. Онда ол адамды артық ететін нәрсе ретінде ақыл, ғылым, ар мен мінезді көрсетіп, байлық, шен-шекпен сияқты сыртқы артықшылықтарды төмен қояды: «Одан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі – ақымақтық». Бұл пікір қоғамдағы кең таралған «мал-дүниемен озу» идеологиясына қарсы қойылған. Абай бұл тұжырым арқылы адамның ішкі сапаларын, оның рухани әлемін жоғары бағалап, оқырманды терең ойлануға шақырады.

5-қара сөзінде Абай халқымыздың кәсіпке, еңбекке деген көзқарасын сынайды. Ол: «Қазақтың бір мақалы – “Мал тапқан ердің жазығы жоқ” дейді...» — деп, осы мақалдың мазмұнын сараптап, оның адамдарды арсыздыққа итермелейтін тұстарын әшкерелейді. Бұл жерде ол халық даналығы ретінде қабылданатын мәтіндерге де сыни көзбен қарап, оларды тек қана сырттай емес, тереңнен талдауға ұмтылады. Бұл — сыни ойлаудың басты қағидаларының бірі — дәстүрлі ұғымдарды қайта қарау.

7-қара сөзінде Абай бала тәрбиесі туралы ой қозғап, көпшілік арасында қалыптасқан түсініктерге қарсы пікір білдіреді. Ол баланы қымбат киіндіріп, шен берумен тәрбиелеу емес, оған ақыл мен ғылым беру арқылы ғана шынайы тәрбие жүзеге асатынын айтады. Мұндағы Абайдың мақсаты — тәрбиенің мәнін сыртқы формадан ішкі мазмұнға көшіру. Бұл да — сыни тұрғыдан ойлаудың негізгі шарты: мәселеге үстірт емес, тереңнен қарау.

Сондай-ақ, 31-қара сөзінде Абай ақыл, қайрат және жүрек арасындағы философиялық талас жүргізіп, бұл үшеуінің арасындағы байланысты көрсетеді. Ол олардың әрқайсысының рөлін таразылап, соңында жүректі — негізгі басшылыққа алатын күш ретінде белгілейді. Бұл — диалектикалық ойлаудың көрінісі. Абай мәселені әр тараптан саралап, ақиқатты салыстыру арқылы табуға тырысады.

20-қара сөзінде ол қазақтың мінезін, өтірікке бейімділігін, шын мен жалғанды айыра алмауын сынайды. Мұнда Абай шынайылық пен сенім ұғымдарын тереңнен талдайды, ал бұл — қазіргі сыни ойлаудың ақпаратты бағалау қабілетімен тікелей байланысты.

39-қара сөзінде Абай иман ұғымын ашып, оның жүректен шығуы тиіс екенін айтады. Ол сыртқы діншілдік пен ішкі сенім арасындағы айырмашылықты аша отырып, нағыз иманның табиғатын философиялық тұрғыдан сипаттайды. Бұл — рухани сыни ойлау үлгісі.

Абайдың 10-қара сөзінде ол адам баласының адамшылығы — ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болатынын айтады. Бұл жерде Абай адам мінезінің қалыптасуына әсер ететін сыртқы және ішкі факторларды саралап отыр. Ол қоғамда кең таралған қателік — тек байлық пен атаққа ұмтылуды сынайды.

Менің ойымша, Абайдың бұл сөзі қазіргі қоғам үшін де өте маңызды. Ол бізге шынайы жетістік пен қадір-қасиет — тек сыртқы нәрселерде емес, білім мен тәрбиеде екенін ұқтырады. Бұл — сыни ойлаудың жарқын көрінісі: Абай өз дәуіріндегі қалыптасқан түсініктерге қарсы шығып, шын мәніндегі құндылықтарды саралап береді.

Франсис Фукуяма

Франсис Фукуяма — заманауи саясаттану мен философияда үлкен орын алатын тұлға. Ол өзінің “Тарихтың соңы мен соңғы адам” деген еңбегімен танымал. Бұл еңбекте ол либералды демократияның адамзат дамуының ең жоғарғы сатысы екенін айтып, үлкен пікірталас туғызды. Менің ойымша, Фукуяманың бұл идеясы қазіргі әлемдегі оқиғалармен қарама-қайшы келіп жатады. Себебі әлемде әлі де болса авторитарлық жүйелер мен саяси тұрақсыздық бар. Дегенмен, оның идеялары бізді ойлануға, демократия мен еркіндік құндылықтарын бағалауға итермелейді. Фукуяманың еңбектері — болашақ қоғамның бағытын түсінуге көмектесетін маңызды дүниелердің бірі.

Фукуяма өз тұжырымын 1990 жылдардағы геосаяси өзгерістерге — әсіресе КСРО-ның ыдырауы мен коммунизмнің күйреуіне — сүйене отырып жасайды. Ол ХХ ғасыр бойына әлемді бөліп келген негізгі идеологиялық жүйелер: фашизм, коммунизм және либерализм арасында ақыр соңында либералдық демократияның жеңіске жеткенін дәлелдегісі келеді. Автордың айтуынша, адамзат тарихы тек кездейсоқ оқиғалар жиынтығы ғана емес, оның өз ішінде бағыттылығы бар, яғни даму барысы бір мақсатқа — еркіндікке жетуге бағытталған. Бұл идея неміс философы Гегельдің тарихты абсолюттік рухтың еркіндікке жету жолы ретінде қарастыратын тұжырымымен үндес.

Фукуяма тарих философиясының классикалық сұрағына — тарихтың мәні мен оның түпкі мақсаты не? — деген сұраққа жауап іздейді. Оның жауабы: адамзаттың рухани, идеологиялық және саяси эволюциясы либералдық-демократиялық қоғам үлгісіне келіп тіреледі. Бұл модельде азаматтардың бостандығы, құқықтары және тең мүмкіндіктері басты құндылықтар ретінде танылады. Сонымен қатар, бұл құрылым тек саяси жүйе ретінде ғана емес, сонымен бірге мәдени, экономикалық және моральдық жүйе ретінде де тұрақтылыққа қол жеткізетін бірегей форма ретінде көрсетіледі.

Фукуяма шығармасында тарихты түсіндіруде марксизмнен ерекшеленетін тәсілді қолданады. Егер Маркс тарихтың қозғаушы күшін материалдық өндіріс тәсілдерінен іздесе, Фукуяма сананы, идеяны басты қозғаушы күш деп есептейді. Ол Гегель мен француз ойшылы Александр Кожевтің ықпалында бола отырып, идеялар материалдық дүниені өзгертіп, жаңа қоғамдық жүйелердің құрылуына негіз болады дейді. Бұл көзқарас тарихты тек экономикалық қажеттілік арқылы емес, рухани және идеялық даму арқылы түсіндіруге ұмтылатын философиялық әдісті білдіреді.

Шығармада идеология мәселесіне де терең талдау жасалады. Автор адамзат тарихындағы ең ірі идеологиялық қақтығыстар — фашизм мен коммунизмнің жеңіліс табуын либерализмнің артықшылығын дәлелдейтін айғақ ретінде көрсетеді. Оның пікірінше, қазіргі әлемде либерализмге балама болатын өміршең идеологиялық модель қалмаған. Демек, адамзаттың идеологиялық эволюциясы аяқталды, ендігі жерде жаһандық саясатта айтарлықтай жаңа идеологиялар пайда болмайды.

Алайда Фукуяма бұл «тарихтың соңы» ұғымын абсолюттік тыныштық немесе оқиғалардың болмауы деп түсінбейді. Керісінше, бұл идеялар кеңістігінде күрес аяқталды дегенді білдіреді. Материалдық әлемде, саяси және экономикалық қатынастарда әлі де көптеген өзгерістер мен жанжалдар орын алуы мүмкін. Бірақ бұл өзгерістердің негізінде жатқан идея — либералдық демократия — енді басты идеологиялық альтернатива ретінде мойындалған.

Шығармада автор қазіргі заманғы экономикалық даму мен мәдени процестерді де сананың көрінісі ретінде қарастырады. Қытай мен Кеңес Одағындағы реформаларды тек материалдық қажеттіліктен туған жоқ, олар жаңа саяси және моральдық сананың нәтижесі ретінде сипаттайды. Бұл көзқарас та тарих философиясының классикалық бағыттарының бірі — сана мен идеялардың тарихи қозғалыстағы рөлін түсіндіруге бағытталған.

Фукуяманың бұл туындысы тарих философиясының аясында маңызды үш ерекшелікпен дараланады. Біріншіден, ол тарихты мақсатты процесс ретінде қарастырады, яғни даму белгілі бір мақсатқа, нәтижеге жетеді. Екіншіден, бұл мақсат — еркіндікке негізделген саяси құрылым, либералдық демократия. Үшіншіден, бұл дамудың негізі — идеялар, сана, яғни идеалистік тұрғыдан түсіндіру.

Қорытындылай келе, Фрэнсис Фукуяманың «Тарихтың соңы және соңғы адам» атты еңбегі — адамзат тарихының терең идеологиялық мәнін, саяси эволюциясының логикасын және еркіндікке ұмтылуын философиялық тұрғыдан зерделейтін көлемді зерттеу. Оның тарих философиясындағы орны — тарихтың тек оқиғалар жиынтығы емес, идеялар күресінің сахнасы екенін, ал сол күрестің финалында либералдық демократия жеңіске жеткенін көрсетуінде. Бұл тұрғыдан алғанда, Фукуяма еңбегі — ХХІ ғасырдың басындағы философиялық ойдың ең ықпалды және терең тұжырымдарының бірі ретінде бағаланады.

Фукуяманың пікірінше, тарих қозғалысы — тек материалдық қажеттіліктермен ғана емес, идеялар мен сананың жетілуімен анықталады. Бұл көзқарас Гегельдік идеализмге негізделеді. Тарих — адамның өзін тануға, еркіндікке, құқық пен теңдікке ұмтылысының көрінісі. Осы жолда либерализм фашизм мен коммунизмді жеңіп шықты. Ал қазіргі әлемде оған балама бола алатын күш қалмаған сыңайлы.

Бүгінгі таңда біз Фукуяма идеяларының кейбірін өмірден көріп отырмыз. Мысалы, бұрын социалистік жүйемен өмір сүрген елдер біртіндеп нарықтық экономикаға, демократиялық басқаруға бет бұрды. Тіпті Қытай сынды мемлекеттер де өздерінің қатаң идеологиялық құрылымынан алыстап, тұтынушы қоғамына айналып барады.

Алайда «тарихтың соңы» деген ұғымға күмәнмен қарауға да болады. Әлемде демократия мен либерализмге қарсы күштер әлі де бар. Соғыстар, діни және ұлттық жанжалдар, авторитарлық басқарудың қайта күшеюі – мұның бәрі тарихтың әлі де жалғасып жатқанын көрсетеді. Мысалы, Ресей мен Қытайда авторитаризм мен идеологиялық бақылау әлі де өміршең. Таяу Шығыстағы дінге негізделген қозғалыстар, Еуропадағы ұлтшылдықтың қайта жандануы – Фукуяманың болжамына сын көзбен қарауға негіз береді.

Фукуяма еңбегі бізге бір маңызды ой қалдырады: қоғамның тұрақтылығы мен дамуы – тек экономикаға емес, санаға, идеяларға да байланысты. Яғни адамзат шынайы еркіндікке материалдық игіліктермен емес, рухани жетілу арқылы ғана жете алады.

Өмірде біз де осыны байқаймыз. Тек жақсы өмір сүргісі келген адам шектеулі нәтижеге жетеді. Ал еркін ойлайтын, өзгелердің пікіріне құрметпен қарайтын, әділдікке ұмтылатын адам – нағыз «соңғы адам». Мұндай адам тек өзінің емес, қоғамның дамуына да ықпал етеді.

Абайдың ойынша, адам дүниені тек сыртынан емес, оның ішкі мәніне үңілуі қажет. Ол сұрақ қоюмен ғана шектеліп қалмай, сол сұрақтардың жауабын іздеуге, терең түсінуге ұмтылуы тиіс. Нағыз адам болмысы – ақыл, көкірек көзі, сенім мен танымның толық үйлесімі. Осылайша, Абай адамды ойлануға, талдауға, өзін-өзі тануға және дүниеге терең көзқараспен қарауға шақырады. Бұл — нағыз сыни ойлаудың негізі.Абай адамның бала кезіндегі «білсем екен» деген құмарлығын – жан құмары деп атайды. Бұл құмарлық табиғи қабілет болып табылады және Абай оны жоғалтпай, білім мен ғылымға ұмтылуға шақырады. Абайдың пікірінше, адам тек тән құмарын қанағаттандырып, дүниені сыртқы түрімен ғана қабылдайтын болса, ол хайуаннан айырмашылығы болмайды.

31-ші қара сөз

Абай бұл сөзінде ес сақтаудың төрт негізгі тәсілін көрсетеді. Естіген нәрсені ұмытпау үшін адамға көкіректің байлаулы, тұрақты болуы, терең көңілмен ұғу және ойды қайта қарап, бекіту керек екенін айтады. Сонымен қатар, ой кеселдерінен, яғни салғырттық, уайым, артық құмарлықтардан аулақ болу керек. Бұлар — сыни ойлауға кедергі келтіретін факторлар. Абай адамның дұрыс ойлау үшін ішкі тұрақтылық пен назарын салып, алған білімін ұзақ уақыт бойы ойланып, жүйелі түрде талдауы маңызды екенін меңзейді.

25-шы қара сөз

Абай білім мен ғылымның маңызды екенін, бірақ ол үшін адамның жақсы тұрмыс жағдайы мен қажеттіліктерінің болуы қажет екенін айтады. Сыни ойлау тұрғысынан, бұл адамға тек білім алып қана қоймай, сол білімді терең түсініп, дұрыс пайдалану маңызды екенін көрсетеді. Егер адам қарнын тойдырмай, қиын жағдайда болса, оның ойлау қабілеті мен білімге деген құштарлығы төмендейді. Сондықтан, Абай сыни тұрғыдан ойлау үшін білім мен дұрыс тәрбие, қоғамның дамуына ықпал ету қажет екенін атап көрсетеді. Білімді адам, дұрыс ойлап, өз қоғамына пайда әкелетін шешімдер қабылдай алады.

Абайдың жетінші қара сөзінде жақсы мен жаман арасындағы айырмашылықты талқылайды. Ол адамдардың құндылықтарды дұрыс түсінбеуін және жақсылықты жамандықтан ажырата білмеуді сынға алады:

«Құдайға, өз Отанымның тәуелсіздігіне, азаматтық борышымның дәрежесіне көз жүгірткенде… мен көп нәрсені көріп, ойланып келдім. Өзімде қандай кемшіліктер бар екенін сезінемін», — деп, өз кемшіліктерін түзетуге шақырады.

Абай қоғамның ақыл-ойын сынға алып, жақсы мен жаманды, дұрыс пен бұрысты тануға шақырады.

31-ші қара сөзінде оның сыни көзқарастары бірнеше маңызды тақырыпты қамтиды:

1. Әділетсіз қоғамды сынға алу: Абай қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздікті айыптайды. Ол адамдардың бір-біріне деген сенімін жоғалтатынын көрсетеді.

2. Мінез-құлықтағы кемшіліктер: Абай жалқаулық пен жалғандықты сынға алып, адамдардың еңбекқор болуын талап етеді.

3. Білім мен ақылдың маңызы: Білімді адам ғана өз өмірінде табысқа жете алады, ал білімсіз адам өмірде алға баспайды деген ой айтады.

4. Рухани дағдарыс: Абай рухани байлықты материалдық байлықтан жоғары қойып, адамның ішкі тыныштығы мен қоғамның дамуы үшін рухани құндылықтардың маңызды екенін ескертеді.

Тарихтың соңы:

Фукуяма өз кітабында тарихтың белгілі бір кезеңінің аяқталуын білдіреді. Ол тарихтың соңы дегенде идеологиялық күрестің аяқталуы мен либералды демократияның жеңісін айтады. Оның пікірінше, адамзат барлық басты идеологиялық жүйелер мен саяси формациялар арасындағы күресті аяқтап, ең соңында либералды демократия мен нарықтық экономика ұстанған саяси жүйе жеңіске жетті. Бұл дегеніміз, демократияның әлемдегі ең жақсы басқару жүйесі ретінде қалыптасқанын білдіреді.

Соңғы адам:

Фукуяма «соңғы адам» деп Гегельдің идеалистік философиясындағы адамның даму процесін сипаттайды. Бұл адамның өз жеке құқықтары мен еркіндіктерін толыққанды игерген тұлға екенін білдіреді. Сонымен қатар, ол адамзаттың саяси дамуында идеологияның орнын, яғни мемлекеттер арасындағы күштердің бәсекелестігі мен күресін болжай отырып, либерализмнің дамуымен бірге соңғы адам идеясын байланыстырады. Бұл терминнің негізінде адамзаттың өз болмысын толық түсінуі мен оның әлеуметтік-саяси орнына жетуі жатыр.

Тарихтың соңғы кезеңі:

Фукуяма әлемдегі идеологияның эволюциясын талдай отырып, марксизмнің құлауы, құқықтық демократия мен либералды нарықтық экономиканың орнауы — осының бәрі тарихтың белгілі бір кезеңінің аяқталғанын білдіреді. Ол қазіргі таңда әлемде идеологиялық күрес аяқталғанын және осы жүйенің барлығына тән либералды демократия мен нарықтық экономика мемлекеттердің болашақ дамуының негізіне айналғанын тұжырымдайды.

Фукуяманың кітабы тарихтағы идеологиялық күрестің аяқталуы мен либералды демократияның жеңісіне негізделген тұжырымдарымен белгілі. Оның пікірінше, адамзат соңғы адам ретінде өзінің саяси және әлеуметтік дамуының шыңына жетті. Бірақ бұл көзқарас әлемнің әртүрлі аймақтары мен мәдениеттеріндегі күрделі саяси процестер мен мәселелерді ескермеген деп сынға алынады.

«Адам баласы ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі – ақымақтық».

Сыни ойлау тұрғысынан талдау:

1. Абай адамзат дамуының негізгі шарттары – ақыл, ғылым, ар және мінез екенін нақты әрі қисынды түрде келтіреді. Бұл жерде ол басқа жолдармен (мысалы, байлық, атақ) озуға тырысуды орынсыз деп есептейді.

2. Бұл ой тек бір пікір емес – адамның қандай қасиеттері шын мәнінде құнды екенін бағалаудың нәтижесі. Ол – сыни ойлаудың негізгі компоненті.

3. Абай "ар" мен "мінез" ұғымдарын ғылым мен ақылмен бір қатарға қойып, адамның ішкі дүниесіне терең мән береді. Бұл – моральдық сыни ойлаудың көрінісі.

4. Оқырман өз-өзіне мынадай сұрақтар қоя бастайды: Мен немен озғым келеді? Менің білімім мен мінезім қандай? Ақыл мен ар жолында жүрмін бе? — Бұл сұрақтар сыни ойлауға бастайтын алғашқы қадам.

Қорытындылай келе, 38-қара сөз — Абайдың адамзаттың дамуы мен тұлғалық кемелдену жолындағы ең маңызды шарттарды терең ой елегінен өткізіп, сыни тұрғыдан пайымдауының дәлелі.

Августин өз өмірі жайлы ашық жазады. Ол жастық шағында көп қателіктер жібергенін, күнә жасағанын, бірақ кейін сол қателіктеріне өкінгенін, Құдайды іздегенін айтады. Ол: «Мен қайғыға ортақтасуға дайын болдым, бірақ бұл қайғы шынайы емес еді, тек сахнадағы қойылым ғана...» дейді. Бұл арқылы ол біз кейде шынайы емес нәрсеге уайымдаймыз, босқа көз жас төгеміз дегенді айтқысы келген сияқты.

Маған оның жамандық туралы айтқандары да ұнады. Ол: «Жамандық – жақсылықтың азаюы» дейді. Яғни, адам өзі жақсы болудан бас тартқанда, ол жаман болады. Бұл сөз мені ойландырып тастады. Көп адамдар «жаман адам» деп айта салады, ал шын мәнінде ол адам тек жақсы болуды тоқтатқан болуы мүмкін. Мысалы, достар арасында ұрысып қалсақ, бір-бірімізді жаман деп кінәлаймыз, бірақ бәлкім, жай ғана бір-бірімізді түсінбей қалған шығармыз.

Августин еркіндік туралы да көп ойланған. Ол адамның өз еркі бар, бірақ бәрі Құдайдың еркімен болады дейді. Бұл бір қарағанда түсініксіз, бірақ меніңше, бұл жерде Құдай адамға жол көрсетеді, ал таңдау адамда қалады дегенді білдіреді. Яғни, біз қателессек те, дұрыс жолға қайтуымызға мүмкіндік бар.

Қорытындылай келе, Августиннің бұл еңбегі тек дін туралы емес, адам өмірі, ізденіс, шындық, сенім және адамгершілік туралы. Ол өзінің қателіктерін мойындап, Құдайға бет бұрған. Бұл – әрбір адамға үлгі. Мен де бұл шығарманы оқып, өз-өзіме көп сұрақ қойдым. Мысалы, мен не үшін өмір сүріп жүрмін? Менің мақсатым қандай? Бұл сұрақтарға жауап іздеу – нағыз философия. Сол үшін бұл кітап тек дінге сенетіндерге емес, өмірдің мағынасын іздейтін кез келген адамға пайдалы деп ойлаймын.

Идеясы, адам өз өміріндегі азғындық пен адасудан арылып, тек Құдай арқылы шын мәнінде тыныштық пен бақыт таба алады. Ақиқат — Құдайдың өзінде, ал жалған құндылықтарға құмартқан жан адасады. Тәубеге келу — рухани тазару мен шын өмірдің бастауы.

Қазіргі заманмен байланысы:
Бүгінгі күні де адамдар әлеуметтік желілердегі жалған бақытқа, танымал болуға, материалдық жетістікке ұмтылады. Августин сияқты қазіргі адам да шынайы тыныштық пен мәнді өмірді сырттан емес, өзінің ішкі жан дүниесінен, сенім мен құндылықтан табуы керек.

Августин үшін тәубе – метафизикалық өзгеріс, рухани қайта туу, адамның өз табиғатынан асуы. Бұл ұғым оның бүкіл дүниетанымының өзегіне айналған.“Кешігуім – менің азабым болды. Бірақ кешігіп келсем де, мені күткен Сенің мейіріміңе сендім”.Яғни ол барлық дінді зерттеп ұзақ уақыт жүріп қалған болатын.Августин жастық шағында нәпсіге еріп, Құдайға бірден емес, кеш оралғанын айтып, “Жаратқан, мені таза ет. Бірақ қазір емес…” деген.
Мұндай ішкі тартыс қазіргі жастардың бойында да кездеседі:
 • Бірден дұрыс жолды таңдай алмай, кейінге қалдыру,
 • Өмір мен мақсат туралы екіұдай ойлар

Біз жастықтың буымен ойнағымыз күлгіміз келеді кейін дінге жақындармын уақыт барғой деп ойлаймыз бірақ бұл дұрыс емес ой.Тәубенің діни шеңберден шығып фиософиялық тұрғыда талдасақ.Өткен қателіктерді тану – адамның өзін-өзі рефлексиялауы
 • Бұл — сананың тереңдігі мен моральдық өсуінің көрсеткіші.
 • Тәубе — адам өзінің өткенін ой елегінен өткізіп, оған философиялық баға беретін сәт.
 2. Тәубе – ерік пен еркіндіктің көрінісі
 • Августиннің айтуынша, адам өз еркімен Құдайдан алыстайды, бірақ дәл сол ерікпен қайта оралуы керек.
 • Бұл көзқарас – адамды жаратылыстың жауапты субъектісі ретінде танытады. Ол — бейтарап емес, таңдау жасайтын тіршілік иесі.
 3. Жақсылық пен жамандықты ажырату қабілеті
 • Тәубеге келу — адамның моральдық түйсікке ие екендігін көрсетеді.
 • Бұл түйсік — философиялық мәселе: «Адам неліктен жақсылықты қалайды? Жақсылық деген не?»

Сократ философияны адам жанының жетілуіне бағыттайды. Ол табиғатты емес, адамның кім екенін тануға ұмтылады. Оның "білім – ізгіліктің кілті" деген интеллектуалистік позициясы адамгершілікті рационалды таныммен байланыстырады. Мұндағы басты ұғым – интеллектуалдық ізгілік.

Абай болса, адам бойындағы рухани қабілеттерді үштік құрылымда – ақыл, жүрек, қайрат бірлігінде көреді. Бұл – тек ақылды ғана емес, эмоционалдық және еріктік элементті де қоса қамтитын плюралистік этика. Ол Сократтың «ақыл-таным» бағытын қазақы ойлау жүйесіне тереңдетіп әкеледі.

Шәкәрім бұл бағытты әрі қарай дамытып, "ар ілімі" мен "ұждан" ұғымын енгізеді. Ұждан – адам бойындағы ішкі моральдық компас, ол Құдаймен байланысты. Шәкәрімде адам – тек саналы ғана емес, рухани-жауапты жаратылыс.

2. Этикалық жүйе: білім мен жүректің бірлігі

Үшеуінің де пікірлерінде адамгершілік – білімге емес, оны қолдану формасына байланысты:

• Сократ: ізгілік — білім; жамандық – білімсіздік;

• Абай: «Ғылым – ақылдың көзі, жүрек – махаббат пен иманның көзі»;

• Шәкәрім: «Ар – жүректің ақылы». Ізгілік – ұждан арқылы іске асады.

Бұл жерде көрініп тұрғаны – мораль біліммен бірге жүрекке де тәуелді. Бұл Сократтың рационализмі мен Абай-Шәкәрімнің жүрек философиясының түйісуін көрсетеді.

3. Онтология және адам болмысы

Сократ адамды жаратылыс ретінде емес, ақыл-ойы мен таңдау қабілеті арқылы анықтайды. Бұл — грек философиясының универсализмі.

Абай мен Шәкәрім қазақ дүниетанымына тән онтологиялық тұтастықты алға тартады: адам – табиғаттың бір бөлігі ғана емес, рухани әлемнің өкілі. Шәкәрім Жаратушыны – Себепсіз Себеп ретінде қабылдайды, ал адамды – болмыс ішіндегі ар иесі ретінде. Бұл идеялар шығыс монизмімен үндес.

4. Философиялық әдіс: диалог пен рефлексия

Мақалада көрсетілгендей, Сократ өзінің майевтика әдісі арқылы адамның ішкі жанын «толғатып» шығарады. Бұл әдіс – бүгінгі күнгі экзистенциалды психотерапияға да негіз болған.

Абай мен Шәкәрімнің тәсілі – терең рефлексия мен өз-өзін сынау. Олар ойлануға, көңіл сүзгілерінен өткізуге, ар алдындағы адалдыққа үндейді. Яғни, бұл үш ойшылдың әдіснамасы – рухани сұрақтарға жауапты өзіңнен іздеу.

5. Қазақ философиясының әлем философиясындағы орны

Осы үш ойшылдың сұхбаты арқылы мақаланың авторы қазақ философиясының өзіндік орнын дәлелдейді:

• Сократ – Еуропалық философияның негізін қалаушы;

• Абай мен Шәкәрім – рухани кемелдікке жетелейтін, дүниетанымдық синтез жасаған ойшылдар.

Қазақ философиясы тек көшпелілердің өмір салтына тән эмпирикалық дүниетаным емес, терең моральдық-философиялық жүйесі бар, өзіндік ұғымдық аппараты мен антропологиялық рефлексиясы қалыптасқан ой мектебі екенін көрсетеді.

Қорытынды

«Сократ – Абай – Шәкәрім: адам жайлы сұқбат» – бұл қазақ философиясын батыстық ой дәстүрімен сұхбаттастыру арқылы, оны жаһандық философиялық дискурстағы тең құқылы ойыншы ретінде көрсету. Сократтың рационалды-этикалық концепциясы Абайдың жүрек пен ақыл үйлесімімен, ал Шәкәрімнің «ұждан философиясымен» толықтырылып, қазақ философиясын рухани антропологияның биік үлгісіне көтереді.

Августин философиясында Құдай — жоғарғы болмыс, мәңгілік, өзгермейтін және абсолютті Игілік. Бұл түсінік неоплатонизммен сабақтас: Платонның «Бір» ұғымы секілді, Құдай барлық бардың себебі және қайнары. Августин: «Сен — жанның өмірісің, өмірдің өмірісің, өзіңді өзің рухтандыратын және өзгермейтін менің жанымның өмірісің» деп, Құдайды өмірдің түпкі мәні ретінде көреді​.

Онтология және зұлымдықтың табиғаты

Августин зұлымдықты онтологиялық тұрғыда жоққа шығарады. Ол жамандықты жеке субстанция емес, игіліктің бұзылуы, азаюы деп сипаттайды. «Егер ол мүлде жақсылықтан айырылса, онда ол мүлде бар болудан қалады» деп, жамандық болмыстың жоқтығынан туындайтынын айтады​. Бұл Платон мен неоплатониктердің зұлымдыққа қатысты көзқарасына жақын: зұлымдық — жарықтың жоқтығындағы түнектей.

Адам еркіндігі және ерік мәселесі

Августин адам еркіндігіне ерекше назар аударады. Оның пікірінше, адамға ерік берілген, бірақ күнә жасаған кезде ол еркіндігін дұрыс қолданбайды. Ол былай дейді: «Мен бір нәрсені қалағанда немесе қаламағанда, мен нақты білетінмін, басқа біреу емес, нақты менің өзім қалаймын немесе қаламайтынымды...»​. Бұл тұжырым экзистенциализмнің кейбір идеяларына жақындайды: еркін таңдау — жауапкершілікпен тығыз байланысты.

Сенім мен таным философиясы

Августин «сенемін, өйткені түсінемін» емес, «түсіну үшін сенемін» қағидасын ұстанады. Ол сенім мен ақылдың үндестігін жоғары бағалайды. Құдайды ақыл арқылы түсіну мүмкін емес, бірақ сенім арқылы жүрекпен қабылдауға болады. Оның сөзімен айтқанда, «Мен өз Құдайымды тән сезімдерімен емес, жаныммен іздедім»​. Бұл — діни-моральдық интуицияға негізделген гносеология.

Этика мен жан азабы

Августин «Тәубеде» жеке күнәларын мойындау арқылы жалпылық мораль философиясына өтеді. Театр, ләззат, атақ-даңқ, сексуалдық құмарлық секілді өмірлік құндылықтар шынайы бақыт емес екенін мойындай отырып, адам Құдайға бет бұруы тиіс дейді. Ол: «Менің өмірім осындай болатын, осы да өмір болды ма?» деп, бұрынғы өмір салтына этикалық тұрғыда қарсы шығады​.

Қорытынды философиялық интерпретация

Августиннің «Тәубесі» — философиялық автобиография ғана емес, тео-философиялық ізденіс. Оның философиясы:

• Құдайдың онтологиялық басымдылығы;

• Адам еркіндігінің шектеулері мен жауапкершілігі;

• Сенім мен ақылдың өзара байланысы;

• Зұлымдықтың болмыстан тыс табиғаты;

• Ақиқатқа ұмтылу арқылы рухани тазару;

сияқты негізгі философиялық мәселелерді қамтиды. Бұл шығарманы бүгінгі күннің адамын моральдық және рухани тұрғыдан қайтадан ойлануға шақыратын өзектілігі жоғары философиялық туынды деп тануға болады.

1. Сократ және адамгершілік философиясы:

• Сократ адамды философияның негізгі объектісіне айналдырды.

• Ол «адам қандай болуы керек?», «әділдік деген не?» деген сұрақтарды талқылау арқылы моральдық ізденіске жол ашты.

• Шынайы білім – адамның өзін тануы, ал әділеттілік пен ар-ұят – нағыз адами қасиеттер деп есептеді.

2. Абай: «Толық адам» ұғымы арқылы Сократпен үндеседі

• Абай Сократ секілді адамның ішкі жан дүниесіне, рухани дамуына ерекше мән берді.

• «Ақыл, қайрат, жүректі тең ұстап» толық адам болуды ұсынды.

• Ол да жалған білім мен мақтан үшін айтылған сөзге қарсы болды (Сократтың софистерге қарсылығы сияқты).

3. Шәкәрім: Ар-ұждан – адамның ішкі заңы

• Шәкәрім «ар ілімі» арқылы адамның моральдық жауапкершілігін негіздеді.

• Арды Құдайдың заңы ретінде түсіндіре отырып, адамды рухани тұрғыдан жауапты етуге тырысты.

• Бұл оның Сократтың моральдық философиясымен рухани туыстығын көрсетеді.

Қорытындылай келсем,олардың айтқандары бүгінгі күнмен де үндес: технология дамыған заманда да адамды адам ететін – ар, ақыл, жүрек теңдігі. Бұл үш ойшылдың көзқарастары маған адамға сыртқы жетістікпен емес, ішкі биігімен қарау керектігін ұғындырды.Және адам туралы сұқбаты — қоғам үшін де өзекті. Өйткені, қай заманда болсын адам рухы, ар-ождан, ізгілік пен шындық іздеуі – мәңгілік құндылық. Осы арқылы қазақ философиясы әлемдік рухани оймен терең үндесіп, адамзаттың ортақ даналық қазынасына өз үлесін қосады.

Идеясы :

Мақаланың басты идеясы – рухани кемелдену мен адамгершілік құндылықтарды насихаттау. Абай, Сократ, Шәкәрім үшеуі де адамды ішкі жан дүниесімен, ар-ожданымен, ақылымен жетілуге шақырады. Олар:

• адамның ішкі әлеміне үңілуді;

• өзін-өзі тануды;

• шындықты іздеуді;

• білім мен имандылықты басты байлық деп білуді ұсынады.

Абай Құнанбайұлы:

• Ақыл, жүрек, қайрат үш қасиетті тең ұстау керектігін айтқан.

• «Толық адам» концепциясын ұсынған. Бұл – ақылы, жүрегі, ары бар кемел адам.

• Адамның өз-өзін жетілдіруі – басты парызы.

• «Адам бол» деген идеяны басты мақсат еткен.

Сократ:

• «Өз-өзіңді таны» деген қағиданы алға қойған.

• Шынайы білім – өз білмейтініңді мойындаудан басталады деген.

• Ақиқатты сұрақ қою арқылы табуға болатынын (майевтика әдісі) ұсынған.

• Ізгілік пен даналыққа ұмтылуды ең жоғары мақсат деп санаған.

Шәкәрім Құдайбердіұлы:

• Ар-ождан ілімін ұсынған: адамның басты өлшемі – ар мен ұят.

• Адам – екі дүние (дүние мен ақырет) үшін өмір сүреді деген.

• «Ұждан» деген ұғымды терең философиялық тұрғыда қарастырған.

• Дін мен ғылымды, адамгершілікті үйлестіруді көздеген.

Қазіргі өмірмен байланысы:

1. Жастар тәрбиесі: Қазіргі таңда жастардың бойында рухани құндылықтарды қалыптастыру – үлкен мәселе. Бұл ойшылдардың идеялары – жастарды адамгершілікке, білімге, өзін-өзі дамытуға бағыттайды.

2. Білім мен ақиқат іздеу: Ақпарат көп заманда шындықты ажырату қиын. Сократ пен Абайдың «ақиқатқа жету – сұрақ қоюдан басталады» дегені бүгін де өзекті.

3. Моральдық дағдарыс: Қазіргі қоғамда кейде материалдық құндылықтар басым түсіп, ар-ұят, әділет, ұждан ұмыт қалып жатады. Бұл мәселеге Шәкәрімнің ар ілімі мен Абайдың «Толық адам» концепциясы шешім бола алады.

4. Жан мен тән арасындағы тепе-теңдік: Абай мен Шәкәрім – адамның ішкі әлемін тазартпай, сыртқы өмір түзелмейді дейді. Бұл ой – қазіргі психологиялық дағдарыстардың шешімі.

Сократ – ежелгі грек философы. Ол «Мен ештеңе білмейтінімді білемін» деп, адамның өзін-өзі тануы керек екенін айтқан. Ол адамдармен көп сөйлесіп, сұрақ қою арқылы шындықты табуға тырысқан. Оның мақсаты – адамдарды дұрыс ойлауға үйрету. Сократ шындық үшін өмірін қиды. Ол өз пікірінен бас тартпай, у ішіп өлді.

Абай да дәл осындай жолды таңдаған қазақ ойшылы. Ол халықты білімге, адалдыққа, еңбекке шақырды. Оның «Қара сөздері» – терең ойларға толы. Абай «толық адам» болу идеясын айтты. Яғни адам тек дене жағынан емес, жан дүниесі жағынан да дамуы керек. Ол «Адам болам десеңіз» деп жастарды тәрбиелеуге тырысты.

Абайдың шәкірті Шәкәрім де адам жанының тазалығы мен ар-ождан туралы жазған. Ол «Үш анық» деген еңбегінде дін, ақыл және ғылым туралы ойларын жазды. Шәкәрім де әділетсіздікпен күресіп, қоғамдағы кемшіліктерді сынады. Ол да өмірінің соңында жалғыздық пен қуғын көріп, әділетсіз өлді.

Үш ойшыл да шындықты, әділетті, адамгершілікті бірінші орынға қойған. Олар надандықты, жалқаулықты, өтірікті жек көрді. Сократ қоғамдағы жалған даналармен күресті. Абай мен Шәкәрім қазақ қоғамындағы әділетсіздікті сынады.

Қорытындылай айтқанда, бұл үш ойшыл – бізге үлкен үлгі. Олар бізге дұрыс өмір сүруді, шындықты айту мен ізгілікке ұмтылуды үйретеді. Абай, Сократ, Шәкәрім сияқты адамдардың еңбектерін оқып, түсінсек, біз де рухани тұрғыдан өсеміз деп ойлаймын.

Адамзат баласы ертеден бері адам болмысының мәнін, өмірдің түпкі мақсатын, шындық пен жақсылықтың негізін түсінуге ұмтылып келеді. Бұл ізденісте адам философиясы басты орын алады. Адам философиясының ең басты өзегі – оның ішкі рухы, яғни ар-ождан, ақыл, жүрек, сенім, және ішкі дүниенің тазалығы. Абай, Сократ және Шәкәрім – әр кезеңде, әр мәдениетте өмір сүрсе де, адам бойындағы осы ішкі рухты ең маңызды құндылық ретінде қарастырған ойшылдар.

Сократтың ішкі рух туралы ойы

Сократ – батыс философиясының атасы, рухани ізденістің үлгісі. Ол адамның сыртқы істерінен бұрын ішкі жан дүниесін, моральдық тазалығын басты назарда ұстады. Сократтың «Өз-өзіңді таны» (Gnothi seauton) деген қағидасы – адамның рухани ізденісінің бастауы. Оның пікірінше, адам шынайы бақыт пен даналыққа тек ішкі рухты тәрбиелеу арқылы жете алады. Сократ «рухани дауысты» (daimonion) тыңдаймын дейді – бұл оның ішкі ар-ожданын тыңдау, соған бағыну дегені. Ол адамды жақсы немесе жаман ететін – оның ішкі дүниесі, ар-намысы мен ой-ниеті деп санады. Сол себепті Сократ сыртқы жетістікке емес, ішкі тазаруға ұмтылды. Бұл – адам философиясында ішкі рухтың басымдығын дәлелдейтін көзқарас.

Абайдың рухани адам концепциясы

Абай Құнанбайұлы да өз шығармаларында адам болмысының негізі – оның ішкі рухани әлемі екенін айтып, бұл ұстанымды тереңдете түсті. Ол адам бойындағы мейірім, әділет, ар-ұят, ынсап, қанағат, иман секілді қасиеттерді «толық адамның» негізі ретінде сипаттады. Абай үшін «жүрек» – рухани орталық, ал «ақыл» – бағыт көрсетуші. «Адамның адамшылығы – ақыл, ғылым, жақсы ата, жақсы ана, жақсы құрбы, жақсы ұстаздан болады» деген сөзі ішкі рухтың қалыптасуы – тәрбиеден, білімнен, өзін танудан басталатынын көрсетеді.

38-қара сөзінде:

«Кәміл иман – жүректе болмақ»,

– дейді. Бұл – сыртқы діни рәсімдер емес, адамның ішкі рухани сенімі мен ар-ожданы басты орында екенін білдіреді. Абай ішкі рухты дамытпай, нағыз адам болу мүмкін емес деген ой айтады. Оның бүкіл философиялық жүйесі – адамды ішкі тазару, өзін-өзі тану арқылы жетілдіру.

Шәкәрімнің ар ілімі және рух түсінігі

Абайдың шәкірті әрі рухани ізбасары Шәкәрім Құдайбердіұлы адам болмысы туралы ойды одан әрі тереңдете түсті. Ол адамның өмірдегі жолын анықтаушы басты күш – оның ар-ожданы деп есептеді. Шәкәрімнің “Ар ілімі” – қазақ философиясындағы ішкі рухқа негізделген жүйелі ілім. Ол өзінің “Үш анық” атты философиялық еңбегінде шындықтың үш тірегін айтады: 1) сенім, 2) ақыл, 3) ар. Осы үш негіз арқылы адам рухани кемелдікке жете алады дейді. Шәкәрім былай жазады:

«Ақ жүрек пен арлы ақыл – шындыққа жеткізетін жалғыз жол».

Бұл оның рухани-философиялық жүйесінің түп өзегі – адамның ішкі дүниесін тазартып, ар мен ақылға сүйеніп өмір сүру екендігін көрсетеді.

Шәкәрім де Сократ секілді адам өмірінің мәнін — материалдық емес, рухани ізденісте көрді. Ол үшін адам болу – ішкі рухтың тазалығы мен ар-ұятқа адал болу.

Қорытынды

Сократ, Абай және Шәкәрім – үш түрлі заманның, үш түрлі мәдениеттің өкілдері болса да, олардың адам туралы философиялық ойларының түп негізі – ішкі рухты тану мен жетілдіруге бағытталған. Олар үшін шынайы адам болудың өлшемі – ар-ұят, ақыл мен жүрек бірлігі, ішкі жан тазалығы. Осы арқылы олар адамзатқа рухани дамудың биік үлгісін ұсынды.

Сондықтан да “Адам философиясының өзегі – ішкі рух” деген тұжырым – бұл ұлы ойшылдардың ортақ рухани мұрасы деуге болады.