Europa Zachodnia: 476-1453 lub 1492

Polska: X-XV wiek

W średniowieczu dominowała tematyka religijna, dworka i rycerska.

W Polsce było mało poezji miłosnej, bardzo mało dzieł społecznych.

Typowy bohater:

-Władca: Sprawiedliwy, Obrońca wiary, dbały o honor narodu

-Asceta: Wyrzekający się dóbr materialnych i w pokorze służący bliźniemu,

-Rycerz: Waleczny, Wierny swojemu władcy i narodu, gotowy oddać życie za wiarę i honor.

• -Europejski Barok rozpoczął się pod koniec XVI wieku, czyli około 1580 i zakończył w drugiej połowie XVIII wieku czyli około 1750 roku. 

• -Polski Barok rozpoczął się u schyłku XVI wieku a umowna data to rok śmierci Jana Kochanowskiego. Koniec tej epoki w Polsce przypada na rozpoczęcie panowania ostatniego elekcyjnego Króla Polski Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1764 roku.

Pochodzenie nazwy epoki:

-Nazwa tej epoki wywodzi się prawdopodobnie od portugalskiego słowa "Barocco". Słowem tym przyjęło się określać perły o nieregularnym kształcie.

W języku włoskim to samo słowo oznaczało coś dziwnego i niecharmonijnego. Wraz z upływem czasu określenie "Barokowe" stało się słowem reprezentacyjnym tej epoki, oznaczającym coś nietypowego, wybujałego i Ponad miarę.

Charakterystyka Epoki Baroku

Barok charakteryzował się poglądami Teocentrycznymi, przepychem, kontrastami i dążeniem do wywołania silnych emocji.

W sztuce barokowej ważna była ozdobność i bogactwo - kościoły i pałace zdobiono złotem, rzeźbami i freskami. Wszystko miało robić ogromne wrażenie na człowieku.

Cytaty Baroku

"Vanitas vanitatum et omnia vanitas"

Księga Koheleta 1,2

Oznaczało:

-"Marność nad Marnościami i wszystko to Marność"

"Cogito, ergo sum"

Kartezjusz

Oznaczało:

-"Myślę, więc jestem"

Filozofie Baroku:

Blaise Pascal-

Pascal zasłynął między innymi ze swojego zakładu, według którego warto wierzyć w Boga. Jeśli On jest i wierzymy w Niego, zyskujemy życie wieczne. Jeśli Go nie ma, a my wierzymy, nie tracimy nic. Jeśli natomiast Bóg jest, a my w niego nie wierzymy, tracimy życie wieczne. Z tego wynika, że bardziej "opłaca się" wierzyć. Porównywał on także człowieka do "Trzciny na wietrze"

Kartezjusz-

Uznawany za ojca racjonalizmu Kartezjusz szukał sposobów na dochodzenie do prawdy. Według niego świat składał się z dwóch form istnienia:

Rzeczywistość duchowa (byt myślący - podmiot)

Rzeczywistość przestrzenna (materia niezdolna do myślenia - przedmiot)

Motywy i sztuka Barokowa:

Vanitas

(marność): Jest to jeden z najbardziej reprezentatywnych motywów, ilustrujący nietrwałość życia, ulotność dóbr doczesnych, śmiertelność i konieczność skupienia się na wartościach duchowych, co miało swoje korzenie w Księdze Koheleta.

W kontekście sztuki najbardziej powszechnym i popularnym Był styl Rokoko

Styl sztuki Barokowej:

Dynamiczny i Emocjonalny nurt Europy XVII i XVIII wieku, charakteryzujący się przepychem i bogactwem form

Poeci Baroku:

Wacław Potocki, Mikołaj Sęp-Szarzyński, Daniel Naborowski, Jan Andrzej Morsztyn, William Shakespeare

Literatura Baroku i jej nurty w Polsce:

Nurt dworski: Skupiał się na wyrafinowanych dworzanach, ich życiu i poglądach.

Nurt sarmacki: Dotyczył szlachty, której ideałem był sarmata - dumny, religijny tradycjonalista.

Nurt ziemiański: Obejmuje pamiętnikarstwo, np. utwory Jana Chryzostoma Paska, przedstawiające życie ówczesnej szlachty

W okresie barokowym powstawały takie utwory jak "Sonety" Jana Andrzeja Morsztyna lub inne bardzo popularne utwory Williama Shakespeare takie jak "Hamlet" czy "Romeo i Julia" a także "Makbet". W tym okresie powstał też "Skąpiec" Moliera

Zadania i pytania jawne dotyczące literatury Baroku:

William Szekspir, Makbet

13. Moralna odpowiedzialność za czyny. Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

14. Czy człowiek decyduje o własnym losie? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta

Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

15. Jaki wpływ na człowieka ma sprawowanie przez niego władzy? Omów zagadnienie na podstawie Makbeta Williama Szekspira. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Molier, Skąpiec

16. Czy dobra materialne czynią człowieka szczęśliwym? Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

17. Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi. Omów zagadnienie na podstawie Skąpca Moliera. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Ignacy Krasicki, wybrana satyra

18. Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry. Omów zagadnienie na podstawie znanejCi satyry Ignacego Krasickiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Adam Mickiewicz, Romantyczność oraz wybrane ballady

19. Świat ducha a świat rozumu. Omów zagadnienie na podstawie Romantyczności Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

20. Na czym polega ludowa sprawiedliwość? Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci ballad Adama Mickiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

• twórca racjonalizmu

• autor maksymy ,,Myślę więc jestem”

• wiedzę pewną można osiągnąć dzięki logice i rozumu

• szukał odpowiedzi na pytanie jakie są właściwości Boga,Duszy i ciała

  Pascal

• człowiek jako trzcina myśląca

• uważał że człowieka cechuje nędza wynikająca z kruchości

• Jego miejsce zajął antropocentryzm - pogląd uznający wyjątkową pozycję człowieka w świecie.

• Rozwój renesansowego humanizmu - prąd umysłowy, który zrodził się we Włoszech, a stamtąd na całą Europe.

2.Reformacja - Przemiany duchowe i religijne. Powszechnym zjawiskiem był wówczas handel urzędami i godnościami kościelnymi, wielu duchownych prowadziło wygodne życie, korzystając z bogactwa, skutkiem tego była krytyka innych oraz coraz częstrze głosy wzywające do reformy tej instytucji.

3. Postacie

• Marcin Luter - Zakonnik który wykładał teologię. W 1517r. przybił na drzwiach miejscowej katedry pismo zawierające 95 tez przeciwko rozpowszechnionej wówczas praktyce sprzedaży przez duchownych odpustów.

• Jan Kalwin - Francuski teolog działający w Genewie. W 1534r. stworzył własną doktrynę religijną. Wkrótce kalwinizm zyskał wielu wyznawców.

• Anglikanizm - to odłam chrześcijaństwa, który powstał w XVI wieku w Anglii w wyniku reformacji za panowania Henryka VIII. Łączy on elementy katolicyzmu i protestantyzmu, dlatego często określany jest jako „droga pośrednia”. Anglikanie uznają autorytet Pisma Świętego, ale cenią także tradycję i rozum.

4. Pismo Święte - Zwolennicy ruchu reformacyjnego uznawali Pismo Święte za jedyne źródło objawienia. Ponieważ lektura Biblii stanowiła według nich podstawowy i dostępny dla każdego sposób zbliżenia się do Boga, popierali jej tłumaczenie na języki narodowe i masowe rozpowszechnianie.

5. Renesans w Polsce

Złoty wiek kultury polski - Rzeczpospolita przeżywała rozkwit gospodarczy i cywilizacyjny.

Za panowania Zygmunta I Starego (1506-1548) do kraju przybyli z Włoch liczni artyści, sprowadzeni przez królową Bonę pochodzącą ze słynnego rodu Sforzów. W tym czasie w całym kraju budowano reprezentacyjne pałace i dwory.

6. Filozofia w Renesansie - Filozofowie epoki renesansu reprezentowali stanowisko antropocentryczne. Nieufność budziły twierdzenia, które dawniej były przyjmowane jako niepodważalne prawdy.

7. Postacie w Filozofii renesansu

• Michel De Montaigne - Dowodził że nikt nie dysponuje wiedzą absolutną.

• Erazm z Rotterdamu - Holenderski filozof i teolog. Krytykował wiedzę opartą jedynie na dogmatach

• Człowiek jako najważniejsza wartość

• Podkreślanie jego godności, rozumu, wolnej woli

2.Carpe diem (chwytaj dzień)

• Radość życia, korzystanie z dóbr świata

• Czerpanie przyjemności z prostych rzeczy

Przykład: „Fraszki" Jana Kochanowskiego

3.Stoicyzm i epikureizm

• Stoicyzm - spokój ducha, zgoda na los (np. Pieśń IX Kochanowskiego).

• Epikureizm - umiar w korzystaniu z przyjemności

Przykład: Pieśni Jana Kochanowskiego

4.Harmonia z natura

• Idea życia prostego, zgodnego z przyrodą

5.Motyw Boga

• Bóg jako dobry i bliski człowiekowi

• Religijność pogodna, ufna, bez lęku

6.Motyw ojczyzny i obywatela

• Patriotyzm, troska o los Rzeczypospolitej

• Obowiązek pracy dla dobra wspólnego

7. Motyw nieszczęśliwej miłości

• Miłość cielesna i duchowa

• Często radosna, ale też przemijająca

Przykład: Szekspir - Romeo i Julia

Tematy w malarstwie renesansu:

sceny religijne (np. „Ostatnia Wieczerza” Leonarda da Vinci),

portrety (np. „Dama z gronostajem” Leonarda),

mitologia i alegorie (np. „Narodziny Wenus” Botticellego),

sceny historyczne i rodzajowe,

pejzaże i architektura.

Klasycyzm - nawiązanie do wzorców antycznych: harmonia i symetria, ład, prostota, spokój ;do tematów należały cnota, patriotyzm , sceny z mitologii i historii, malarstwo portretowe.

Rokoko - nawiązuje do baroku cechy lekkość, dekoracyjność, swoboda, kompozycja, asymetria był to styl stosowany głównie w architekturze wnętrza, rzemiośle artystycznym i malarstwie.

Przykłady: niewielkie pałace, zdobione saloniki, gustowne, niewielkie meble, porcelanowe figurki, ornamenty w kształcie muszli.

Artyści :

. Jacques- Louis David - jeden z największych przedstawicieli klasycyzmu jego obrazy jak „Przysięga Horacjuszy” śmierć Marata są pełne patosu i idealizacji.

. Jean-Auguste Dominique Ingres - Kontynuator klasycyzmu znany z precyzyjnych portretów i aktów.

. Marcello Bacciarelli - nadworny malarz Stanisława Augusta Poniatowskiego tworzył portrety i obrazy o tematyce historycznej.

Obrazy

1. Jacques - Louis David „ Przysięga Horacjusza” (1784)

2. Elisabeth Vigèe Le Brum „ Portret Marii Antoniny z Różą” (1783)

3. Marcello Bacciarelli „ Portret Stanisława Augusta Poniatowskiego” ( ok. 1490)

4. „Huśtawka” Jean Honroe Fraganod

• Europa: XVII w - lata 70 XVIII w

• Polska: lata 30 XVIII w - 1822 r.

Oświecenie jest pierwszą epoką w nowożytności, która jest w pełni świadoma swojego istnienia. Określono ją jako „wiek rozumu”. Szczególną wagę przywiązywano do potęgi rozumu.

Charakterystyka epoki :

• Filozofie

Racjonalizm - kierunek filozoficzny który zakłada że rozum jest głównym źródłem poznania

Empiryzm - Kierunek filozoficzny głoszący że źródłem ludzkiego poznania są bodźce zmysłowe

• Hasła epoki i filozofie

„ Cogito ergo sum” - myślę więc jestem

Krytycyzm - postawa , która jest zakłada poddawanie w wątpliwości, opinii czy osądów na temat otaczającego nas świat

Sensualizm - wszelka wiedza pochodzi od wrażeń zmysłowych

Ateizm - brak wiary w istnienie Boga lub bogów

Deizm - pogląd odrzucający wiarę w boską ingerencję w sprawy ludzi i świata

• Polityka :

- krytyka Boga i kościoła

- rozwój publicystyki

- język francuski (językiem międzynarodowym)

Pytanie Jawne

Wady ludzkie w krzywym zwierciadle satyry. Omów zagadnienie na podstawie znanej ci satyry Ignacego Krasickiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

„Bakji” Ignacy Krasicki

To krótkie wierszowany, utwory często oparte na alegorii zwierzęcej, które w humorystyczne sposób krytykują ludzkie wady takie jak zawiść obłuda czy tchórzstwo.

• „ Ptaszki w klatce”

• „Kruk i Lis”

  
  

Satyry

„Pijaństwo” Ignacy Krasicki (satyra)

Główne przesłanie utworu polega na krytyce pijaństwa wartość, umiaru i refleksja nad słabościami.

„Świat zepsuty” Ignacy Krasicki (satyra)

Jest to krytycznym gorzkim obrazem upadku moralnego społeczeństwa XVII w, który ukazuje kontrast między minionymi czasami cnotliwych przodków a współczesną zepsutą młodzieżą.

• „żona modna”

• „Do króla”

„Hymn do miłości ojczyzny” Ignacy Krasicki

To utwór patriotyczny który powstał podczas rozbiorów Polski i stał się manifestem radykalnego patriotyzmu zachęcając do bezgranicznych poświęceń dla ojczyzny.

„Laura i Filon” Franciszek Karpiński

XIX - wieczna sielanka sentymentalna przedstawiająca losy tytułowych bohaterów którzy darzą się uczuciem ale przeżywają moment zwątpienia i zazdrości.

• Średniowieczna filozofia muzyki i harmonii.

• Muzyka odzwierciedlała boski porządek.

• Harmonia dźwięków wpływa na duszę i życie duchowe.

• Duchowość i filozofia św. Franciszka z Asyżu.

• Podkreśla ubóstwo, prostotę i bliskość Boga w naturze.

• Poznanie Boga przez miłość, kontemplację i służbę ludziom.

Obraz jest tryptykiem (składa się z trzech części). W środkowej części siedzi Chrystus na tęczy, w geście sądu, z uniesioną prawą ręką (zbawienie) i opuszczoną lewą (potępienie). U jego stóp Archanioł Michał waży dusze na symbolicznej wadze.

Po prawej stronie widzimy wprowadzanych do nieba zbawionych, którzy spokojnie wchodzą w świetlistą przestrzeń.

Po lewej stronie widać potępionych, wciąganych do piekła przez demony, w scenach pełnych grozy, ognia i chaosu.

Średniowieczny charakter

- Teocentryzm – w centrum przedstawienia znajduje się Chrystus jako sędzia wszechświata.

- Moralizatorstwo – obraz jest nie tylko dziełem sztuki, ale i pouczeniem: pokazuje wyraźny podział na dobro i zło, niebo i piekło.

- Symbolika – waga dusz, tęcza, aniołowie i diabły są nośnikami religijnych treści, zrozumiałych dla ludzi epoki.

- Strach przed potępieniem – silne akcentowanie kar piekielnych miało skłaniać wiernych do życia zgodnego z nauką Kościoła.

Główne cechy malarstwa średniowiecznego:

1. Tematyka religijna – dominowały przedstawienia scen biblijnych, wizerunki Chrystusa, Matki Bożej, apostołów, świętych i aniołów. Celem tych obrazów było przybliżenie wiernym treści wiary.

2. Symbolika – malarstwo nie miało na celu realizmu, lecz wyrażenie treści duchowych poprzez symbole, np. kolory, gesty czy układy postaci miały ukryte znaczenia.

3. Brak perspektywy – obrazy były płaskie, często pozbawione głębi, proporcje nie były realistyczne, a ważniejsze postacie przedstawiano jako większe od pozostałych (tzw. hieratyczność).

4. Styl bizantyjski – w wielu rejonach Europy, zwłaszcza we wschodnich, wpływ miało malarstwo bizantyjskie, charakteryzujące się złotym tłem, sztywnymi, majestatycznymi postaciami i bogatą dekoracyjnością.

5. Rozwój iluminatorstwa – oprócz fresków i obrazów tablicowych, ogromne znaczenie miało zdobienie rękopisów (miniatury). Były to drobiazgowe, bogato zdobione ilustracje w księgach religijnych i czasem świeckich.

6. Przejście do gotyku – w późnym średniowieczu, zwłaszcza w okresie gotyku, zaczęły pojawiać się próby większego realizmu, lepszego oddania ruchu, emocji i przestrzeni, co stopniowo prowadziło do zmian w sztuce wczesnorenesansowej.

W średniowieczu wielu artystów pozostawało anonimowych – często nie podpisywano dzieł, bo ich celem było oddanie chwały Bogu, a nie własne autorstwo.

• Czas i miejsce: XV w., klasztor na Świętym Krzyżu.

  
  

• Rodzaj utworu: plankt (pieśń żałobna).

  
  

• Podmiot liryczny: Matka Boska stojąca pod krzyżem.

  
  

• Temat: cierpienie Maryi z powodu męki i śmierci Jezusa.

  
  

• Cechy: monolog, wiele pytań retorycznych i apostrof, emocjonalny ton, ukazuje Maryję jako zwykłą matkę przeżywającą ból po stracie syna.

  
  

• Znaczenie: pokazuje ludzką stronę postaci świętych i zbliża wiernych do przeżyć religijnych poprzez współczucie i wzruszenie.

• Autor „Lamentu świętokrzyskiego” jest nieznany.

„Legenda o świętym Aleksym”

• Czas i gatunek: powstała w średniowieczu (ok. XV w.), jest to legenda hagiograficzna (czyli o życiu świętego).

  
  

• Temat: opowiada historię św. Aleksego – młodego mężczyzny z bogatego domu, który porzuca dostatnie życie i małżeństwo, aby w ubóstwie i modlitwie służyć Bogu.

  
  

• Treść w skrócie:
  

  Aleksy opuszcza dom w noc poślubną, oddaje majątek ubogim i wyrusza w podróż.

  Przez wiele lat żyje w skrajnej nędzy i modlitwie, nie szukając chwały u ludzi.

  Po latach wraca do rodzinnego domu, gdzie mieszka nierozpoznany jako żebrak pod schodami, pogardzany przez służbę.

  Umiera niezauważony, dopiero po śmierci objawia się, kim naprawdę był.

  
  

• Idea / przesłanie:
  

  Wartość wyrzeczenia, pokory i ubóstwa w służbie Bogu.

  Przykład średniowiecznego ideału ascety – życie poświęcone całkowicie religii, a nie sprawom doczesnym.

  
  

• Forma: napisany wierszem, w języku polskim, prawdopodobnie na podstawie łacińskiego oryginału.

  
  

• Autor: nieznany (jak większość średniowiecznych utworów).

„Pieśń o Rolandzie”

• Czas i gatunek: powstała pod koniec XI w., jest to epos rycerski (francuski chanson de geste).

  
  

• Temat: opowiada o heroicznej śmierci Rolanda, rycerza Karola Wielkiego, i jego wiernej służbie dla króla i Boga.

  
  

• Treść w skrócie:
  

  Roland, dowódca tylnej straży armii Karola Wielkiego, zostaje zdradzony przez Ganelona.

  Walczy bohatersko w bitwie pod Roncevaux przeciwko Saracenom.

  Odmawia wezwania do pomocy, by zachować honor, i ginie, dmąc w róg Olifant.

  Po śmierci Rolanda Karol Wielki mści się na wrogach, a bohater zostaje uznany za wzór rycerskiego męstwa i lojalności.

  
  

• Cechy charakterystyczne:
  

  Bohater idealny: odważny, honorowy, wierny Bogu i królowi.

  Silny podział na dobro i zło, epickie opisy bitew.

  Podkreślenie wartości rycerskich i chrześcijańskich.

  
  

Rodzaj literacki: dramat / dialog dydaktyczny.

Gatunek: moralitet (utwór z przesłaniem moralnym).

Alegoryczność: Śmierć jest przedstawiona jako osoba, symbolizująca nieuchronny koniec.

Groza + dydaktyzm: obraz ma przestraszyć i skłonić do refleksji.

Humor i satyra: w krytyce różnych stanów pojawiają się ironiczne komentarze.

Typowe dla średniowiecza memento mori – „pamiętaj o śmierci”.

Memento mori – każdy musi umrzeć.

Vanitas – marność dóbr doczesnych.

Równość wobec śmierci – niezależnie od pozycji społecznej.

Rozrachunek moralny – śmierć jako przypomnienie o sądzie ostatecznym.

Utwór pokazuje średniowieczne spojrzenie na życie: człowiek powinien pamiętać o śmierci i przygotować się do życia wiecznego.

To przykład kultury „tańca śmierci” (danse macabre), popularnej w sztuce tego czasu.

10. Motyw cierpiącej matki. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Lamentu świętokrzyskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią (fragmenty)

11. Motyw tańca śmierci. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Pieśń o Rolandzie (fragmenty)

12. Średniowieczny wzorzec rycerza. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów Pieśni o Rolandzie. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

• Powstał w Europie w XII–XVI wieku.

• Charakteryzuje się strzelistymi, wysokimi budowlami.

• Stosuje ostrołuki i sklepienia żebrowe.

• Duże okna wypełnione witrażami.

• Bogata dekoracja rzeźbiarska, np. gargulce i figury świętych.

• Cel: wrażenie lekkości i „wzniesienia ku niebu”.

• Najczęściej stosowany w katedrach i kościołach.

• Rozwinął się w Europie w X–XII wieku.

• Charakteryzuje się masywnymi, ciężkimi budowlami z grubymi murami.

• Stosuje półkoliste łuki i sklepienia kolebkowe.

• Małe okna, często niewielkie i wąskie.

• Dekoracja rzeźbiarska głównie wokół portali i kolumn.

• Budowle dają wrażenie solidności i trwałości.

• Najczęściej używany w kościołach i opactwach.

• Czas i miejsce: średniowiecze, królestwo Kornwalii i Irlandia.

  
  

• Rodzaj utworu: legenda rycerska, romans dworski.

  
  

• Bohaterowie:

  Tristan – rycerz, siostrzeniec króla Marka;

  Izolda – piękna księżniczka z Irlandii;

  król Marek – władca Kornwalii.

  
  

• Temat: tragiczna miłość Tristana i Izoldy, konflikt między obowiązkiem a uczuciem.

  
  

• Cechy: silne emocje, zakazana miłość, intrygi dworskie, tajemne spotkania, tragiczny finał; obecność motywu magicznego napoju miłosnego.

  
  

• Znaczenie: ukazuje siłę miłości, dramat wyboru między lojalnością a namiętnością; symbolicznie pokazuje, że uczucia mogą przezwyciężyć rozsądek i obowiązki.