Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp đang ở giai đoạn quyết liệt, Đảng ta quyết định mở chiến dịch Đông Xuân năm 1953 – 1954, đơn vị hành quân đi chiến dịch, đồng chí Bế Văn Đàn làm liên lạc tiểu đoàn.

Một đại đội của tiểu đoàn được giao nhiệm vụ bao vây giữ địch ở Mường Pồn. Lúc đó, khi thấy lực lượng ta ít, địch tập trung hai đại đội có phi pháo yểm trợ liên tiếp phản kích, nhưng cả hai lần chúng đều bị quân ta đánh bật.

Cuộc chiến đấu diễn ra căng thẳng và quyết liệt. Địch liều chết xông lên. Ta kiên quyết ngăn chặn, chốt giữ. Cần có lệnh cho đại đội quyết tâm giữ ở Mường Pồn bằng bất cứ giá nào, để các đơn vị khác triển khai lực lượng, thực hiện các chủ trương của chiến dịch. Mặc dù đồng chí vừa đi công tác về nhưng khi thấy chỉ huy thông báo đồng chí đã xung phong lên đường làm nhiệm vụ. Mặc cho bom rơi, đạn nổ, đồng chí đã dũng cảm vượt qua lưới đạn dày đặc của địch, xuống truyền đạt mệnh lệnh cho đại đội kịp thời, chính xác. Trong khi đó, trận chiến đấu diễn ra ngày càng ác liệt hơn, đồng chí được lệnh ở lại đại đội chiến đấu. Địch phản kích lần thứ ba, chúng điên cuồng mở đường tiến, đại đội bị thương vong nhiều, chỉ còn 17 người, bản thân Bế Văn Đàn cũng bị thương, nhưng đồng chí vẫn tiếp tục chiến đấu. Một khẩu trung liên của đơn vị không bắn được vì xạ thủ hy sinh. Khẩu trung liên của Chu Văn Pù cũng chưa bắn được vì không có chỗ đặt súng, tình thế hết sức khẩn trương, không ngần ngại Bế Văn Đàn chạy lại cầm 2 khẩu trung liên đặt lên vai mình và hô bạn bắn. Đồng chí Pù còn do dự thì Bế Văn Đàn đã nói: ‘’Kẻ thù trước mặt, đồng chí có thương tôi thì bắn chết chúng nó đi’’. Đồng chí Pù nghiến răng nổ súng vào đội hình quân địch quật ngã hàng chục tên. Địch hoảng hốt bỏ chạy, đợt phản kích này của chúng bị bẻ gãy. Trong lúc lấy thân mình làm giá súng, đồng chí Bế Văn Đàn bị hai vết thương nữa và đã anh dũng hy sinh, hai tay vẫn còn ghì chặt súng trên vai mình. Tấm gương dũng cảm của đồng chí đã cổ vũ cán bộ, chiến sĩ trên toàn mặt trận hăng hái thi đua giết giặc lập công, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ chấn động địa cầu.

Đồng chí Bế Văn Đàn lúc hy sinh là tiểu đội phó, Đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam. Tấm gương chiến đấu dũng cảm, chấp hành nghiêm mệnh lệnh của cấp trên hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ được giao. Do đó, trong đại hội mừng công của đơn vị, đồng chí Bế Văn Đàn được truy tặng Huân chương chiến công hạng nhất và được bình bầu là chiến sĩ thi đua số một của tiểu đoàn. Với những thành tích đặc biệt xuất sắc, ngày 31/8/1955, đồng chí được Quốc hội truy tặng danh hiệu anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân và Huân chương quân công hạng nhì.

Đồng chí Bế Văn Đàn là một người anh hùng liệt sĩ cùng hàng ngàn các anh hùng liệt sĩ đã ngã xuống lúc tuổi đôi mươi, góp phần làm nên chiến thắng Điện Biên Phủ ‘’nên vành hoa đỏ, nên thiên sử vàng’’ và đến Đại thắng mùa xuân năm 1975 lịch sử. Với những cống hiến đó, đồng chí không những là một tấm gương, một niềm tự hào của nhân dân các dân tộc Cao Bằng mà còn là niềm tự hào của nhân dân cả nước.

Anh hùng Liệt sĩ Bế Văn Đàn (1930-12/12/1953), Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân (truy phong; 31/05/1955), hy sinh là Tiểu đội phó thuộc Đại đội 674, Tiểu đoàn 251, Trung đoàn 174, Đại đoàn 316.

Huân chương Quân công hạng Nhì, Huân chương Chiến công hạng Nhất. Bế Văn Đàn sinh năm 1931, dân tộc Tày, quê ở xã Triệu Ấu, huyện Phục Hoà (nay là huyện Quảng Hòa), tỉnh Cao Bằng. Anh sinh ra trong một gia đình có mẹ chết sớm, cha làm thợ mỏ, chú hoạt động cách mạng bị thực dân Pháp bắt rồi giết. Anh phải đi ở cho địa chủ từ nhỏ. Sau năm năm đi ở, anh trốn về ở với dì và tham gia du kích. Tháng 1 năm 1949, Bế Văn Đàn xung phong vào bộ đội và tham gia nhiều chiến dịch.
        Đông Xuân 1953 – 1954, Bế Văn Đàn làm liên lạc tiểu đoàn cùng đơn vị hành quân đi chiến dịch. Một đại đội của Tiểu đoàn 251 được giao nhiệm vụ bao vây địch ở Mường Pồn (Lai Châu). Thấy lực lượng ta ít, quân Pháp tập trung hai đại đội có phi pháo yểm trợ liên tiếp phản kích, nhưng cả hai đợt đèu bị quân ta đánh bật lại. Tình hình chiến đấu hết sức căng thẳng. Pháp liều chết nống ra. Ta kiên quyết ngăn chặn.
Bế Văn Đàn vừa đi công tác về đã xung phong làm nhiệm vụ. Anh vượt qua lưới đạn dày đặc của địch truyền mệnh lệnh cho đại đội kịp thời, chu đáo.

        Tình hình chiến đấu ngày càng ác liệt, anh được lệnh ở lại đại đội chiến đấu. Khi quân phản kích đợt ba, quân Pháp điên cuồng mở đường tiến. Đại đội thương vong chỉ có 17 người, bản thân Bế Văn Đàn cũng bị thương nhưng anh vẫn tiếp tục chiến đấu. Một khẩu trung liên không bắn được do xạ thủ hy sinh, còn khẩu trung liên của Chu Văn Pù không bắn được vì chưa tìm được chỗ đặt súng. Không do dự, Bế Văn Đàn rời khỏi công sự, lao đến cầm hai chân trung liên đặt lên vai mình nói như ra lệnh: “Kẻ thù trước mặt, đồng chí có thương tôi thì bắn chết chúng nó đi”. Khẩu trung liên nhả đạn về phía quân Pháp, đẩy lùi đợt phản kích. Bế Văn Đàn mình đầy thương tích và đã anh dũng hy sinh, hai tay còn ghì chặt chân súng trên vai. Anh được kết nạp Đảng tại trận địa.

         Sự hy sinh anh dũng của Anh hùng Liệt sĩ Bế Văn Đàn đã đi vào thơ ca. Tên của anh được đặt cho nhiều đường phố và trường học và thật là vinh dự tên anh được dùng để đặt tên cho trường của chúng ta: "Trường Tiểu học Bế Văn Đàn"

Mồ côi cha từ nhỏ, tuy nhiên nhờ sự tảo tần của người mẹ, ông vẫn được cho theo học chữ Hán tại làng, được thầy học cải tên thành Lê Văn Duyện^[2]. Sau đó, ông được cho học tiếp thêm khoảng 2 năm tiếng Pháp^[3]. Vì gia cảnh quá ngặt nghèo, năm 16 tuổi,^[2] ông xin đi làm công cho một hãng buôn ở Vinh để có thêm tiền sinh kế cho gia đình. Một thời gian sau, ông chuyển sang làm công nhân nhà máy diêm Bến Thủy và bị đuổi việc vì đã vận động công nhân đấu tranh đòi quyền lợi với giới chủ bóc lột. Từ đó, ông bước vào con đường làm một nhà cách mạng chuyên nghiệp.

Sáng ngày 18 tháng 11 nǎm 1964, trong trận chiến với Không quân Hoa Kỳ tại phía tây tỉnh Quảng Bình, ông bị máy bay bắn bị thương nát đùi phải, song ông yêu cầu phẫu thuật bỏ chân, tiếp tục được vào bờ công sự và chỉ huy chiến đấu, động viên đồng đội bằng khẩu lệnh "Nhằm thẳng quân thù! Bắn!"^[4].

Trong quá trình công tác, ông từng làm trinh sát thuộc C3 Đoàn 99, kế đó là Tiểu đội trưởng trinh sát, Trung đội trưởng pháo cao xạ, rồi Chính trị viên phó đại đội pháo cao xạ.^[1][5] Khi tử trận, ông mang quân hàm Thiếu úy, Chính trị viên Đại đội 3, Tiểu đoàn 14 pháo cao xạ, Sư đoàn 325, Quân khu 4.

Hiện hài cốt của ông được an táng tại nghĩa trang xã Ngũ Kiên.^[1]

Đồng chí Ngô Gia Tự sinh ngày 3-12- 1908 tại tổng Tam Sơn, phủ Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh (nay là thôn Tam Sơn, xã Tam Sơn, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh). Xuất thân trong một gia đình gia giáo và có truyền thống yêu nước, Ngô Gia Tự đã sớm bộc lộ tư chất thông minh, có chí hướng và tinh thần yêu nước nồng nàn. Vào học Trường Bưởi (Hà Nội) khi mới 14 tuổi, được tiếp xúc với trào lưu tư tưởng tiến bộ, cậu học trò nhỏ đã nhanh chóng hòa mình vào các hoạt động của học sinh, sinh viên. Năm 1925, Ngô Gia Tự hăng hái tham gia phong trào đấu tranh đòi thực dân Pháp thả nhà yêu nước Phan Bội Châu. Một năm sau, do tích cực hưởng ứng phong trào đấu tranh đòi truy điệu cụ Phan Chu Trinh, Ngô Gia Tự đã bị Giám đốc Trường Bưởi đuổi học vì “tội” chống lại “Chính phủ bảo hộ”. Về quê lao động nhưng trong lòng chàng thanh niên yêu nước luôn nung nấu mong muốn tìm bạn chí hướng để hoạt động cách mạng. Giữa năm 1926, khi mới 18 tuổi, Ngô Gia Tự được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên và hơn một nửa
Từ đó, Ngô Gia Tự trở thành một trong những chiến sĩ tiên phong trong phong trào cách mạng giải phóng dân tộc và được chỉ định về Bắc Ninh gây dựng cơ sở. Cuối năm 1927, Tỉnh bộ Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên Bắc Ninh - Bắc Giang thành lập, ông tham gia vào Ban Chấp hành, sau đó làm Bí thư Tỉnh bộ Bắc Ninh - Bắc Giang và được bầu làm Ủy viên Kỳ bộ Hội Việt Nam Các mạng thanh niên Bắc Kỳ. Tháng 9- 1928, Kỳ bộ Hội Việt Nam Cách mạng thanh niên Bắc Kỳ mở hội nghị đã đưa ra cuộc vận động phong trào “vô sản hóa”, đưa các hội viên vào nhà máy, hầm mỏ, đồn điền để lao động, tự rèn luyện; đồng thời tuyên truyền giác ngộ, tổ chức vận động công nhân và nhân dân lao động đi theo cách mạng.

Ngay sau khi thành lập Đông Dương Cộng sản Đảng Nam Kỳ, Ngô Gia Tự đã chỉ đạo chọn Nhà máy Ba Son (Sài Gòn), đồn điền Phú Riềng (Biên Hòa - Đồng Nai), xã Vĩnh Kim (Tiền Giang) làm điểm để xây dựng Chi bộ Đảng Cộng sản. Thực tế cho thấy, phong trào cách mạng ở Nam Kỳ đã phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và chất lượng, đóng góp to lớn cho sự nghiệp đấu tranh chống thực dân Pháp giải phóng dân tộc.

Sau khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời ngày 3-2-1930, Ngô Gia Tự đã được Hội thống nhất các tổ chức Cộng sản ở Nam Kỳ tín nhiệm bầu làm Bí thư Cấp ủy lâm thời Đảng bộ Đảng Cộng sản Việt Nam ở Nam Kỳ. Trong giai đoạn đầu thành lập Đảng, giữa lúc phong trào đấu tranh của quần chúng ở Nam Kỳ đang cần có sự chỉ đạo sâu sắc thì tối 31-5-1930, Ngô Gia Tự bị địch bắt. Biết ông là cán bộ cấp cao của Đảng, kẻ thù đã tìm mọi cách từ dụ dỗ, mua chuộc đến dùng cực hình tra tấn dã man nhằm khuất phục ông. Nhưng trước ý chí quật cường của người cộng sản chân chính, chúng phải bất lực. Trong lao tù của thực dân Pháp, Ngô Gia Tự luôn tự nhắc mình và anh em đồng chí: “Chúng ta phải chịu đựng, phải hi sinh tất cả cho Đảng, sinh mệnh của Đảng quý hơn sinh mệnh của mình”. Sau 3 năm bị giam giữ, bốn lần xét xử, thực dân Pháp bất chấp công lý, nhân quyền đã khép Ngô Gia Tự một bản án tử hình, ba bản án khổ sai chung thân và bí mật đưa đi đày ở nhà tù Côn Đảo.

Dù bị giam hãm ở chốn “địa ngục trần gian”, nhưng với quyết tâm “Phải biến nhà tù thành trường học, không nên bỏ phí thì giờ. Bất kỳ ở đâu, chúng ta cũng có thể hoạt động cho chủ nghĩa cộng sản được”, Ngô Gia Tự luôn tranh thủ mọi cơ hội để truyền bá kiến thức, nâng cao lý luận cách mạng, xây dựng niềm tin vào thắng lợi tất yếu của cách mạng Việt Nam cho các chiến sĩ cộng sản và những người bạn tù. Ngô Gia Tự đã được tín nhiệm vào Ban Chi ủy Chi bộ Nhà tù. Trước những cực hình tra tấn, ông không hề dao động tinh thần, thậm chí nhiều lần còn dũng cảm chịu đòn thay cho bạn tù, giành việc nặng nhọc, nguy hiểm thay cho anh em. Tấm gương đó đã cảm hóa được một số người ở các đảng phái khác nhận ra lý tưởng cộng sản, tự nguyện gia nhập và chiến đấu dưới ngọn cờ vẻ vang của Đảng Cộng sản Việt Nam.

Cuối năm 1934, Chi bộ Nhà tù Côn Đảo đã tổ chức cho ông và bảy chiến sĩ cộng sản vượt biển về đất liền giúp Đảng khôi phục phong trào cách mạng. Nhưng chiếc thuyền mong manh không chịu được sóng biển mùa gió chướng. Tất cả các chiến sĩ trong đoàn đã anh dũng hi sinh. Năm ấy, Ngô Gia Tự mới 26 tuổi, độ tuổi tràn đầy sức lực, tài năng và trí tuệ cống hiến cho Đảng, cho sự nghiệp giải phóng dân tộc.