وە چوار توخمی ھەیە

‏-rules

‏-medium

‏-messages

‏-devices

وە ئەو ئامێرەی کە کۆنێکشنی پێ دروست ئەکرێت 

ئەکرێ مۆبایل یان کۆمپیوتەر ی کلاینت یان سێرڤەر بێت

ئەو ئامێرانەی نێوەندگیری ئەم پەیوەندیە ئەکەن بەرپرسن لە ناردن و وەرگرتنی داتا

نموونەی  ئەو ئامێرانە :

سویچ - ڕاوتەر - فایەرواڵ

Medium ھۆکاری گواستنەوەی  زانیاریەکەیە لە نێوان نێنەر و وەرگر

کە ئەکرێ بە چەن جۆرێکەوە 

‏-copper

‏-fiber optics

‏-wireles

Rules

ستانداردێکە کە دیاری ئەکات  نامە یان ئەوەی ئەینێری

چۆن ئەگات و چۆن بە ناو نێتۆرکەکە ئەڕوات .

جۆرەکانی نێتۆرک بە پێی فراوانیان : 

‏١-local area network ( lan )

‎ئەم تۆرە پێی ئەوترێ ناوخۆی چونکە تۆڕێکی بچوکە و لەوانەیە  لە ناو بینایەک یان ژوورێکدا بێت کە لە چەن کۆمپیوتەرێک تیپەڕناکات

‏٢- metropolitan area network  - man

ئەم جۆرەیان لە لان گەورەترە و لەوانەیە لە بەینی چەن بینایەکی شارێکدا بەکار بێت بەڵام ئامێری پێشکەوتوتر بەکاردێت وەک لە lan

‏٣-wide area network - wan

ئەم جۆرەیان برییتیە لە پێکەوە بەستنی چەن lan و man ێک..کە چەندین شار و وڵات پێکەوە ئەبەستێتەوە ھەروەکو internet

ڕێگاکانی بەستن و گەیاندنی داتا و زانیاری لە تۆڕێکدا بە ڕێگەی کێبڵ تا ڕادەیەک ئاسانتر و بێ سەر ئێشە ترە

کە ئەمیش چەند جۆرێکی ھەیە :

‏-coaxial 

‏-UTP

‏-STP

‏-ScTP

Coaxial

ئەم جۆرەیان کۆنە و لە شێوەی وایەری تەلەفیزیۆندایە  و ئێستا بەکارھێنانی کەمترە  و وە لە چوار بەشی سەرەکی پێک دێت کە تەنیا یەک تاڵ مس بەشداری گەیاندن و وەرگرتنی داتا دەکات copper conductor وە بەشەکانی تر پارێزگاری دەکەن لە کەم کردنەوەی تەزووی دەرەکی و نەڕووشانی  بۆ ئەوەی داتاکەی ناوی توشی لاوازی و فەوتان نەبێت وە ئەو کۆنێکتەرەی کۆتایی ۆێ دەھێنێ پێی دەوترێ BNC کە ئەمەش بەشەکانیەتی

Copper conductor 

Plastic insulation

Braided copper shielding

Outer jacket

 وە ئەمجۆرە چەن تایبەتمەندییەکی ھەیە  کە لە جۆرەکانی تر جیای ئەکاتەوە :

نرخەکەی لە UTP و STP گرانترە و لە fiber optic ھەرزانترە

وە ئەمیش دوو جۆری ھەیە

‏-10basE2

‎واتە لە توانایدایە 10 مێگا بت زانیاری بگوازێتەوە لە چرکەیەکدا

بۆ ماوەی ٢٠٠ مەتر

‏-10basE5

واتە لە توانایدایە 10 مێگا بت زانیاری بگوازێتەوە لە چرکەیەکدا

بۆ ماوەی ٥٠٠ مەتر

STP

‎ئەم جۆرەیان شێلدێک بەدەوری تأڵە وایەرەکانەوە هەیە ئەمیش پارێزگارى دەکات

‎لەسورە کارەباییەکانى دەرەوە و کار لە خێرایەکەى ناکات

UTP

ئەم جۆرەیان کۆتای بە Rj45 ھاتووە و بۆ بەستنی نێتۆرکی بچوک بەکار دێت

نرخی ھەرزانە و دروستکردنی ئاسانە

Rj45

‏ RJ45 بریتــە لەو پارچە پشسـتکیە ڕونەى دەکرێت بەکۆتـایى وایــەرى نیتۆرکــەوەد هەشت کـونى وردى مسـى (pn)ى تێـدایەد هەشـت تـاڵى وردى وایەرەکە دەچێـتە ناوى و کەپس دەکرێت 

بەهۆى ئارجەیەوە ئامێرەکان ( راوتەر – سوی – هاب )و کۆمپیوتەر پێکەوە دەبەسترێند ئەو پۆرتەى ئارجەیەکەى تێدەچێت

پێى دەڵێن Ethernet

وە دوو جۆر بەستنی ھەیە :

- Straight

‎لەم جۆرە بەستنەدا هەموو رەنگەکان بەرامبەر بەیەکەد ئەم جۆرە بەستنى ئاسانەد

‎ئەم جۆرەیان بۆ پێکەوەبەستنى چەند کۆمپیوتەرێک وهابێک بەیەکەوە بەکاردێت

یان

کۆمپیوتەر  و سویچ 

سویچ و ڕاوتەر

ڕیپیتەر و کۆمپیوتەر 

- Crossover

‎ئەم جۆرەیان بۆ پێکەوەبەستنى دوو ئامێرى وەک یەک بەکاردێتد وەکو دوو

‎ سوی و دوو هاب و دوو راوتەر و دوو کۆمپیوتەرد شێوازى بەستنى Crossover جیاوازە.

بۆ بەستنی سویچ  و سویچ

ڕاوتەر  و ڕاوتەر 

کۆمپیوتەر  و کۆمپیوتەر 

ڕیپیتەر  و ھاب

Network topography 

‎هەیکەلبەندى یان نەخشەکانى نێتۆرک شەش جۆر لە دیزاین و نەخشەمان هەیە بۆ

‎دروستکردنى نێتۆرک هەر نەخشەو ســودو زیانى  خۆی ھەیە

ھۆکار و لەبەرچاوگرتنەکان بۆ دروست کردنی  network topography 

 پێوانەی پرۆژەكه چەند ئامێرو كەلوپەلت  پێویسته

• بڕی ترافیك لەسەر  نێتۆركەکە  

• بودجەی تەرخانکراو  بۆ پرۆژەکە

چەند جۆرێکی ھەیە

‏ 1-physical topology 

بریته له پەیوەندی  فیزیكی له نیتۆركدا بۆنمونه :  کۆمپیوتەر  وکێبڵ و ئامێرەکان

‏-Ring Topology

هەموو  ئامێرەکان  له لوپێكی داخراودا كاردەکەن و

داتاكان بەیەک ئاراسته دەڕۆن

‏:Star Topology

بەشێوەى ئەستێرە دەبەسترێت هاب یان سوی لەناوەراستدا دانراوە کۆمپیوتەرەکان بەیەکەوە دەبەستێت. کاتێک زانیارى دەنێرین دەچێتە سویچەکەوە ئەوکات دەچێت بۆ

کۆمپیوتەرەکان

‏Mesh Topology

ئەم جۆره لەو شوێنانە بەکاردێت  كه پێویستیان بەدووبارەبوونەوەی  ئامێرى زۆرهەیە لەم جۆرەدا زۆرجار کۆمپیوتەرێک سێ وایەر یان زیاترى پێوەیە کاتێک زانیارى دەنێریت بۆ کۆمپیوتەرى بەرامبەر نزیکترین رێگا دەدۆزێتەوە بۆ ئەوەى زانیاریەکە بگەیەنێت بۆیە ئەم جۆرەیان باشترین و خێراترین جۆریانە. ئەگەر وایەرێک تێکچو ئەوا وایەرەکانى تر ئیش دەکەن

و زانیاریەکە دەگەیەنێت

‏Tree Topology

ئـەم جـۆره دروسـت دەکرێت لـه جۆرەکانی  تر بۆ نمونـه هەندیک جار  لـه

‏Star و Busدروست دەکرێ

‏2-Logical Topology : بریتیه له رۆیشتنی داتا له ئامێڕێكە بۆ ئامێرەکانی تر ئەمیش به چەند شێوەیەک داتاكان دەڕوات :

‏ Peer – to – pee : رۆیشتنی داتا له ئامێرێكەوە بۆ ئامێرێكی تر 

‏Multi – Access :لەوانەیە كۆمەڵێک بەکارھێنەر بگەنە ئەو داتایە

‏( Ring ( Token passing: كاتێك داتا دەنێریت ئەگەر ئامێری مەبەست وەریبگریت

ئیتر دەوەستێت  لەناردنی  داتا و ناڕوات بۆ ئەوانی تر

‎کۆمەڵێـک یاسـاو رێسـایە کـار ئاسـانى دەکـات بـۆ گواسـتنەوەى داتـاو

‎زانیاریەکاند مرۆڤەکان بۆ گفتوگۆ زمان بەکاردێنن ئەگەر کەسـێک زمـان نەزانێـت  لەو کۆمەڵگایەدا کاروبارەکانى بۆ ناکرێـتد پرۆتۆکـۆلی هەمـان کـاریگەرى هەیە واتە بـێ پرۆتۆکـۆل نێتـۆرک کارناکـات. هەر پرۆتۆکـۆلەو کـارى خـۆى دەکـات و

‎لێپرسراوە لە کارێک. کۆمپیوتەرەکان بە زمانى پرۆتۆکۆل لەیەکتر تێدەگەند چەندین پرۆتۆکۆلى گرنگمان هەیە باسى دەکەین IPیەکێکە لە پرۆتۆلەکان. 

‎پەیوەندییە سـەرکەوتووەکانی  نێـوان ئامێرەکان بـەھۆی كۆمـەڵێک پرۆتۆكـۆلی

‎جیاوازەوە دەبێت

Network model

هەموو سیستمی نێتۆرك لەسەر  ئەم مۆدێشنە كاردەکەن دوو جۆر Network Modelsمان هەیە:

‏Protocol Models • Reference Models •

‏Protocol Models: 

لەبواری  ئینتەرنێتدا  بەکاردێت  له كۆمێڵێک  پرۆتۆكۆلی

تایبەت پێكهاتووه نمونەش بریتیه له :

‏Transmission Control Protocol/Internet Protocol (TCP/IP)

لە چوار  چینی تایبەت پێكهاتووه كە ھەر  چینێك كارێكی تایبەت دەکات

‏: Reference Models نمونەش بریتیە )OpenSystemsInterconnection(OSI :

لە حەوت چینی تایبەت  پێكهاتووه كەھەر  چینیك ئیشی تایبەتی خۆی دەکا

TCP/IP MODEL

‎لەبواری ئینتەرنێتدا بەکاردێت لەچوار چین پێكدێت داتاكان بەم  چینانەدا  دەڕۆن  بۆ ئامێری بەرامبەر دوباره له كۆمپیوتەری بەرامبەر بەھەمان چیندا دەڕواتەوە  بەلام ئەمجارەیان لەخوارەوە   بۆ سەرەوە  واته چی گۆرانكاری بەسەردا  هاتووه گۆرانكاریەکان پێچەوانە  دەکاتەوە هەتا  ئەوکاتەی  دەبێتەوە به داتاکەی  یەکەمجار و

‎بەکارھێنەر دەیبینێتەوە

‎كاتێك داتا بەم چینانەدا  دەڕوات  دەبێت  چەند  هەنگاویک  ببڕێت و گۆرانكاری بەسەر داتاكاندا دێت هەنگاوەکانی رۆیشتنی داتا له چینەکاندا:

ھەنگاوەکانی  ڕۆشتنتی داتا  لە ناو چینەکاندا :

‎ •دروستكردنی داتا لەسەر چینی Application •داتاكان پارچە پارچە دەبێت  و دەپێچرێتەوە  بۆ ئەوەی  بە ئاسانی  بەناو ستاكدا بڕوات

‎داتایەک له Network Accessدروست دەبێت بۆ ئەوەی  به ناوەندی

‎گوێزەرەوەدا تێپەڕبێت  داتاكه دەگوازرێتەوە بەناو  ئینتەرنێتدا بۆ ئەوەش پێویستمان به كێبڵ  و ئامێر ھەیە

‎دواتر وەرگر له چینی Network Accessوەریدەگرێت

‎•هەڵوەشاندنەوە و كۆكردنەوەی  داتاكان لەڕێگەی ناونیشانێكەوە  دەبێت كه

‎پێوەیەتی •

‎پاشان داتاكان سەردەکەوێت بۆ چینەکانی  تر تا دەگاتە چینی Application و

‎دەبێت به زانیاری(

داتا –داتا سەرەتا دەچێتە  چینی حەوتەم 

‏Application layerلەیەکەم چین

لەبەشی  سەرەوە بەڵام  به چینی حەوتەم دادهنرێت

•

پارچه -داتاكه دێته چینی خواتر پارچه پارچه دەبێت

•

پاكێت -له چینی پێنجەمدا  پارچەکان دەکرێنە پاكێتەوە

• 

فرەیم -پاكێتەکان دەبنه فرەیم  و پاش و پێشیان بۆ دروست دەبێت

• 

بت -له كۆتایدا فرەیمەکە دەبێت  به بت و فیزیکاڵ بۆ ئەوەی  بەئاسانی به

ناوەندی  گوێزەرەوەکاندا كێب یان وایەرلێس بڕوات

Layers

Layer 7

‎ئەم چینه كۆمەڵێک  پرۆتۆكۆلی تێدایه و هەریەکیان  لەو پرۆتۆكۆلانه كارێك دەکەن :

• Hypertext Transfer Protocol (HTTP)

• File Transfer Protocol (FTP)

• Simple Mail Transfer Protocol (SMTP)

Layer 6: Presentation Layer

‎كارەکانی  ئەم چینه بریتیه له:

‎ئەو داتایەی له چینی سەرەوە  هاتۆته ئەم چینەوە

‎ كۆدینی دەکات

‎پەستان دەخاتە سەر  داتاكان و بچوكیان دەکاتەوە

‎• كۆدینى داتاكان دەکات  و له ئامێری بەرامبەر دیكۆدینی داتاكان دەکات

‏Layer 5: Session Layer

كارەکانی ئەم چینه بریتیه له:

• بەڕێوەبردنی پەیوەندییەکان دەکات  له نێوان ئامێره جیاوازەکاندا

 • پەیوەندیەکان دەپارێزێت

جەخت دەکاتەوە  كه داتاكان گەشتوون بەوەرگر  ئـەم چینـه رێگـه ئـەدات  بـه بەکارھێنەرەکان لەسەر ئـامێره جیاوازەکان بتـوانن

پەیوەندی  دروست بكەن

‏Layer 4: Transport Layer

كارەکانی ئەم چینه بریتیه له:

بەرپرسە له گواسـتنەوەی ئـەو  داتایانەی لـه نێـرەرەوە دەچێت بـۆ وەرگر و بـه پێچەوانەشەوە داتاكـان پارچـه پارچـه دەکات 

وكۆكردنـەوەی پارچەکان و كـۆنترۆڵی

پارچەکان دەکات

‏Layer 3: Network Layer

كارەکانی ئەم چینه بریتیه له:

• ناونیشان دەدات 

• پێچانەوە 

• دۆزینەوەی باشترین رێگا

 • ھەڵوەشاندنەوە بەرپرسە لە کرداری Sub net و بڕیاردەدات  پاكێتەکان چۆن بڕوات له نێرەرەوە بۆ

وەرگرو به پێچەوانەوە

‏Layer 2: Data link Layer

پاكێتەکە ئاماده دەکات بۆ ئەوەی  بگوازرێنەوە بە ناوەندی گـوێزەرەوەدا پاكێتـەکان دەکات به فرەیم و دەیپێچێتەوە و پاش و پێشی بۆ زیاد دەکات ئەم چینه له سێ بەش پێكهاتووه: 

‏Data : داتاكه له چینی پێشترەوە هاتووه 

‏Header : زانیاری تەواوی تێدایه وەکو ناونیشان و لەسەرەتای فرەیمەکەدایە

‏Trailer :زانیاری تەواوی تێدایه و له كۆتایی فرەیمەکەدایە

‏Layer 1: Physical Layer

بەرپرسە  له وزه و ئامێرەکان

كارەکانی ئەم چینه بریتیه له:

• له پێكهاته فیزیاییەکان بەرپرسە

• ئینكۆدینی داتاكان دەکات

• داتاكان ئەکات به سیگناڵی كارەبایی

ئەم ئامێرانە بەکاردێن بۆ پێکەوەبەستنى کۆمپیوتەر هەر ئامێرە و جـۆرو نـرخ و ئیشکردنى جیاوازە هەندێکیان بـۆ نێتـۆرکى بچـوک بەکاردێـت و هەنـدێکیان بـۆ

نێتۆرکى گەورە بەکاردێت

‏١- Hub : 

ئەم ئامێرە بۆ دابەشکردنى نێتۆرک بەکاردێت کۆمەڵێک پۆرتی سەربەخۆی  هەیە وایەرەکان دەبەسترێن لە پۆرتەکان

‏٢- Switch :

‎یەکیکە لە ئامێرە گرنگەکان بناغەی   سویچ لەسەر ھاب دروستکراوە زۆر خێــرایە ولە ســویچدا کەمتــر داتاو زانیـارى لەناودەچێـت. ئەگەر ســوی بەکــاربهێنین لە نێتۆرکــدا کاتێک داتاو زانیـارى دەنێـرین بـۆ کۆمپیـــوتەرى ١ ئەوا راســـتەوخۆ دەچێت بـۆ کۆمپیـوتەرى ١ ئەمەش خێراتــرە

‎ واتــه لــه خاڵێكــەوە دەڕوات بـۆ خـالێكی تـر کەواتە سویچ خێرایـى زیـاترە لە هـاب و

‎لـــۆدى زۆر لەســـەر نێتـــۆرکەک دروست ناکات

‏٣- Router : 

ئەم ئامێرە زۆر گرنگە بەکاردێت بۆ پێکەوەبەستنى چەند نێتۆرکێکى جیاواز

 دەتوانێت نێتۆرکى بچوک ببەستێت بە نێتۆرکێکى گەورەوە. هەروەها بەکاردێت

بۆ بەستنەوەى LANو WAN. بۆ پێکەوە بەستنى گەرەک و شارەکان بەکاردێت

‏٤-Bridge :

‎ئەم ئامێرە بەکاردێت بۆ پێکەوەبهستنى نێتۆرکە دورەکان (ئەگەر لە شارێکی تر بن)ئەم ئامێرە چارەسەرى زانیارى داتاکان دەکات کە پێى دەگات چارەسەرى بڕانى نێتۆرکی دەکات.

‏٥- Repeater :

‎بەهێــزکەر ئەم ئــامێرە بەهێــزکەرە واتە کاتێــک زیــاتر لە ٥٠٠ مەتــر لەنێــوان نێتۆرکەکان بێت لە نێوانیاندا ٢٥٠مەتردا ریپیەرێک دادەنێین بۆ ئەوەى خێرایەکەى

‎زیادبکات. واتە تەنها بۆ بەهێزکردنى سینگناڵ بەکاردێت

کورتکراوەی internet protocol ە  کاتێک کۆمپیوتەرێک دەبەسترێت بە نێتۆرکەوە دەبێت IP خۆی ھەبێت

لە ڕێگەی ip داتا و زانیاریەکان لە نێوان کۆمپیوتەرەکاندا ئاڵوگۆر دەکرێت ، وە نابێت و ناکرێت و ناشێت IP  ھیچ کۆمپیوتەرێک لە یەک بچێت  ! .

‏ IP ژمارەیەکە پێک ھاتووە لە چوار بەش پێی دەوترێ  ئۆکتێتی ھەشتی و ھەر بەشێک لە ژمارەکان ٨ بتی باینەریە واتە ھەر چوار ژمارەکە ئەکاتە ٣٢ بت ی باینەری

بەڵام بۆ ئاسانکاری بە شێوەیی دەسیمەڵ دەڕدەبڕدرێت .

‏IPبۆ کار ئاسانی پۆلێن کراوە  بۆ چەند بەشێک و بە ھەر بەشێک دەڵێن Class

‏Class A - Class B - Class C Class D - Class E

جۆرەکانی IP

‏١-public

‏٢-private

‏-dynamic 

‏-static

MAC Address

کورتکراوەی media access control ە لە سێ بەش پێک دێت و ھەر بەشێک چوار ژمارە لە خۆ دەگرێت 

وە ماک ئەدرێس لەسەر لان کارد ھەیە و ھەر لان کاردێک ماک ئەدرەسی خۆی ھەیە وە ھیچ لان کاردێک ماک ئەدراسەکەی لە دانەیەکی تر ناچێت

کاتێک داتایەک دێتە ناو کۆمپیوتەرەکەتەوە لە ڕێگەی لان کاردەوە دەبێت  ناونیشانێکی پێ بێت  و بیگەیەنێتە شوێنی خۆی ئەوەش لە ڕێگەی ماک ئەدرەسەوە دەبێت

ئامێری bridge لەسەر بنچینەی ماک ئەدرێس کار دەکات.

Subnet Mask

بریتیە لە ژمارەیەکی تایبەت وە ھەر کلاسێک یەک subnet mask ی تایبەتی خۆی ھەیە 

پرۆتۆکۆڵێکی تایبەت ھەڵدەسێ بە گۆڕینی ئایپی ئەدرێس بۆ سەبنێت ماسک بۆ ئەوەی لان کاردەکە بیناسێتەوە

چونکە لان کارد ئایپی ئەدرێس ناناسێتەوە

ئەگەر دوو نێتۆرکی جیاوازمان ھەبێت و بە ڕاوتەر پێکەوە بەسترابن دەبێت  subnet mask مان ھەبێت

بۆ ئەوەی کاتێک زانیاریەک لە نێتۆرکێکەوە دەنێرین بۆ ئەوەی تر  ئایپی ئەدرەسەکەی بگۆڕێ بۆ سەبنێت ماسک تا لان کاردی کۆمپیوتەرەکەی نێتۆرکی  بەرامبەر  بزانی کە داتای بۆ ھاتووە لە نێتۆرکی بەرامبەرەوە

وە ھەر Subnet mask ێک سیگناڵی تایبەتی خۆی ھەیە