Fruman er eins og rússnesk babúska. Þú opnar eina dúkku og inni í  henni er önnur og svo önnur og áfram þar til innsta dúkkan kemur í ljós. Því er svipað farið með frumuna. Þegar einn gluggi er opnaður kemur starfandi kerfi frumulíffæris í ljós. Þegar það er skoðað nánar kemur annað kerfi í ljós og svo koll af kolli. Kerfi fruma er öllu stórbrotnara en babúskan því þegar kemur að frumunni þá er engum botni náð og leitin heldur áfram inn í hið óendanlega. Lyf hafa ekki áhrif á starfsemi fruma öðruvísi en að komast inn í þær. Það er því einföld og rík ástæða fyrir því að kunna í lyfjafræði sitt lítið af hvoru um frumuna.

Kafli 8: Sýklalyf

Við munum fjalla um sýkingareyðandi meðferð og hvenær er æskilegt að nota hana og hvenær ekki. Fjallað verður um tiltekin sýklayf sem notuð eru við bakteríusýkingum; veirueyðandi lyf; sveppalyf; lyf gegn frumdýrum og ormalyf. Einnig verður skoðað hvaða áhrif „æxlishemjandi lyf‘ hafa á frumur eins og krabbamein en þau hafa sérstök áhrif á frumur líkamans og geta valdið frumudauða eða koma í veg fyrir frumuvöxt. Við ætlum líka að fjalla um sýklalyfjaónæmi, sem er ekki lengur möguleg ógn við heilsu mannkyns heldur er hún orðið að veruleika. Svo ætlum við að skoða mögulegar aukaverkanir af völdum. Við munum skoða virkni sýklalyfja út frá aukaverkunum og rófi. 

           

frymisnetinu.
Í Golgi kerfinu undirgangast próteinin röð breytinga frá einum himnupoka til annars. Próteinunum er breytt í fullgerð prótein, flokkuð og pakkað í flutningsbólur/vesicles sem ferðast til annarra frumulíffæra eða að frumuhimnunni þar sem innihald flutningsbólunnar er seytt út úr frumunni.
Talið er að Golgi kerfið undirbúi hormón til flutnings með flutningsbólum að frumuhimnunni og einnig er talið að kerfið framleiði leysikorn og ensím og geymi þar til fruman þarf á þeim að halda.

 

Dæmi:  Kjörgildi líkama er líkamshiti okkar, sem að öllu jöfnu á að vera í kringum 37 gráður á celsius. Ef hitinn lækkar eða hækkar frá því leitast líkami við að ná aftur samvægi. Ef okkur verður skyndilega kalt þá fara vöðvar að titra til að búa til meiri hita og við skjálfum. Þegar líffæri líkama eru í góðu samvægi þá er almennt litið á að einstaklingur sé við góða heilsu.

Hann fer fram í frumu án þess að nota til þess orku. Flutningurinn getur farið fram yfir hálfgegndræpar himnur líkamans. Flutningsleiðirnar eru  flæði (diffusion), Himnuflæði (osmosis) og Örvað flæði (facilitated diffusion).

A. Flæði -  Er flutningur efnis frá svæði með hærri styrk efnis til svæðis með minni styrk efnis.

Þessi munur á styrkleikum er kallaður þéttnifallandi (concentration gradient), því meiri sem halli er því hraðar hreyfist efnið. Þessari hreyfingu efna er stjórnað af frumuhimnunni sem hefur jónagöng og rásir sem efni komast inn og út úr. Smærri efni og efni með neikvæða  jónahleðslu hreyfast auðveldar í gegnum frumuhimnu.
 Dæmi um efni sem flytjast inn og úr frumu með flæði eru: natríum, kalíum, kalsíum, karbónat, súrefni, bíkarbónat og vatn. Til að halda samvægi þegar fruma er mjög virk, þá minnkar styrkur súrefnis innan frumu en styrkur súrefni helst hátt fyrir utan frumu á meðan. 

B. Himnuflæði - Er hreyfing vatns yfir hálfgegndræpa himnu frá svæði þar sem lítið er af uppleystum efnum yfir í svæði sem er mikið af  uppleystum efnum. Þetta form flæðis heitir osmótískur þrýstingur sem þrýstir á frumuhimnuna. Hærri styrkur uppleystra efna í lausn skapar meiri þrýsting til að jafna út þynningu uppleystra efna.

C. Örvað flæði - Örvað flæði notar flutningsbera til að flytja efni ásamt þéttnifallanda. Sum efni geta ekki hreyfst frjálst í og úr frumu og festa sig því við flutningsbera til að komast á áfangastað.Flutningsberar geta verið prótein,hormón og ensím. Örvað flæði heldur áfram þar til styrkur efnis er jafn báðum megin. Dæmi um mikilvægt örvað flæði í líkama er flutningur glúkósa yfir frumuhimnu.

a) Þrengir að æðum og minnkar blóðflæði fyrir blóðtöku.

b) Undirstaða lífeðlisfræði mannsins og grundvallarhugtak lífeðlisfræðinnar.

c) Lyf sem fer inn í lífveru og sækir heim á upprunastað sinn.

d) Mikilvægur orkumiðill sem fruman notar til sjálfsviðhalds.

Centers for Disease Control and Prevention. (2019). Antibiotic Resistance Threats in the United States. https://www.cdc.gov/drugresistance/pdf/threats-report/2019-ar-threats-report-508.pdf

Karch, M.A. (2020). Focus on Nursing Pharmacology (6.útgáfa). Lippincott Williams & Wilkins.

Lyfjastofnun. (e.d.-a). Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins Amoxicillin Mylan 750 mg filmuhúðaðar töflur Amoxicillin Mylan 250 mg hörð hylki
Amoxicillin Mylan 500 mg hörð hylki 

https://serlyfjaskra.is/FileRepos/e25c755e-ec7c-eb11-8104-005056a1b61b/Amoxicillin_Mylan_Fylgise%c3%b0ill.pdf

Lyfjastofnun. (e.d.-b). Fylgiseðill: Upplýsingar fyrir notanda lyfsins Trimetoprim Meda 10 mg/ml mixtúra, dreifa
https://www.serlyfjaskra.is/FileRepos/ed7eb7a1-05b6-ea11-80fe-00155d15460a/Trimetoprim_Meda_Fylgise%c3%b0ill.pdf

Potter, P. A., Perry, A. G., Stockert P. A. og Hall, A. M. (2017). Fundamentals of nursing (9.útgáfa). Elsevier Mosby.

Widmaier, E.P., Raff, H. og Strang, K.T. (2019). Vander´s Human Physiology (15.útgáfa). McGraw-Hill Education.

         

2. Breiðvirk (broad- spectrum) - Sýkingareyðandi lyf sem virkar á margar tegundir baktería og er því gagnlegt við meðhöndlun á fjölmörgum sýkingum. 

Notuð þegar markmiðið er að koma í veg fyrir sýkingu. Dæmi um fyrirbyggjandi sýklalyfjameðferð eru: 

Þar sem sýkingareyðandi lf hafa áhrif á frumur, er alltaf möguleiki á því að frumur skaðist sem eiga ekki að skaðast, sem getur valdið misalvarlegum veikindum.  Ekkert lyf hefur verið þróað til þessa sem er laust við þau áhrif. Alvarlegustu aukaverkanirnar eru eftirfarandi - sú tegund af sýkingareyðandi lyfjum sem er líklegustu til að valda aukaverkunum  má sjá fyrir neðan

Meðganga og brjóstagjöf
Við meðgöngu, brjóstagjöf, grun um þungun eða ef þungun er fyrirhuguð skal leita ráða hjá lækninum
eða lyfjafræðingi áður en lyfið er notað.
Akstur og notkun véla
Amoxicillin Mylan getur valdið aukaverkunum og einkennin (svo sem ofnæmisviðbrögð, sundl og
krampar) geta gert þig vanhæfa/n til aksturs.
Ekki aka eða stjórna vélum nema þér líði vel.

MARKMIÐ 2: Að kynna okkur vel efni kafla 7 og 8 og setja fram námsefnið á skýran og aðgengilegan hátt með það í huga að kenna samnemendum okkar.