Voor vragen kun je altijd terecht bij de werkgroep Visueel Functioneren: Frank Ter Beek, Koen Heijligers, Saskia van Veen, Karin Nieuwenhuizen en Debby Smit.

Er zijn verschillende vergrotingen betreft de monoculaire kijkers, zie onderstaande afbeelding.  Bijvoorbeeld 4x12: 1e getal is de vergroting en 2e getal is diameter van het objectief.                                                                                                                Hoe hoger de vergroting, hoe meer het beeld beweegt en des te minder is het overzicht. Kortom probeer altijd een zo laag mogelijke vergroting aan te houden om de details nog te kunnen waarnemen. (meest gebruikte kijker is de 4x12)

Albinisme is een erfelijke aandoening waarbij er onvoldoende of geen pigment (melanine) wordt aangemaakt in de ogen en/of de huid en het haar. Melanine geeft kleur aan ogen, huid en haar. Door het ontbreken ervan hebben mensen met deze oogziekte vaak een opvallend lichte huids- en haarkleur en de irissen van de ogen kunnen een rode gloed hebben

Er zijn twee vormen:

Oculocutaan albinisme (OCA): bij deze vorm ontbreekt het pigment deels of helemaal in de ogen, de huid en het haar. Deze vorm komt het meeste voor.

Oculair albinisme (OA): het pigment ontbreekt alleen in de ogen, maar met de huid en het haar lijkt niets aan de hand te zijn.

Tipkaart Gezichtsscherptebeperking

Bijkomende diagnoses:

Kinderen met albinisme zijn vaak gevoelig voor licht (varieert van hinder van lichtschittering tot het niet kunnen verdragen van licht).

Nystagmus, scheelzien, beperkt dieptezien en verminderde gezichtsscherpte, normaal gezichtsveld. Verminderde gezichtsscherpte door onderontwikkeling van de gele vlek, verminderde pigmentatie van de iris en het netvlies. lichtschuwheid, verminderd dieptezien en brekingsafwijkingen (bril).

Een regelmatige oogheelkundige controle, met name oogdrukmeting en gezichtsveldbepaling, is noodzakelijk gezien de kansen op een te hoge oogdruk, hoornvliestroebeling, cataract. Aniridie: aandoening aan de Iris waarbij de iris gedeeltelijk of geheel ontbreekt.

De visusvermindering varieert van ernstig slechtziend (visus van 0,1) tot subnormale visus (0,6). Meestal matig slechtziend.

De aandoening verergert niet.

Tips

Systematisch werken: Over het algemeen moet men deze kinderen niet opjagen, zij hebben de tijd nodig

Gebruik van alle zintuigen

Contrast en Verlichting: De gemiddelde verlichting is meestal geschikt, goede zonwering noodzakelijk. Plaats in de klas is belangrijk, onder andere in verband met lichtschittering. Wel goede taakverlichting.. De meeste kinderen (en volwassenen) met albinisme hebben moeite met het snel aanpassen aan wisselende lichtsituaties. Getinte brillenglazen en eventueel pet dragen kan noodzakelijk zijn.

Zij zijn gebaat bij goede contrastrijke teksten en afbeeldingen.

Vergroting: Vergrotingen zijn meestal aan te bevelen.

Hulpmiddelen

Passende verlichting bij Albinisme essentieel. Maatwerk persoonsafhankelijk.

Deze kinderen zijn gebaat bij getinte brillenglazen of contactlenzen (20- 30% lichtdoorlatend). Afhankelijk van de mate van fotofobie en hoeveel van de iris nog aanwezig is, zijn ook wel een permanent donkere bril (of twee getinte brillen: een voor binnen, een voor buiten) of contactlenzen nodig.

Verder moeten zij een goede brilcorrectie en de juiste optische hulpmiddelen hebben.

Zij zijn dikwijls bijziend en kunnen dus vaak zonder bril goed dichtbij zien, maar voor het kijken op afstand hebben zij een bril of lenzen nodig.

Algemeen:

Men kan zeer gevoelig zijn voor zonverbranding; sunblocks, zonnebrandmiddelen met een hoge beschermingsfactor, lange mouwen, lange broek en pet of zonneklep zijn dan hard nodig bij L.O. buiten, uitstapjes, speel- of middagpauze.

Ook voor de leerling met albinisme is belangrijk om heb aan te leren tijdens zonnig weer de schaduwzijde op te zoeken.

• Beeldende vorming

• Techniek

• Consumptief (o.a. koken)

Leber congenitale amaurosis is een erfelijke oogaandoening waarbij het netvlies niet of niet goed werkt. Er zijn meerdere vormen van Leber congenitale amaurosis. Belangrijk om te weten: LCA is niet hetzelfde als Lebers opticusatrofie (LOA). Beide aandoeningen komen onder de naam ‘ziekte van Leber’ voor, maar het zijn twee heel verschillende aandoeningen.

Praktische tips:

Als er sprake is van restvisus zijn de volgende aspecten mogelijk van belang:

Lichtbehoefte en lichthinder: heeft de leerling last van direct ligt of baat bij taakverlichting.

Bespreek met de leerling of deze bewust is waar de gezichtsvelduitval zich voordoet.

Vaak proberen deze leerlingen nog maximaal gebruik te maken van hun restvisus. Blijf met hen onderzoeken hoe de energiebalans daarin te bewaken.

Symptomen: Er kan al op jonge leeftijd (een vorm van) nachtblindheid optreden. Meestal is nachtblindheid één van de eerste verschijnselen die optreden bij RP.

Er is een langzaam afnemend gezichtsveld. Vaak begint het met een ringscotoom, waardoor aan de zijkanten het gezichtsveld geleidelijk afneemt tot kokervisus: kokerzien met een zwakke oriëntatievisus.

De gezichtsscherpte kan lange tijd bijna normaal blijven in het centrale veld. Soms is men gediend met een correctie.

Vaak ontwikkelt zich cataract, waardoor het centrale zien al eerder aangetast wordt.

Als ook de kegeltjes worden betrokken in het ziekteproces, ontstaan er moeilijkheden met het dag zien, kleurenzien en de visuele waarneming in de koker neemt af. Men is dan ernstig slechtziend.

Praktische maatregelen:

Tot nu toe is er geen afdoende therapie, hoewel er serieus wordt gezocht naar mogelijkheden voor

netvliestransplantatie.

Een goede begeleiding, zowel op het psychosociale vlak als wat het optimaal leren gebruiken van de restvisus betreft, is belangrijk.

In verband met de nachtblindheid en de kokervisus met zwakke oriëntatie kan men al vrij vroeg aan mobiliteits- en stoklooptraining beginnen.

Omdat RP het gezichtsveld progressief beperkt, heeft men op een bepaald moment weinig meer aan vergrotingen. Vaak blijkt men wel baat te hebben bij contrastverhogende middelen.

Goede, sterke verlichting is erg belangrijk, omdat vaak vrij lange tijd een restant van de gele vlek in het kegeltjesgebied aanwezig blijft. Bij slecht licht functioneert een persoon met RP bijna als een blinde door de

nachtblindheid.

Meestal ontstaat glaucoom langzaam. Het doet geen pijn en het gezichtsveld wordt stukje bij beetje kleiner. Het kan jaren duren voordat u merkt dat u slechter ziet. Dat maakt glaucoom ook zo’n verraderlijke oogziekte.

Drie fasen van gezichtsuitval

In het begin zijn er meestal geen klachten van gezichtsverlies. U ziet niet meer alles, maar dat heeft men zelf niet door. Dit komt doordat de hersenen de ontbrekende stukken in het gezichtsveld invullen. Daar komt bij dat de eerste uitval meestal plaatsvindt aan de randen. Het midden van het gezichtsveld raakt pas later aangetast. Omdat wij als mensen gewend zijn op één punt te focussen, merken we pas dat er iets aan de hand is als het glaucoom al verder is gevorderd.

Na verloop van tijd wordt de uitval van het gezichtsveld groter. Het midden van het gezichtsveld is nog scherp, maar de onscherpe rand wordt steeds breder. Dit heet kokerzien. Hierdoor loopt men vaker tegen dingen aan of ziet men voorwerpen niet aankomen. Deelname aan het verkeer kan dan lastig worden. Ook het werken op de computer kan problemen gaan geven. Het kan lastig zijn om de cursor of de muis op het beeldscherm te vinden.

In een vergevorderd stadium raakt uiteindelijk ook het centrale deel van het  gezichtsveld aangetast. Daardoor kunt men ook in het midden niet meer scherp zien. Dit geeft veel problemen. Lezen wordt lastig en men kan geen details meer onderscheiden. Laat men glaucoom niet behandelen, dan kan iemand uiteindelijk blind worden.

De symptomen van de gezichtsuitval door glaucoom zijn voor iedereen anders. Op plaatjes wordt de uitval vaak weergegeven als een zwarte ring of zwarte vlekken. In werkelijkheid is dat bijna nooit zo. Een groot deel van de mensen ziet wazige vlekken. Bij anderen ontbreken onderdelen of details in het gebied van de uitval. Sommige mensen zien een wazige tunnel. Een groot deel heeft helemaal geen klachten van het glaucoom.

Praktische maatregelen:

Goede zonwering is noodzakelijk.

Plaats in de klas is belangrijk in verband met de lichtinval,

het kijken op het bord en de plaats van de gezichtsvelduitval.

De leerling heeft altijd meer tijd nodig om alles te overzien.

Gezichtsvelduitval in de gaten houden: bij centrale uitvallen ontstaan leesmoeilijkheden, bij perifere uitvallen problemen met de oriëntatie en mobiliteit.

Zeer zeldzaam. Men ziet alleen grijstinten. Omdat alleen met de staafjes gekeken wordt heeft hij/zij veel last van het licht, en is men overdag eigenlijk continu verblind. De visus is sterk verminderd, vooral bij daglicht en zeker in de zon.

In schemer of met een donkere zonnebril is het zien prettiger.

( Bij incomplete achromatopsie is de kleurenblindheid niet totaal, men ziet nog een aantal kleuren. De meeste andere symptomen zijn wel aanwezig, maar in een mildere vorm. De visus is vaak wat beter dan bij totale achromatopsie.)

Symptomen: extreme lichtschuwheid, waardoor een zeer donkere bril noodzakelijk is. Kleurenblind. De macula is niet goed ontwikkeld waardoor scherp centraal zien niet mogelijk is, en wat nystagmus tot gevolg heeft. Normaal gezichtsveld. Ziektebeeld verergert niet. De nystagmus en de lichtgevoeligheid nemen bij het ouder worden iets af.

Praktische maatregelen: vermijden van direct licht, liefst donkere plaats in de klas, dichtbij het bord. Goede zonwering noodzakelijk. Extra contrastrijke teksten en afbeeldingen zijn nodig; let bij het kleurcontrast op het feit dat het kleurenzien gestoord is: de kleurverschillen die voor gewoonzienden een helder kleurcontrast veroorzaken, zijn niet automatisch voor mensen met een kleurstoornis even duidelijk.

Omdat de meeste atlassen gebruik maken van lichte kleuren geeft dat voor leerlingen met achromatopsie contrastproblemen bij het lezen van de atlaskaarten.

Verlichting van het werkveld in de gaten houden: meestal geen behoefte aan extra licht, zeker niet direct of reflecterend. Maar door de korte werkafstand en hun lichtgevoeligheid schermen de leerlingen met achromatopsie hun werkveld vaak af, waardoor het te donker wordt om nog contrast waar te kunnen nemen.

Praktische maatregelen:

Een regelmatige oogheelkundige controle, met name oogdrukmeting en gezichtsveldbepaling, is noodzakelijk gezien de kansen op een te hoge oogdruk, hoornvliestroebeling, cataract.

Over het algemeen moet men deze kinderen niet opjagen, zij hebben de tijd nodig. Zij zijn gebaat bij goede contrastrijke teksten en afbeeldingen. Vergrotingen zijn meestal aan te bevelen.

Kinderen met aniridie zitten dicht op hun werkvlak, vandaar dat aangepast meubilair gewenst is.

Deze kinderen zijn gebaat bij getinte brillenglazen of contactlenzen (20- 30% lichtdoorlatend). Afhankelijk van de mate van fotofobie en hoeveel van de iris nog aanwezig is, zijn ook wel een permanent donkere bril (of twee getinte brillen: een voor binnen, een voor buiten) of contactlenzen nodig.

Verder moeten zij een goede brilcorrectie en de juiste optische hulpmiddelen hebben.

Zij zijn dikwijls bijziend en kunnen dus vaak zonder bril goed dichtbij zien, maar voor het kijken op afstand hebben zij een bril of lenzen nodig.

Staar begint vaak met wazig zien, zowel van dichtbij als veraf. Verder kun je ook de volgende problemen met je zicht krijgen: Je ziet kleuren minder helder. Een oranje bloem zie je bijvoorbeeld als gele of bruine bloem.

Je ziet dubbel als je met één oog kijkt. Je ziet ’s nachts extra slecht. Om lampen of andere lichtbronnen zie je een lichtkrans.

Praktische maatregelen:

Eventueel kan bij een operatie de lens verwijderd worden. Daarna ontbreekt de lens vaak en heeft de leerling een sterke +bril. Door de grote vergroting, moet soms het hoofd gedraaid worden.

Scherp licht in de ogen is ongewenst. De voorkeur gaat uit naar

contactlenzen. Soms kan een kunstlens geïmplanteerd worden.

Er moet bij cataract vooral aandacht zijn voor verlichting en contrast.

Verlichting: door de staar kan er meer strooilicht ontstaan. Kijk met de leerling of taakverlichting een oplossing is.

Contrast: door de staar is de contrastgevoeligheid verlaagd. Extra aandacht hiervoor is helpend.

Symptomen: Er is een verlaagde gezichtsscherpte (maar de leerling met nystagmus ziet de wereld niet bewegen zoals weleens gedacht wordt).

De nystagmus neemt toe bij afdekken van het oog, fixatie, directe verlichting in het oog, en bij spanning.

Door zijn hoofd in een bepaalde stand te houden kan het kind zijn nystagmus min of meer beperken (torticollis).

Congenitale nystagmus vermindert iets in de loop derjaren om ongeveer vanaf het 12-de levensjaar constant te blijven.

Praktische maatregelen:

• Zorg voor rust. Geef het kind de kans en de tijd om te kijken. Bij stress en opjagen neemt de nystagmus toe.

• Zorg voor een goed contrast, dit bevordert het maximale

waarnemen.

• Een goede verlichting direct op het werk (niet in de ogen) kan uitkomst bieden.

• Het kind kan de ogen moeilijk gericht houden op de plaats waar het naar kijkt. Gebruik daarom een leesregel of -kader.

• Houd bij plaatsing in de klas rekening met de stand van de

torticollis ( b.v. ten opzichte van het schoolbord, klasgenoten en bij het bekijken van film of video).

Meestal is de aandoening erfelijk, maar deze kan ook geïsoleerd voorkomen. In sommige gevallen is de erfelijkheid niet echt duidelijk: bij de ouders kan het bijvoorbeeld asymptomatisch verlopen (minimale defecten met goede functie).

Symptomen: Uitwendig kan een afwijkende pupil te zien zijn ( alleen bij iriscoloboom). Deze is niet rond door een ontbrekend stuk iris aan de onderzijde.

De gezichtsscherpte is verminderd (mede afhankelijk van de grootte en de plaats van het coloboom).

Het gezichtsveld is afwijkend en laat een beperking aan de bovenzijde zien. Dit is ook weer afhankelijk van de grootte en de plaats van het coloboom.

Meestal gaat de afwijking gepaard met nystagmus.

Praktische maatregelen: Die zijn per individu verschillend.

De meeste leerlingen hebben last van het licht, maar hebben wel behoefte aan een goed contrast.

Vaak zijn deze leerlingen gebaat bij vergrotingen of een loep. Dat dient per individu bepaald te worden.

Van een degeneratie wordt meestal gesproken, wanneer de afwijkingen aan ouderdom worden toegeschreven.

Een erfelijke hoornvliesdystrofie komt in de regel in beide ogen tegelijk en symmetrisch voor.

Hoornvliesdystrofieën ontstaan meestal op vrij jonge leeftijd en nemen langzaam toe in ernst. Alle lagen van het hoornvlies kunnen aangedaan zijn, zowel afzonderlijk als tegelijkertijd.

De afwijkingen beginnen doorgaans in het midden van de cornea en breiden zich naar de buitenzijde uit.

Problemen met het zien treden daardoor vaak al op vrij jonge leeftijd op. Met geneesmiddelen kan een erfelijke dystrofie niet worden verbeterd of tegengehouden. Zo nodig wordt een hoornvliestransplantatie verricht. De resultaten hiervan zijn goed.

Symptomen: Het scherpzien is sterk verminderd.

Ook is er sprake van contrastvermindering.

De visus is vaag en/of gestoord.

Praktische maatregelen: Een bril of contactlenzen zullen meestal niet worden gedragen, omdat ze het probleem niet kunnen oplossen.

In de klassensituatie moet men rekening houden met beperkt vertezien (bordkijken, lessen bewegingsonderwijs).

Bij nabijheidstaken redden de kinderen zich door het verkoren van de afstand vaak nog redelijk.

Deze leerlingen zullen gediend zijn met contrastrijk uitgevoerde tekeningen en opdrachten. Sommige kinderen maken gebruik van vergrotingen.

Scherpzien is eigenlijk niet mogelijk, wat in de schoolsituatie consequenties heeft voor met name lezen, schrijven, bordkijken en lessen bewegingsonderwijs.

Invloed van verlichting moet men individueel bekijken.

Hier vind je uitleg over de meeste oogaandoeningen.

Informatie over wat je kunt doen als leerkracht of ondersteuner bij een bepaalde oogaandoening, kijk dan op Teams:https://konvisio.sharepoint.com/:w:/t/VisioOnderwijsGrave/EQ2uZaobnVZIj3auLEI3CJQBXEPEN9kk5UXIRaoVMaN7kg

Eventueel kun je het geheel mooi opmaken en aanvullen met een foto van de leerling.

In dit voorbeeld heeft een leerling met complexe problematiek met hulp van ouders en AI (om alles netjes te ordenen) een mooi paspoort gemaakt met heel concrete aanwijzingen voor een beter functioneren.

• pakweg t/m leerroute 5

• Vanaf leerroute 5 tot 7