คือการกล่าวข้อความแสดงอารมณ์โศกเศร้า อาลัยรัก เช่นบทโศกของนางวันทอง จากเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนขุนแผนพานางวันทองหนี ซึ่งคร่าครวญอาลัยรักต้นไม้ในบ้านขุนช้าง อันแสดงให้เห็นว่านางไม่ต้องการตามขุนแผนไป แต่ที่ต้องไปเพราะขุนแผนร่ายมนต์สะกด ก่อนลาจากไป นางได้ร่าลาต้นไม้ก่อน

 

                แม้นเกิดในใต้ฟ้าสุธาธาร                    ขอพบพานพิศวาสไม่คลาดคลา 

                แม้นเนื้อเย็นเป็นห้วงมหรรณพ             พี่ขอพบศรีสวัสดิ์เป็นมัจฉา 

                แม้นเป็นบัวตัวพี่เป็นภุมรา                   เชยผกาโกสุมปทุมทอง 

                เจ้าเป็นถ้าอาไพขอให้พี่                     เป็นราชสีห์สมสู่เป็นคูสอง 

                จะติดตามทรามสงวนนวลละออง         เป็นคู่ครองพิศวาสทุกชาติไป 

                แม้นเกิดในใต้ฟ้าสุธาธาร                    ขอพบพานพิศวาสไม่คลาดคลา 

                แม้นเนื้อเย็นเป็นห้วงมหรรณพ             พี่ขอพบศรีสวัสดิ์เป็นมัจฉา 

                แม้นเป็นบัวตัวพี่เป็นภุมรา                   เชยผกาโกสุมปทุมทอง 

                เจ้าเป็นถ้าอาไพขอให้พี่                     เป็นราชสีห์สมสู่เป็นคูสอง 

                จะติดตามทรามสงวนนวลละออง         เป็นคู่ครองพิศวาสทุกชาติไป 

 

                 ลำดวนเอ๋ยจะด่วนไปก่อนแล้ว         
ทั้งเกดแก้วพิกุลยี่สุ่นสี 

                จะโรยร้างห่างกลิ่นมาลี                          
จำปีเอ๋ยกี่ปีจะมาพบ 

(พระบาทสมเด็จพระพุทธเลิศหล้านภาลัย)

            สุนทรภู่คร่ำครวญถึงรัชกาลที่ ๒ ซึ่งสวรรคต แล้วเป็นเหตุให้สุนทรภู่ต้องตกระกาลาบาก เพราะไม่เป็นที่โปรดปรานของรัชกาลที่ ๓ ต้องระเห็ดเตร็ดเตร่ไปอาศัยในที่ต่างๆขณะล่องเรือผ่านพระราชวัง สุนทรภู่ ซึ่งรำลึกความหลังก็คร่าครวญอาลัยถึงอดีตที่เคยรุ่งเรือง 

                    

                 เคยหมอบใกล้ได้กลิ่นสุคนธ์ตลบ     
ละอองอบรสรื่นชื่นนาสา 

                สิ้นแผ่นดินสิ้นรสสุคนธา                          วาสนาเราก็สิ้นเหมือนกลิ่นสุคนธ์ 

ด.ช.ธีรภัทร จันทรชิต 3/2 เลขที่7

แต่รสในความหมายทางการประพันธ์ หมายถึง อารมณ์ สัมผัส  รับรู้ด้วยใจ เช่น  รสเสียง  รสถ้อยคำ สัมผัสคำ ฯลฯ  เกิดจากจังหวะของวรรคตอน

ในการอ่านบทประพันธ์ ซึ่งช่วยเสริมสร้างมโนภาพด้านอารมณ์ความเคลื่อนไหว ของภาพให้ชัดเจน มีชีวิตชีวายิ่งขึ้น

เสาวรจนีย์

  การเล่าชมความงามของตัวละครในเรื่อง อาจเป็นตัวละครที่เป็นมนุษย์ อมนุษย์ หรือสัตว์ ซึ่งการชมนี้อาจจะเป็นการชมความเก่งกล้าของกษัตริย์  บทชมนางเงือก ซึ่งติดตามพ่อแม่มาเพื่อพาพระอภัยมณีหนีนางผีเสื้อสมุทร จากเรื่อง พระอภัยมณี

     หน่อกษัตริย์ทัศนานางเงือกน้อย     ดูแช่มช้อยโฉมเฉลาทั้งเผ้าผม ประไพพักตร์ลักษณ์ล้าล้วนขาคม       ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรง
ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด            ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง 

 พระเพลินพิศคิดหมายเสียดายดวง        แล้วหนักหน่วงนึกที่จะหนีไป 

นารีปราโมทย์

    คือการกล่าวแสดงความรัก ทั้งการเกี้ยวพาราสีกันในระยะแรก ๆ หรือการพรรณนาบทโอ้โลมปฏิโลมก่อนจะถึงบทสังวาสนั้นด้วย

  

พิโรธวาทัง

    คือการกล่าวข้อความแสดงอารมณ์ไม่พอใจ ตั้งแต่เรื่องเล็กน้อยไปจนถึงเรื่องใหญ่ ตั้งแต่ ไม่พอใจ โกรธ ตัดพ้อ ประชดประชัน กระทบกระเทียบเปรียบเปรย เสียดสี และด่าว่าอย่างรุนแรง

สัลลาปังคพิไสย

    คือการกล่าวข้อความแสดงอารมณ์โศกเศร้า อาลัยรัก เช่นบทโศกของนางวันทอง จากเรื่องขุนช้างขุนแผน ตอนขุนแผนพานางวันทองหนี ซึ่งคร่าครวญอาลัยรักต้นไม้ในบ้านขุนช้าง อันแสดงให้เห็นว่านางไม่ต้องการตามขุนแผนไป แต่ที่ต้องไปเพราะขุนแผนร่ายมนต์สะกด ก่อนลาจากไป นางได้ร่าลาต้นไม้ก่อน สุนทรภู่คร่ำครวญถึงรัชกาลที่ ๒ ซึ่งสวรรคต แล้วเป็นเหตุให้สุนทรภู่ต้องตกระกาลาบาก เพราะไม่เป็นที่โปรดปรานของรัชกาลที่ ๓ ต้องระเห็ดเตร็ดเตร่ไปอาศัยในที่ต่างๆขณะล่องเรือผ่านพระราชวัง สุนทรภู่ ซึ่งรำลึกความหลังก็คร่าครวญอาลัยถึงอดีตที่เคยรุ่งเรือง  
    เคยหมอบใกล้ได้กลิ่นสุคนธ์ตลบ     ละอองอบรสรื่นชื่นนาสา 

    สิ้นแผ่นดินสิ้นรสสุคนธา           วาสนาเราก็สิ้นเหมือนกลิ่นสุคนธ์ 

                        พงศ์กษัตริย์ทัศนานางเงือกน้อย      ดูแช่มช้อยโฉมเฉลาทั้งเผ้าผม

                ประไพพักตร์ลักษณ์ล้ำล้วนขำคม            ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง

                ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด                   ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง

                พระเพลินพิศคิดหมายเสียดายดวง          แล้วหนักหน่วงนึกที่จะหนีไป

                                                                                                          (พระสุนทรโวหาร  (ภู่))

                ประไพพักตร์ลักษณ์ล้าล้วนขาคม            ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง 

                ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด                    ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง 

                พระเพลินพิศคิดหมายเสียดายดวง           แล้วหนักหน่วงนึกที่จะหนีไป 

               
-ถึงม้วยดินสิ้นฟ้ามหาสมุทร         ไม่สิ้นสุดความรักสมัครสมาน 

                แม้นเกิดในใต้ฟ้าสุธาธาร                    ขอพบพานพิศวาสไม่คลาดคลา 

                แม้นเนื้อเย็นเป็นห้วงมหรรณพ             พี่ขอพบศรีสวัสดิ์เป็นมัจฉา 

                แม้นเป็นบัวตัวพี่เป็นภุมรา                   เชยผกาโกสุมปทุมทอง 

                เจ้าเป็นถ้าอาไพขอให้พี่                     เป็นราชสีห์สมสู่เป็นคูสอง 

                จะติดตามทรามสงวนนวลละออง         เป็นคู่ครองพิศวาสทุกชาติไป 

                ประไพพักตร์ลักษณ์ล้าล้วนขาคม            ทั้งเนื้อนมนวลเปล่งออกเต่งทรวง 

                ขนงเนตรเกศกรอ่อนสะอาด                    ดังสุรางค์นางนาฏในวังหลวง 

                พระเพลินพิศคิดหมายเสียดายดวง           แล้วหนักหน่วงนึกที่จะหนีไป