Lúc này, một cảnh tượng hùng vĩ hiện lên trước mắt. Những người đàn ông vùng biển da đen sạm, mái tóc cháy nắng, dạn dày kinh nghiệm đang kéo dần chiếc lưới nặng lên. Quai hàm họ bạnh ra, đoi mắt đầy nhiệt huyết và quyết tâm, hai tay gồng lên để kéo. Các cơ cứng chắc lại, để lộ rõ từng mạch máu cũng đang gân lên. Hai chân cứng và chắc như cột đình, dồn sức để kéo theo. Họ kêu vang từng tiếng: “Dô ta…Dô ta…” Và cuối cùng họ đã thành công. Trời không phụ lòng cố gắng của họ, từng mẻ cá tươi ngon, thân bạc trắng, loang loáng dưới ánh trăng. Tiếng cá nhảy tanh tách nghe vui tai. Những con cá nhu, cá chim, cá đé, cá song,… đầy cả vài lưới to. Chúng chính là món quà mà mẹ biển cả ban tặng. Mọi người hò reo sung sướng. Sau khi đã ướp muối cá cẩn thận, chúng tôi quay về bờ. 

 Sóng đã cài then, đêm sập cửa

Tôi vốn là một đứa con của Quảng Ninh. Từ bé đến nay, tôi chưa từng được về thăm quê, chỉ biết mơ hồ qua những câu chuyện của cha mẹ. Ngôi làng nơi cha tôi đã trưởng thành có truyền thống chài lưới lâu đời. Và giờ, tôi - một con người mất gốc gác - sẽ đi tìm lại quê hương, tìm lại truyền thống nơi ấy: cuộc sống trên biển của những ngư dân.

Chiều. Lững lờ trôi những đám mây không màng thế sự trần gian. Mặt trời đã không còn màu vàng chói lọi, thay vào đó lại là một màu hửng hồng như đôi má của cô gái xuân xanh, lủi vào trong mây. Cả một vùng biển trời trong xanh giờ cũng đã lây sắc hồng. Sóng đội nắng trên đầu, vỗ rì rào vào bờ cát nhiễm ánh vàng. Lấp ló đâu đây những cánh chim hải âu chao lượn, tung bay giữa đất trời.

Trên bãi đỗ, người dân đang chuẩn bị cho chuyến ra khơi. Những ngư dân khỏe mạnh đang khuân vác dụng cụ lên tàu. Mồ hôi chảy trên gương mặt chất phác, sạm nắng vì gió và sóng cùng nụ cười tỏa nắng. Mồ hôi chảy trên những bắp tay, bắp chân rắn chắc màu đồng, ánh lên tia nắng cuối cùng của ngày. Mồ hôi chảy trên vòng ngực nở nang, thấm vào chiếc áo như cánh buồm no gió ngoài khơi xa. Những người đánh cá nơi đây rất thâm thiện, dễ mến: Họ nói sang sảng, đôi lúc lại vò mái tóc rối tung vì nắng và gió biển.

Chúng tôi bước vào thuyền. Những con thuyền sơn xanh màu biển nổi dập dềnh trên mặt nước. Lá cờ đỏ sao vàng kiêu hãnh bay trước gió trên đỉnh thuyền. Thuyền như chỉ chờ cái giây phút tháo dây cột trên bến mà lao ra biển lớn. Lúc này, những người vợ bồng con nhỏ đã ra ngoài bến, tiễn đưa chồng ra ngoài khơi xa. Họ bịn rịn chia tay nhau, dành cho nhau những lời chúc tốt đẹp nhất. Rồi thuyền ra khơi. Một vài người vẫn cố vẫy chào vợ con trên đất liền cho đến khi thuyền ra xa. Tôi nhìn theo bóng dáng của những người phụ nữ đó. Cô độc, ưu thương mà thủy chung, như nàng Tô Thị ngày nào bồng con ở chùa Tam Thanh, một lòng chờ chồng trở về.

Tối khuya. Bóng đêm bao phủ khắp không gian. Im ắng, tĩnh mịch, khiễn cho người ta thấy sợ cái cảm giác một mình. Trăng tròn vằng vặc, hiền dịu soi sáng khắp mọi nơi. Những vì tinh tú nhấp nháy trên bầu trời thăm thẳm. Biển được bầu trời dệt cho bộ áo mới: Vòm trời dệt nên vải áo màu tím than, trăng cẩn thận thêu chỉ bạc, sao gắn lên kim tuyết lấp lánh. Lúc này, biển như một nàng công chúa bí ẩn dự dạ hội. Sóng gợn lăn tăn trên mặt biển. Gió lặng lẽ cuốn mùi vị đất liền ra biển lớn.

"Tút. . . Tút. . . "

Tiếng còi đêm vang lên, phá tan bầu không khí êm ả. Trên biển, những con thuyền đánh cá dập dềnh lướt đi. Đèn biển đều được bật, làm sáng rực cả một vùng đêm đen. Trên tàu, các ngư dân bắt đầu mẻ lưới đầu tiên của mình. Họ dùng hết sức văng lưới ra xa. Chiếc lưới đánh cá to, rộng từ từ chìm xuống đáy biển.

 

Sáng. Mặt trời đã nằm bệ vệ trên bầu trời. Ánh sáng bao phủ khắp mọi nơi. Bầu trời xanh trong, thoáng ẩn hiện những chú hải âu - người bạn mang tin lành cho các thuyền bè - sái rộng cánh sau các đám mây trắng xốp như bông. Biển lại khoác lên mình bộ quần áo màu xanh ngọc đẹp đẽ, được điểm tô với bao nhiêu những con cá vảy bạc óng ánh. Chúng lướt nhanh như thể vẫn muốn dệt bộ áo này cho thêm đẹp đẽ, lộng lẫy.

Mọi người đều chuẩn bị kéo lưới lên. Họ đứng chỉnh tề sang một bên mạn thuyền, đôi bàn tay thô to, đầy chai sạn bám chắc lấy lưới. Những chiếc áo quyện mùi cá đều được xắn lên. Một số người còn cởi ra, để lộ khuôn ngực nở vòng cung rắn chắc. "Hò dô ta! Hò dô ta!" Theo tiếng hò, các ngư dân gồng mình, ra sức kéo lên mẻ lưới nặng trĩu cá. Các đường gân nổi rõ trên các bắp tay màu đồng khoe khoắn của họ. Mồ hôi chảy ròng ròng, nhưng trong đôi mắt ai cũng mang đầy nhiệt huyết và hy vọng.

 

Cuối cùng, tấm lưới cũng đã được kéo lên hết. Những người đánh cá đều nhễ nhại mồ hôi, nhưng không thể giấu được hưng phấn trong lòng họ. Mẻ lưới đó được rất nhiều loại thủy sản khác nhau. Cá bạc má toàn thân như phủ bạc, lúc nào cũng kiêu ngạo hất cái đầu lên. Cá mú lúc nào cũng khoác trên mình bộ áo đốm. Cá chim lại có ngoại hình bằng phẳng, chỉ có một ít vảy trên thân. . . Nhưng trong các loại cá, phải kể đến cá ngừ - loại cá mang nhiều lợi nhuận đến cho ngư dân nhất. Nó to, dài có khi bằng một sải tay, lớp vảy xám óng ánh dưới ánh mặt trời. Nhìn mười con cá ngừ to lớn đang quẫy đuôi nằm giữa tấm lưới, mọi người đều hò reo vui sướng. Nước mắt và mồ hôi hòa lẫn vào nhau, cùng chảy trên gương mặt sạm nắng đang rạng rỡ những nụ cười của mỗi người. Những làn sóng bạc đầu vỗ nhẹ vào thuyền, như người mẹ đang an ủi cho những đứa con của mình vậy.

Cứ như vậy, chúng tôi cùng ăn, cùng ở, cùng vui, cùng buồn với đất trời mênh mông một màu xanh biếc đã được hơn hai mươi ngày.

Sớm. Mặt trời từ từ nhô lên, tỏa ra như ánh hào quang đẹp đẽ, như viên ngọc trai của đại hải thăm thẳm. Hòn ngọc đường bệ nằm trên chiếc mâm bạc rộng bằng cả chân trời. Tựa như khay cống phẩm trân quý nhất dành cho con người vậy. Bầu trời xanh thẳm còn vương lại vài ngôi sao. Biển lại mang trên mình màu áo xanh lam trong trẻo. Bãi cát như một dải lụa trắng mềm mại tung bay. Những con sóng bạc đầu vỗ mạnh vào bờ, tung bọt trắng xóa. Nắng và gió nắm tay nhau, tung tăng khắp nơi: Chúng băng qua những ngọn sóng, luồn lách các khe đá, đáp chân trên hàng dừa xanh. . . tạo nên bản giao hưởng độc nhất vô nhị của bình minh.

Từ trên thuyền, chúng tôi lại một lần nữa nhìn thấy đất liền: bãi cát trắng dài, hàng dừa xanh nương theo chiều gió, những bãi đỗ tấp nập người và thuyền. Ai giờ đây cũng mang đầy vị mặn mòi của biển, vị tanh của cá. Một số người đã đứng ngóng các hình bóng thân quen ở mũi tàu - họ như những người anh hùng thắng trận trở về. Gió lúc này đã tấu lên ca khúc khải hoàn của thiên nhiên. Nắng mở ra một lối đi dát vàng chỉ dành cho những người chiến thắng. Dừa vươn cánh tay xanh rì, vẫy chào chúng tôi trở về.

Trên bờ, những người phụ nữ bồng con đã đứng đó, đôi mắt đảo quanh đi tìm hình bóng của chồng. Con thuyền của chúng tôi tiến lại gần bờ, rồi cập bến. Những người đánh cá nhảy xuống khỏi tàu, đôi tay to lớn, rắn chắc ôm chầm lấy vợ con mình. Họ lại chất những con cá xuống thuyền, đặt lên xe tải để mang ra chợ bán. Lần này, họ có vẻ làm nhanh hơn, nụ cười rạng rỡ hơn, ẩn chứa trong đôi mắt họ là niềm vui sướng khi gặp lại gia đình. Khi những rổ cá cuối cùng được chuyển lên, xe tải lăn bánh hướng về phía chợ thì những người đánh cá cầm tay vợ con họ, chậm rãi bước về làng. Bóng họ chảy dài trên nền cát, trông thật đầm ấm, hạnh phúc.

Cuối cùng, tôi cũng đã tìm được về cội nguồn của mình. Sau này, tôi có thể tự hào đi khắp nơi mà kể rằng: Quê hương tôi là nơi yên bình; có rất nhiều những vị anh hùng mạnh mẽ mà hiền lành, chất phác; và là nơi có tình thương.

(Bài viết dựa vào bài thơ “Đoàn thuyền đánh cá”- Huy Cận) 

Mở đầu bài thơ, tác giả giới thiệu với người đọc về quê hương dấu yêu của mình:

Chỉ qua hai câu thơ ngắn gọn, Tế Hanh đã cho người đọc biết đến một vùng quê ven biển, với “nghề chài lưới”. Cách gọi “làng tôi” thật dân giã, thân mật, khiến câu thơ không giấu nổi niềm cảm xúc tự hào. Nhà thơ đã đặc tả cụ thể vị trí của làng “Nước bao vây, cách biển nửa ngày sông”. Ngôi làng hiện ra như một hòn ngọc giữa màu xanh trong của nước biển. Cách đo thời gian bằng không gian “nửa ngày sông”, không gian của sông nước thật độc đáo tạo cho người đọc ấn tượng mạnh mẽ về vùng quê chài lưới thanh bình, tươi đẹp. Vùng quê đó càng trở nên đẹp hơn, như một bức tranh tươi màu sự sống khi tác giả đặc tả cảnh dân chài ra khơi vào một buổi “sớm mai hồng”:

Cả một khung cảnh bao la của vùng biển như được tác giả tái hiện qua câu thơ: “Khi trời trong, gió nhẹ, sớm mai hồng”. Tất cả hiện lên ở vẻ đẹp viên mãn, tràn đầy nhất. Các tính từ “trong, nhẹ, hồng” đã tuyệt đối vẻ đẹp của tạo hoá. Đặc biệt vẽ ra bức tranh bình yên của vùng biển rộng lớn. Đó không phải là ngày biển ào ào giông tố mà là một ngày biển lặng, sóng êm. Câu thơ ngắt nhịp 3/2/3, với âm bằng chiếm chủ yếu phải chăng thể hiện những con sóng dạt dào vỗ vào bờ ? Nổi bật lên giữa thiên nhiên đó là hình ảnh con thuyền ra khơi căng tràn sự sống:

So sánh độc đáo “chiếc thuyền nhẹ hăng như con tuấn mã”, giàu sức gợi tả, thể hiện sức mạnh không gì ngăn nổi của những chiếc thuyền ra khơi. Bên cạnh đó tác giả sử dụng biện pháp đảo ngữ, đưa các động từ, tính từ đặc tả sức mạnh lên đầu câu: “phăng mái chèo”, “mạnh mẽ vượt”, một lần nữa khẳng định những chiếc thuyền mang trên mình sức mạnh như vũ bão. Câu thơ mở ra một khung cảnh ra khơi hùng tráng, mỹ lệ. Khung cảnh đó càng trở nên kì vĩ hơn với hình ảnh:

Lấy cái hữu hình so sánh với cái vô hình, tác giả như muốn huyền thoại hóa, mang màu sắc linh thiêng thổi hồn vào cánh buồm. Cánh buồm là nơi chứa đựng bao ước mơ, khát vọng của người dân làng chài vì thế nó cũng giống như hồn vía của ngôi làng. Tế Hanh đã sử dụng từ ngữ miêu tả rất tinh tế: “cánh buồm giương to” chứ không phải “cánh buồm trương to”. Nếu “trương to” thì thật trần trụi, thô ráp, chỉ gợi độ rộng. Còn “giương to” vừa thể hiện sự rộng lớn vừa thể hiện xu hướng tiến về phía trước, đồng thời cũng đầy linh thiêng. Cánh buồm như kiêu hãnh hơn, mạnh mẽ hơn với hình ảnh: “Rướn thân trắng bao la thâu góp gió…”. Động từ “rướn” diễn tả tư thế vươn mình tiến lên được đặt đầu câu nhấn mạnh sự chủ động. Cánh buồm như vươn mình ra xa để thu hết những luồng gió, để tăng thêm sinh lực, mạnh mẽ vượt qua các con sóng lao ra khơi xa. Đoạn thơ miêu tả cảnh ra khơi chỉ gồm sáu câu nhưng đã lột tả được cái thần, cái chất của khung cảnh tráng lệ. Các câu thơ luôn kết thúc với âm mở: a, ang, o,… như mở ra một đại dương bao la, đầy hứa hẹn những mẻ cá đầy, nơi mà con thuyền đang hướng tới. Có lẽ trong văn đàn Việt Nam hiếm có cuộc ra khơi nào mà lại được miêu tả một cách hùng tráng, kì vĩ, thấm đượm chất biển như trong thơ Tế Hanh, ông đã viết về quê hương dấu yêu với cả tình yêu quê hương tha thiết, dạt dào.

Sức hấp dẫn của những vần thơ viết về quê hương của Tế Hanh không chỉ dừng lại ở việc miêu tả cảnh vật vùng biển kì vĩ mà hồn thơ Tế Hanh còn dành tình yêu đặc biệt với những người dân vạn chài nơi đây. Ông viết về họ với tất cả niềm tự hào, hứng khởi:

Sau một ngày ra khơi, đoàn thuyền trở về trong sự đón đợi của dân làng “khắp dân làng tấp nập đón ghe về”. Cách gọi có sự đổi thay, từ những “chiếc thuyền” chuyển sang “ghe” mang đậm tính địa phương vùng biển, người đọc hiểu rằng trong từng câu chữ đều thấm đượm một tình yêu cháy bỏng. Hình ảnh “Những con cá tươi ngon thân bạc trắng” báo hiệu một chuyến ra khơi tốt đẹp và càng tô thêm sức sống cho bức tranh vùng vạn chài. Nổi bật lên trên nền bức tranh đó là những người dân chài. Tế Hanh đã chọn lọc những nét tiêu biểu, đúng chất nhất để nói về người dân quê mình. Đó là những con người khoẻ khoắn, rắn rỏi với “làn da ngăm rám nắng”, làn da đã trải qua bao sương gió. Họ là những con người lao động thực sự. Đặc biệt, nhà thơ đã nói lên nét đặc trưng của người miền biển với hình ảnh giàu sức gợi cảm: “Cả thân hình nồng thở vị xa xăm”. Những chàng trai chài lưới hiện lên mang vẻ đẹp kì vĩ, cường tráng sánh ngang với thiên nhiên, vũ trụ. Ở họ có nét đẹp của con người đã hiên ngang chinh phục thiên nhiên. “Vị xa xăm” là vị vô hình, vị của lao động miệt mài, vị của thiên nhiên hòa lẫn với con người. Hình ảnh vừa thực mà vừa lãng mạn, đầy chất thơ. Có lẽ chất muối của biển không chỉ thấm vào những con thuyền, thấm vào những người dân chài mà đã thấm đượm cả trang thơ Tế Hanh. Hình ảnh quê hương trong dòng hồi tưởng của nhà thơ khép lại với hình ảnh bình yên: “Chiếc thuyền im bến mỏi trở về nằm – Nghe chất muối thấm dần trong thớ vỏ”. Dù là “bến mỏi” nhưng không gợi nên sự rã rời, mệt mỏi mà ở đó là sự nghỉ ngơi thư thái chuẩn bị cho một chuyến ra khơi lại sắp sửa.

Bài thơ kết thúc trong nỗi nhớ quê hương khôn nguôi của người con xa xứ:

Quê hương vạn chài yêu dấu với khung cảnh tráng lệ, với nhịp sống căng tràn mà bình yên sẽ mãi là hình ảnh in đậm trong tâm trí nhà thơ: “nước xanh”, “cá bạc”, “con thuyền rẽ sóng ra khơi” cứ chập chờn trong nỗi nhớ mơ hồ, nhữ càng khắc sâu thêm nỗi nhớ mong da diết. Câu thơ kết là một tiếng kêu bộc lộ cảm xúc đến tận độ: “Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá !”. “Mùi nồng mặn” không đơn thuần là mùi của muối biển mà là vị của quê hương, vị của tình yêu, do đó mà nỗi nhớ càng khắc khoải.

Bài thơ được viết theo thể thơ tám chữ, lời thơ tự nhiên, hình ảnh thơ giàu sức biểu cảm, đặc biệt lối gieo vần chân thể hiện dòng cảm xúc yêu quê hương miên man, như sóng cuộn trào của người con Quảng Ngãi Tế Hanh. Người đọc không hề bị choáng ngợp bởi những câu thơ hoa mĩ, mà bị lôi cuốn, hấp dẫn bởi tình cảm chân thành đằm thắm mà nhà thơ dành cho quê hương mình. Một tình cảm thiêng liêng, sâu sắc. Những vần thơ của Tế Hanh thực sự có sức lay động mạnh mẽ tới độc giả, nó đánh thức trái tim chúng ta trong tình yêu, nỗi nhớ về vùng quê thân thương, yêu dấu của chính mình. Hai tiếng “quê hương” cứ mãi vang lên trong lòng tôi, vang mãi, vang xa.

Sáng sớm hôm đó, Tô sang nhà nó gọi nó dậy. Nó mơ mơ màng màng vẫn muốn ngủ thêm chút nữa thì nhớ ra rằng hôm nay bố con nó và bố con của Tô ra ngoài khơi đánh cá. Nó bật dậy thay quần áo, xong xuôi nó cầm nắm xôi được mẹ nó chuẩn bị cho và ra ngoài sân xem bố nó thu dọn đồ. Thường người làng chài sẽ đi đánh cá vào những ngày như này, trời trong, gió nhè nhẹ tựa tấm lụa lướt qua đôi tai nó, ngôi làng nhỏ của nó được bao trùm bơi một ánh hồng của sớm mai. Đây là lần đầu tiên, à cùng chẳng phải, nó đi đánh cá với bố nhiều rồi, nhưng chỉ là đi mấy tiếng rồi về, bắt được mấy con cá nhỏ. Bố nó bảo là đi những đoạn ngắn như thế để tập cho nó làm quen với biển. Còn lần này nó sẽ được đi xa hơn, đi lâu hơn, đi đến nơi mà nó gọi là “chân trời”. Bố nó mang lưới và mấy đồ dùng cần thiết lên chiếc thuyền mà bố nó mua từ lúc Vũ chào đời. Chiếc thuyền trôi nhẹ như con tuấn mã trên biển. Những mái trèo từng đợt từng đợt đẩy những dòng nước xanh và đậm mùi muối biển, đưa thuyền của nó vượt sóng. Cánh buồm của thuyền giương to, to như chứa đủ những tâm hồn yêu biển của làng nó, cánh buồm rướn thân trắng bao la đón nhận những cơn gió thổi. 

Bố nó và bố của Tô quyết định chèo thuyền về sau một ngày ra khơi. Lúc gần về đến bến đỗ, lòng nó háo hức lắm, háo hức được về gặp mẹ và em nó để khoe là hôm qua nó đã câu được một con cá lớn, háo hức được là người bán cá cùng bố. Hồi nhỏ nó giống những người ở chỗ bến đỗ kia, đợi người nhà và người dân chài đi về để mua cá. Khi đến bến, nó nghe thấy mấy cô bán cá nói “Nhớ ơn trời biển lặng cá đầy ghe”, đúng thật, người dân chài lưới ở làng nó luôn cảm ơn biển khơi vì đã cho họ công việc và nguồn sống. Những thùng xốp chứa đầy con những cá tươi ngon thân bạc trắng được mấy anh hàng xóm của nó bê về xe tải. Người dân ở làng nó thường có một làn da rám nắng, và nó cũng như vậy, làn da ngăm do nắng và gió biển. Bố nó buộc thuyền vào cột rồi trở về nhà. Nó và Tô thì đứng lại nhìn thuyền,  nhìn chiếc thuyền đã thấm chất muối vào lớp vỏ gỗ đang mệt mỏi sau một chuyến hành trình dài. 

Dù xa cách đến mấy thì lòng nó vẫn luôn nhớ màu xanh của biển, những con cá bàng bạc, cánh buồm màu vôi, nhớ mùi muối của biển cả. Ngày mai là ngày nắng đẹp, những Vũ lại chả thể đưa thuyền ra khơi.

Sáng hôm sau, khác với qua tôi vật vờ vừa tỉnh ngủ thì nay tôi lại phấn khích đến lạ, tôi trông biển còn hơn cả mẹ đứng kế. Vì sao chứ, chiếc thuyền hôm qua sẽ trở về, bố tôi sẽ trở về. Mà đâu phải mình tôi trông, mọị người sớm đã nhộn nhịp cả lên, ồn ào cả một bến đỗ. Chỉ một lúc sau, từ đằng xa đã thấy lấp ló bóng thuyền lộ dần sau màn sương mờ ảo. Thuyền dần cập bến, trên thuyền nào là lưới, là cá, là muối chất thành một đống. Cả làng xúm nụm đón ghe về, ai nấy đều cười cười nói nói hớn hở lắm. Thuyền trưởng còn cao giọng nói “ Nhờ ơn trời, biển lặng cá đầy nghe”. Những con cá tươi ngon thân bạc trắng còn giãy, con nào con đó đều to tròn lớn lắm. Chẳng biết do cảm giác hay sao, mà tôi nhìn bố hay những dân chài khác da ai nấy đều ngăm hơn, ngăm màu của nắng, của gió và của biển. Thân hình vạm vỡ, nồng mùi xa xăm, nồng mùi biển trắng cát vàng. Chiếc thuyền sau ngày dài mệt mỏi cũng im bến dọn gọn phía góc bờ. Nằm đó, im mùi muối biển, chực chờ cho chuyến đi tiếp theo. Chúng, góp phần giúp dân chài đem về mẻ cá lớn, đem cả niềm tự hào bấy lâu của cả làng nghề. 

Tôi thẫn thờ nhớ về kỉ niệm những ngày còn ở làng, nhớ về cả lời hứa ngày đó sẽ theo nghề nhưng không thành. Nhớ màu nước xanh, những con cá bạc, nhớ con thuyền gỗ đã cũ. Tôi nhớ lắm, nhớ biển, nhớ cái mùi nồng mặn đó lắm! 

Về văn bản: Tinh thần yêu nước của nhân dân ta

Lời dẫn: Lòng yêu nước là một nội dung quan trọng của VHVN mọi thời kì. Đã có những áng văn thơ bất hủ nảy sinh trong hoàn cảnh đất nước bị quân xâm lược đô hộ trường kì: Bài thơ thần Nam quốc sơn hà (Lý Thường Kiệt) được coi như bản tuyên ngôn độc lập đầu tiên của dân tộc Việt Nam; bản cáo trạng về tội ác của giặc Minh và sự hào hùng về nghĩa khí quân ta trong tuyên ngôn độc lập lần hai Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi); lời luận tội đối với thực dân Pháp cướp nước và khẳng định chân lí về độc lập dân tộc dưới rực rỡ cờ hoa trời thu tháng Tám trong Tuyên ngôn độc lập (Hồ Chí Minh).... Trong những năm gian khó của cả nước đứng lên chống Pháp, Hồ Chủ tịch đã viết về lòng yêu nước trong hình hài cũng của một áng văn nghị luận. Để hiểu rõ hơn những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật của văn bản, hãy cùng các bạn trong nhóm hoàn thành phiếu học tập sau bằng cách trả lời câu hỏi từ 1 đến 6. (Lưu ý, có thể dùng bút nhiều màu hoặc kí hiệu để dễ phân biệt).

1. Hãy nêu nội dung của từng đoạn văn bản trên? Từ đó xác định bố cục, kết cấu đoạn văn và phương pháp lập luận?

2. Đọc đoạn văn 1 và làm theo yêu cầu.

- Gạch chân dưới câu nêu nội dung chính của đoạn. Em hiểu câu đó như thế nào?

- Biện pháp nghệ thuật nào được sử dụng trong câu văn số (3)? Đánh dấu từ ngữ thể hiện biện pháp nghệ thuật đó?

- Tìm các động từ, tính từ miêu tả sức mạnh của tinh thần yêu nước? Hãy nhận xét việc sử dụng các động từ?

- Em hiểu thế nào là “lũ bán nước”, “lũ cướp nước”? Vì sao Hồ Chí Minh lại nói như vậy?

3. Đọc đoạn văn 2 và cho biết:

- Gạch chân dưới câu nêu nội dung của đoạn văn?

- Nhận xét cách nêu dẫn chứng của Hồ Chí Minh?

4. Đọc đoạn văn 3 và trả lời câu hỏi:

- Câu nào nêu lên nội dung của cả đoạn? Hãy gạch chân?

- Tìm các dẫn chứng và nhận xét nghệ thuật nêu dẫn chứng của Hồ Chủ tịch?

- Xác định hình thức của đoạn văn?

5. Đọc lại đoạn văn 4 và trả lời câu hỏi:

- Tìm và nêu tác dụng của các biện pháp nghệ thuật được sử dụng?

- Xác định hình thức kết cấu của đoạn văn?

6. Hãy khái quát những đặc sắc về nội dung và nghệ thuật vừa tìm được?

- Văn chương sẽ là hình dung của sự sống muôn hình vạn trạng. Chẳng những thế, văn chương còn sáng tạo ra sự sống

-... công dụng của văn chương cũng là giúp cho tình cảm và gợi lòng vị tha.

- Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện cho ta những tình cảm ta sẵn có

GV sẽ yêu cầu HS phát hiện những biểu hiện của công dụng ấy trong từng dẫn chứng ở 4 điểm nhìn mỗi góc sơ đồ.

Cụ thể, chùm ca dao Những câu hát về tình yêu quê hương đất nước là một cách phản ánh những địa danh đẹp của khắp mọi miền đất nước, là sự “hình dung sự sống muôn hình vạn trạng” của văn chương. Chẳng những thế, sự sáng tạo ấy còn được thấu cảm qua tâm hồn của người nghệ sĩ, làm sống dậy cả một thời kì lịch sử đất nước gắn liền với tuổi thơ gian khó mà đầy dũng cảm, sự hi sinh của An, Cò, của vật lộn mưu sinh và đánh giặc ở đồng bào Nam Bộ. Tình cảm đem đến trong văn chương chính ở lòng vị tha, vì người khác lớn hơn bản thân mình. Là sự chiêm nghiệm của chàng Dế Mèn hống hách, kiêu ngạo gây ra cái chết cho Dế Chũi, nhưng cũng không vì thế mà người ta hoàn toàn ghét bỏ chàng dế bởi sau lỗi lầm, chàng đã nhận thức được và nghiêm khắc kiểm điểm, sửa chữa bản thân. Những tình cảm ấy - tình yêu thiên nhiên, yêu đất nước, sự ăn năn hối lỗi hay những tiếng cười giòn tan, khoái chí trong các câu chuyện cười, ai đã có, ai không có, đều được cảm nhận trong những áng văn chương muôn đời. Chẳng thế mà gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện cho ta những tình cảm ta sẵn có là vậy

Lời dẫn: Hãy làm sáng tỏ nghệ thuật nghị luận chứng minh rất đặc sắc của Hồ Chí Minh trong bài “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” bằng cách cung cấp cuốn phim trí óc ở đoạn trích sau:

“Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của dân ta................... Chúng ta có quyền tự hào về những trang lịch sử vẻ vang thời đại Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung,............Chúng ta phải ghi nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc................., vì các vị ấy là tiêu biểu của một dân tộc anh hùng.........................

Đồng bào ta ngày nay cũng rất xứng đáng với tổ tiên ta ngày trước................ Từ các cụ già tóc bạc đến các cháu nhi đồng trẻ thơ................., từ những kiều bào ở nước ngoài đến những đồng bào ở vùng bị địch tạm chiếm...................., từ nhân dân miền ngược đến miền xuôi.............., ai cũng một lòng nồng nàn yêu nước, ghét giặc..............Từ những chiến sĩ ngoài mặt trận chịu đói mấy ngày để bám sát giặc đặng tiêu diệt giặc......................., đến những công chức ở hậu phương nhịn ăn để ủng hộ bộ đội..................., từ những phụ nữ khuyên chồng con đi tòng quân mà mình thì xung phong giúp việc vận tải, cho đến các bà mẹ chiến sĩ săn sóc yêu thương bộ đội như con đẻ của mình................. Từ những nam nữ công nhân và nông dân thi đua tăng gia sản xuất, không quản khó nhọc để giúp một phần vào công việc kháng chiến, cho đến những đồng bào điền chủ quyên ruộng đất cho Chính phủ,..................... Những cử chỉ cao quý đó..........................., tuy khác nhau nơi việc làm, nhưng đều giống nhau nơi nồng nàn yêu nước..................”.

Kết luận chung:...................................

“Lịch sử ta đã có nhiều cuộc kháng chiến vĩ đại chứng tỏ tinh thần yêu nước của dân ta (Tác giả sau khi nêu truyền thống yêu nước của dân tộc, đã nêu ra luận điểm tinh thần yêu nước bắt nguồn từ trong quá khứ. Đây cũng là câu văn vừa chứng minh cho luận đề, vừa mở ra chủ đề của cả đoạn). Chúng ta có quyền tự hào về những trang lịch sử vẻ vang thời đại Bà Trưng, Bà Triệu, Trần Hưng Đạo, Lê Lợi, Quang Trung,... (Những chiến công hiển hách, nổi tiếng và tiêu biểu của các vị anh hùng dân tộc trong quá khứ được liệt kê, sắp xếp theo trình tự thời gian. Tác giả không đi sâu vào kể lể các chiến công, điều này thực sự có ý nghĩa bởi thành công vang dội và Hồ Chí Minh hiểu ý nghĩa, sức sống của những nhân vật lịch sử đó đã nói lên tất cả.) Chúng ta phải ghi nhớ công lao của các vị anh hùng dân tộc (Lời nhắc nhở toàn dân cần phải sống ân tình với quá khứ. Hai chữ “Chúng ta” nghe như lời hiệu triệu của Người khi đứng dưới anh linh của các vị tiên tổ để kêu gọi, tập hợp lực lượng để đứng dậy bảo vệ non sông, gìn giữ và phát huy tinh thần yêu nước), vì các vị ấy là tiêu biểu của một dân tộc anh hùng (Thủ pháp chơi chữ ở “anh dùng dân tộc” – “dân tộc anh hùng”. Tác giả triển khai đoạn văn theo lối tổng – phân – hợp để người đọc tiện theo dõi).

Đồng bào ta ngày nay cũng rất xứng đáng với tổ tiên ta ngày trước (Câu văn so sánh cân đối từng cặp, từng vế, lại có tác dụng chuyển ý, chuyển đoạn rất khéo, vừa nêu được ý khái quát cho cả đoạn). Từ các cụ già tóc bạc đến các cháu nhi đồng trẻ thơ (dẫn chứng được nêu ra theo lứa tuổi), từ những kiều bào ở nước ngoài đến những đồng bào ở vùng bị địch tạm chiếm (theo không gian: trong nước – ngoài nước (rộng)), từ nhân dân miền ngược đến miền xuôi (không gian vùng miền trong nước (hẹp hơn)), ai cũng một lòng nồng nàn yêu nước, ghét giặc (sự khẳng định mối căm thù chung đồng bào yêu nước). Từ những chiến sĩ ngoài mặt trận chịu đói mấy ngày để bám sát giặc đặng tiêu diệt giặc, đến những công chức ở hậu phương nhịn ăn để ủng hộ bộ đội (kết cấu “từ...đến...” giúp hệ thống ý được triển khai rành mạch, tác giả tiếp tục nêu ví dụ về biểu hiện của lòng yêu nước ở những nhiệm vụ - công việc: chiến đấu, sản xuất), từ những phụ nữ khuyên chồng con đi tòng quân mà mình thì xung phong giúp việc vận tải, cho đến các bà mẹ chiến sĩ săn sóc yêu thương bộ đội như con đẻ của mình (các việc làm thể hiện lòng yêu nước: chịu đói, nhịn ăn, diệt giặc,vận tải ). Từ những nam nữ công nhân và nông dân thi đua tăng gia sản xuất, không quản khó nhọc để giúp một phần vào công việc kháng chiến, cho đến những đồng bào điền chủ quyên ruộng đất cho Chính phủ (các thành phần trong xã hội cũng được liệt kê rất đầy đủ: bộ đội, công nhân, nông dân, phụ nữ, thanh niên, điền chủ...),... Những cử chỉ cao quý đó, tuy khác nhau nơi việc làm, nhưng đều giống nhau nơi nồng nàn yêu nước (Vừa khẳng định lại ý nghĩa của những việc làm cao quý, vừa kết lại cả đoạn văn với tinh thần của sự gặp gỡ trong lòng yêu nước. Một lần nữa, Hồ Chí Minh lại sử dụng kết cấu tổng – phân – hợp để làm sáng tỏ những biểu hiện của tinh thần yêu nước trong giai đoạn hiện nay – kháng chiến chống Pháp)”.

Kết luận chung: Như vậy, đoạn văn đã cho thấy nghệ thuật nghị luận rất thuyết phục, đặc sắc của Hồ Chí Minh, điều đó biểu hiện rõ nhất ở cách nêu dẫn chứng hợp lí. Thứ nhất, các dẫn chứng được nêu một cách toàn diện, có tính bao quát:, về lứa tuổi, về địa lí, về những hoạt động ở hậu phương và tiền tuyến, về giới tính, các thành phần giai cấp,...; thứ hai, việc sử dụng cấu trúc “từ...đến....” đã giúp liệt kê các dẫn chứng diễn ra tự nhiên, có lớp lang, có thứ tự chứ không tùy tiện, lộn xộn. Ngoài ra, hiệu quả của nghệ thuật lập luận cũng góp phần rất quan trọng trong việc thể hiện rõ chủ đề Tinh thần yêu nước của nhân dân ta. Đó là cách tác giả đưa ra tiến trình chứng minh tinh thần yêu nước từ quá khứ cho đến hiện tại, hơn nữa, cách viết đoạn tổng – phân – hợp càng làm cho người đọc tiện theo dõi, dễ hiểu. Tất cả những điều ấy đã khiến cho “Tinh thần yêu nước của nhân dân ta” là một áng văn nghị luận chứng minh tiêu biểu, mẫu mực, làm lay động bao trái tim người Việt Nam yêu nước thời ấy, hôm nay và cả mai hậu.