Жалпы, адаммен жануардың айырмашылығы тек ойлауда екен. Дегенменде, адам баласына ақыл берілген үшін ойлайды деп алсақ, ол қате тұжырым болады. Адам баласы ойлау үшін өмір сүрмейді, ал өмір сүру үшін ойлайды.

Қорытындылар

* Адам бірегей және жан-жақты. Адам-теңдесі жоқ табиғаттың тәжі, оның ерекше қабілеттері бар. Бірақ ол әмбебап, оған ешнәрсе жат емес.

* Адам-ішкі және сыртқы қатынастар. Адамның рухани әлемі-бұл оның ішкі өмірі, бірақ ол әр түрлі қызмет түрлерінде, ойында, еңбегінде, көркем шығармашылығында бейнеленген. Нәтижесінде адам әлеуметтік болмыс болып шығады.

* Адам біртұтас, бірақ біртекті емес, бір өлшемді емес. Адам биологиялық, белсенді, ақылға қонымды, сезімтал, ұтымды, этикалық — мұның бәрі әрбір жеке тұлға біріктіреді.

* Адамның өзі өзінің рухани әлемін, ғылым, өнер, мораль құндылықтары әлемін жасайды.

Көптеген философиялық жүйелерде басқа да категориялар арасындағы ең маңыздысы «болмыс» категориясы болып табылады, өйткені ол заттардың мәнін бейнелейді. Бұл мәнділік «болудың» сипаттамасы болып табылады. Батыстық адам маңызды дүниетанымдық мәселелерді шешу барысында ой толғауды ең алдымен «барды», «болуды» түсіндіруден бастайды. Дүниеге келгеннен кейін адамды мынадай сұрақтар мазалайды: Қоршаған орта нені білдіреді? Оның шығу тегі қалай? Әлем мен адам болмысының шеткі түпнегізі не? 

Болмыстың өзі әртүрлі формаларға ие:

* Заттардың, табиғат күйі процестерінің болмысы;

* Адам болмысы;

* Руханилық болмысы;

* Әлеуметтік болмысы;

Адам болмысы – болмыстың екінші формасы ретінде әлемдегі тікелей біздің материалдық-тәндік-организмдік және психикалық дүниемізге қатысты. Дене ретінде Адам өзінің табиғи саласына оның құрамдас бөлігі ретінде енгізілген. Нақты дене ретінде біз өз болмысымызды үнемі гомеостаз ретінде көрінеміз, туылғаннан бастап біздің болмысымыз Ешнәрсеге – барлық тірі жанның табиғи өліміне бағытталған нәзік, тірі бүтіндік қана

Онтологияның назары болмыстың формаларына , сондай-ақ оның әртүрлі қасиеттері мен көріністеріне бағытталған.  Онтологияның пәні - материя, уақыт, қозғалыс, форма, кеңістік, ауысу және т.б. сияқты категориялармен ұсынылған болмыс.

Таным теориясы философия ғылымына алғаш рет 1854 жылы шотланд философы Джеймс Фредерик Феррьердің арқасында енген. Философия тілінде айтатын болсақ “гносеология”.

Жалпы, таным процесінде дүние тануға бола ма, болмай ма деген екі түрлі көзқарас бар. 1. Гностицизм және 2. Агностицизм. 

Гностицизм көзқарасы “иә, адамның танымдық мүмкіндігі шексіз” десе. Агностицизм керісінше “жоқ, адамның танымдық мүмкіндігі шектелген” дейді. 

Гностицизм көзқарасын Фрэнсис Бэкон, Рене Декарт және Фридрих Гегель қолдаған, ал агностицизмді Иммануил Кант және Пиррон ұстанған. 

Таным құрылымы екіге бөлінеді:
1.СЕЗІМДІК: түйсік, қабылдау, елестету. 
2.РАЦИОНАЛДЫҚ: ұғым, пікір, тұжырым.

Ақиқат жалпы танымның негізгі мақсаты болып табылады. Ақиқат (грекше “алетейа” - “жасырынбаған”, “айғақ” дегенді білдіреді. Ақиқат түрлері: Абсолюттік; Обьективтік; Салыстырмалы; Нақты.  Салыстырмалы ақиқат деп зерттеліп отырған обьекті жөніндегі толық емес толық емес білім. Ал, Абсолютті ақиқат толық және дәл білім болып келеді. Ақиқат нақты және субьективті болады. 

Кант өзінің теориясында «опекун» класын алыптастауды мәселенің шешімі ретінде қарастырмаған. Керісінше батылдық пен талпынысқа толы опекундардың пайда болуы қоғамда өзгертулер алып келетіндігін айтып жеткізгісі келді. В противном случае реализация просвещения невозможна, так как восстановятся те же принципы. Яғни революция біздің ой санамызда орын алуы қажет, «просвещение» біртіндеп, эволюциялық жолмен жүруі қажет. Осыған байланысты 2 сұрақты қарастыруға болады. 

1. Что же бужет если не будет наших опекунов? 

Жауабы анық, Кант бізге қарапайым мысал арқылы жеткізген. Мысалы: сарбаз қызметте болған кезде бұйрыққа бағынбай, бұйрыққа бағынудан бас тартуы басқа адамдардың яғни «общество» қоғамға өз зардабын тигізеді. Мұндай жеке істерде дауласу емес, бағыну керек. Алайда мұндай салдар болмаған кезде, Әркімнің бұл жеке құқығы ғана емес, сонымен бірге әрекет етуге ол міндетті екенін айтқан. 

2. А если будут опекуны? 

За счет общество люди сами себе придумали запреты, барьеры у себя в голове. Люди спутали правила с запретами. 

3. Кто же наши опекуны? 

Это общество, это стереотип, это государство, это менталитет. Как с этим бороться? Как найти правильных опекунов? 

 

Ведалық-индуизмнің православиелік философиясының кезеңі (б. з. д. XV-VI ғғ.).

Эпикалық - сол кездегі философияның жаһандық мәселелерін, буддизм мен джайнизм аренасына шығуды қарастырған әйгілі "Махабхарата" және "Рамаяна" эпостарының құрылу кезеңі (б. з. д. VI-II ғғ.)

Сутралар дәуірі-жеке мәселелерді сипаттайтын қысқа философиялық трактаттар кезеңі (б.з. д. II ғ.-б. з. д. VII ғ.).

 Ведалар төрт бөліктен тұрады – самхит (мантра гимндері), брахмандар (ғұрыптық өсиеттер мен міндеттер), араньяктар (гермиттерге арналған медитация объектілері) және Упанишадтар (Брахма сутраларына негізделген Мәңгілік шындық пен рухани болмыс принциптері туралы философиялық ілімдер).

Ведалардың бір бөлігінде (Ригведа) 1028 әнұран бар, олар әлі күнге дейін индустарға жатқа білуге кеңес беріледі. Әнұрандар құдайлардың подіктерін ,ическиеіктерін және құдіретін дәріптейді.

Үнді қоғам қайраткері, философы С. Радхакришнан (1888 — 1975) ежелгі Үндістанда философия басқа ғылымдарға немесе өнерге қосымша емес, тәуелсіз позицияларға ие болғанын және басқа ғылымдар одан шабыт алғанын атап өтті. 

 «Мирная жизнь, богатая природа, свобода от борьбы за свое существование поощряли духовную жизнь» Сарвепалли Радхакришнан. Осы себепті ежелгі дәуірден бастап Үндістан рухты іздеумен, ақылға деген сеніммен және философияға бейімділікпен сипатталды.

Ежелгі үнді мәдениетінің айрықша ерекшелігі-білімді құрметтеу. Ежелгі дәуірде пайда болған үнді ғылымы кейінгі дәуірлерде дамып, жетілдірілді. Шаруашылық пен егіншіліктің қажеттіліктері астрономия, математика, химия, медицина және т. б. сияқты ғылымдардың дамуына себеп болды.

Жаңа саяси құрылымға көшу, халықаралық байланыстар орнату сияқты факторлардың арқасында ақыл-ой еңбегі басым бола бастады. Мұның бәрі адамдарға білімге көбірек қол жеткізуге, еркін ойлауға, талдауға және ұтымды қорытынды жасауға үйренуге түрткі болды. Сонымен қатар, Философтар арасында көптеген сұрақтар пайда бола бастады, оның бірі: шындық қандай? әлем қайдан пайда болды?

Осы уақытқа дейін сол кездегі философтар туралы көп ақпарат қалған жоқ десекте болады, дегенменде -Аристотель, Платон және Сократ туралы көптеген ақпараттар білеміз. 

Абайдың да дүниетанымындағы негізгі тұжырым, басты құндылық – адам болмысы. Абайдың қара сөздерінен, таусылмас рухани қазынасынан, оның адамның өмір сүру философиясын бес бағытта қарастыранын аңғаратынымыз. Біріншісі, жеке адамдардың тұрмыс тіршілігі. Екіншісі, әлеуметтік топтардың қоғамдағы алатын орны, мінез-құлқы, менталитеті, психологиясы; Үшіншісі, ұлттың ата-бабалардан мұраланған өзіндік өмір салтын, дәстүрлі мәдениетіне бейімделген мұрат-мақсаттарын болмыстың жаңа сұраныстарына байланысты жаңартып, жаңғырту жолдары. Төртіншісі, адамзат тарихында қалыптасқан моральдық құндылыққа сай келетін үрдістердің өркениетпен сабақтасу жолдары. Бесіншісі, имандылық жолымен Алла болмысын тану.

Сократ жасаған және қолданған негізгі әдіс «майевтика» деп аталды.
Майевтиканың мәні – шындықты үйрету емес, логикалық әдістердің, жетекші сұрақтардың арқасында өзімен диалог жүргізген адамды шындықты өз бетінше табуып, айтуға үйрету.

Сократ өзінің философиясын, ағартушылық жұмыстарын халық ортасында, алаңдарда, базарларда ашық әңгіме (диалог, дау) түрінде жүргізді, тақырыптары сол кездегі өзекті мәселелер болған, бүгінгі күні де өзекті: жақсы; жамандық; Махаббат; бақыт; адалдық және т.б.
Философ этикалық реализмнің жақтаушысы болды, оған сәйкес.

• кез келген білім жақсы;

• кез келген жамандық, жамандық надандықтан жасалады.

Сократтың тарихи маңызы мынада: ол:

• білімді таратуға, азаматтарды тәрбиелеуге үлес қосты;

• адамзаттың мәңгілік мәселелеріне жауап іздеу – жақсылық пен жамандық, махаббат, ар-намыс т.б.;

• қазіргі білім беруде кеңінен қолданылатын майевтика әдісін ашты;

• ақиқатты табудың диалогтық әдісін енгізді – оны бұрынғы бірқатар философтар жасағандай жарияламай, еркін дауда дәлелдеу арқылы;
• көптеген шәкірттерді тәрбиеледі, оның жұмысының ізбасарлары (мысалы, Платон), бірқатар «сократтық мектептер» деп аталатындардың бастауында тұрды.

Эпикур өлімнен қорқудың мағынасы жоқ деп уағыздады, өйткені біз тірі кезімізде ол жоқ, ал ол болған кезде біз жоқпыз деп тұжырымдаған болатын. Сартр, Камю, Хайдеггер, Ясперс сияқты экзистенциалистік философтар “жизнь как бытие к смерти”, деп санады, яғни адам өмір мен өлімнің арасында болған сәтте адамдарда өлім мәселесі туындайды. Бұл жағдайда адам өлімге немесе өмірге бой алдыруы мүмкін. Бұл теория адамның тек денесі өлімге әкеледі, ал жан өлмейді. Яғни, Платонның пікірінше, өлім-бұл жанды денеден бөлу процесі, содан кейін дене күлге айналады: "жан денеден босатылып, жалаңаш болған кезде оның барлық табиғи қасиеттері және адам өзінің әрбір кәсібінің жанына салған барлық іздері байқалады". 

Ешкім өмірдің мәні неде екенін анық тұжырымдап айта алмайды. Әр адам өзі өмірдің мәні неде екенін өзі таңдайды. Бірақ біз бір нәрсені ұмытпауымыз тиіс, айналамыздағы адамдарға жақсылық жасап, көмектесіп  жүруіміз тиіс. 

Бостандықтың басталуы-бұл адамның өмір сүрудегі тершеңдігі мен орындылығы туралы ойлауға итермелейтін жұмыс аяқталатын жерде.

* самая главная проблема этики «что такое добро?» «что такое зло?» «чем они отличаются?»  В. Маяковский «ЧТО ТАКОЕ ХОРОШО И ЧТО ТАКОЕ ПЛОХО?»

Этика пытается сформировать высшие ценности, высшее цели человечески жизни. Этика это не просто слово, это цель сделать человека добрее. 

Аристотель «этика» деп этикалық ізгіліктерді зерттейтін ғылымды айтады.

Аристотель бойынша, адам бойындағы ізгіліктер екі негізгі түрден тұрады: этикалық және дианэтикалық. Егер этикалық ізгіліктер адамның мінез-құлқына, темпераментіне жататын болса, дианэтикалық ізгіліктер адамның ақыл-парасатына тиеселі дүниеле.

Сөйтіп, Аристотель этикалық ізгіліктер құрамына: жомарттық, батылдық, шыншылдық, ал дианэтикалық ізгіліктерге: ақыл, парасатты жатқызады.

Жалпы құндылық термині еуропалық рационалдық философия мен христиандық моральдың іргелі ұғымдарын теріске шығарған XIX ғасырдағы неміс ойшылы Фридрих Ницшенің атақты «Билікке деген ерік» атты трактатында «құндылықтарды қайта бағалау» қажеттігін афористік тұрғыда негіздегенінен кейін кең қолданысқа түсті. Сөйтіп батыс еуропалық философияның негізгі тақырыбының біріне айналып, танымның барлық салаларында пайдаланыла бастады.

Адам бостандығы мәселесі қазіргі идеологияның басты мәселелерінің бірі болып табылады. Ол қазіргі философияда да, қазіргі эстетикада да өте маңызды орын алады. Сартрдың пікірінше, адам еркіндіктің абсолютті тасымалдаушысы, бірақ адам кінәлі және жауапкершілікті сезінуі керек деген бірнеше маңызды ескертулерге ие. Ол Бостандық парадоксын шығарды, яғни Бостандық белгілі бір жағдайда ғана болуы мүмкін, ал жағдай тек Бостандық арқылы пайда болады. Сартр философиясында адамның іс — әрекеті, қарым-қатынасы және іс-әрекеті тек бір ұғымға-бостандыққа негізделген. Адам болмысы бостандыққа ұқсас, тек өзінің бастапқы бостандығына сүйене отырып, адам өзінің мәнін, бүкіл әлемін құра алады. Бостандықты бастапқы сапаға айналдырып, оны туғаннан өлімге дейін адамға бере отырып, Сартр былай деп жазады: "адам еркін немесе құл бола алмайды, ол толығымен және әрқашан еркін немесе ол жоқ".

Шпенглердің айтуынша, әлемде сегіз мәдениет бар:

мысырлық

вавилондық

үнді

Византия

Батыс Еуропа

Майя

Шпенглер жақын арада орыс-сібір мәдениеті келеді деп есептеді.

Автордың пікірінше, қоғам дамуымен бірге өмірді толық автоматтандыруға негізделген бұқаралық мәдениет те дамып келеді. Көркем әдебиет фонға түседі.  Өз шығармасында өркениет мәселесін көрсеткісі келеді.

Автор мәдениеттің бір еместігін, олардың көп екенін, әрқайсысының өз тағдыры бар екенін оқырманға ұғындырады. Автор мәдениеттің адам болып өсіп-өнуінің барлық кезеңдерінен өткенін суреттейді.

 Августин өзінің «Исповедь» және «Град Божий» сияқты еңбектерінде діннің әртүрлі аспектілерін, соның ішінде Құдайды түсінуді, күнәнің табиғатын және жанның құтқарылуын зерттеді.

 Ол дінді ең жоғарғы бақытқа жету құралы ретінде қарастырып, Құдайға деген сенімді қабылдауға шақырды.  Дегенмен, ол діни тәжірибені ұтымды түрде толық түсіндіруге болмайтынын мойындай отырып, сенім мен ақыл-ойды қалай біріктіру керектігі туралы ой қозғады.

 Августин Құдайды барлық болмыстың қайнар көзі ретінде қарастырып, Құдайдың үш шексіз қасиеті бар деп есептеді: шексіз даналық, шексіз құдірет және шексіз ізгілік.  Сондай-ақ ол әлемде зұлымдыққа неліктен рұқсат етілгенін талқылап, мұның түсіндірмесі ретінде «падение Адама» тұжырымдамасын ұсынды.

 Августин адам жанын Құдайға сену және күнәларына өкіну арқылы ғана құтқаруға болады деп үйретті.  Ол сондай-ақ ерік бостандығы мен азаматтық қоғам мәселелеріне тоқталып, грек философиясы мен христиан дінін татуластыруға шақырды.

 Бүгінгі таңда Августин Аврелийдің еңбегін дүние жүзіндегі философтар мен теологтар зерттеп, талқылауды жалғастыруда және оның дін философиясына қосқан үлесі елеулі болып қала береді.