1. Муханбедиева Лаура

2. Үсен Бақдаулет

3. Жанабілова Ақерке

4. Сариев Саят

1. Мен не істеуім керек? – бұл моральдық және әрекет мәселелерін қарастырады.

2. Мен не біле аламын? – бұл біздің танымдық мүмкіндіктерімізді зерттейді.

3. Мен не нәрсеге үміттене аламын? – бұл адамның рухани, моральдық және болашаққа деген сенімін қарастырады.

Кант адамды және оның айналасындағы адамдарды құндылық ретінде қарастырады. Ол ойлау қабілеті әртүрлі жағдайда көрінетіндіктен, оны сын тұрғысынан үш бағытқа бөліп қарастырған:

• Таза ақылға сын – біздің ойлау қабілетіміздің шектері мен мүмкіндіктерін зерттейді.

• Практикалық ақылға сын – адамның моральдық және әрекеттік шешімдерін зерттейді.

• Пайымдау қабілетіне сын – эстетика, өнер және табиғатты түсінуге қатысты ойлауымызды зерттейді.

Канттың білім туралы пікірі бойынша, біздің біліміміз екіге бөлінеді: біздің танымдық қабілетіміз және біз қабылдайтын нәрсе. Бұл екі ұғым арқылы «ноумен» (ақылмен түсінілетін, тәжірибеден тыс шындық) және «феномен» (тәжірибе арқылы көрінетін дүниелер) ұғымдары қалыптасады. «Таза ақылға сын» еңбегінде ол ойлау мен білудің бірдей емес екенін атап көрсетеді: адам ойлай да, қиялдай да алады, бірақ білу үшін тек тәжірибеге қол жетімді дүниелерге сүйенуі керек.

Этика Кант үшін адамның өзінен басталады. Бұрынғы философтар сияқты адамгершілікті табиғатқа немесе Құдайға байланыстырмайды. Кант категориялық императив ұғымын енгізеді – бұл мінез-құлық қағидалары, олар бойынша адам әрекет етуі тиіс. Негізгі қағидалары:

• Жақындарының моральдық және физикалық әл-ауқатына қамқор болу;

• Жануарларға қиянат жасамау;

• Ашкөздік пен өзімшілдікті тежеу;

• Адами қасиеттерді жетілдіруге ұмтылу.

Осылайша, Кант философиясы адамды орталыққа қояды, оның ойлау қабілеті мен моральдық мінез-құлықты зерттейді, білім мен сенімнің шектерін анықтайды және адамгершілік қағидаларын нақтылайды.

Үш «К» қағидасы

1.

Декарт (Cartesian принципі)

• Негізгі формула: «Cogito ergo sum» – «Мен ойлаймын, демек өмір сүремін».

• Адамның бар болуы – оның ойлау қабілетінде.

• Адам өз әрекетіне, ойына жауап бере алатын тіршілік иесі болуы тиіс.

• Егер адам өзі ойламаса, басқаларға (Құдайға, қоғамға, жүйеге) сеніп қойса – ол нигилизмге (мәнсіздікке) түседі.

• Яғни, адамның еркіндігі тек өз ойлауында: «Әлем дайын емес, менің әрекетімнен құрылады».

2.

Кант (Ақылмен танылатын өлшемдер принципі)

• Әлемде тәжірибемен ғана емес, ақылмен танылатын интеллигибельді объектілер бар (мораль, әділет, парыз, баға беру).

• Адам моральдық шешім қабылдағанда – ол жай биологиялық әрекет емес, саналы акт.

• Әлемде әділет пен ізгілік мәнсіз болмайды, әрқашан мағынасы бар.

• Мысалы: «Жануар бірін-бірі жеп қойса – бұл жақсы не жаман емес. Бірақ адам біреуге қиянат жасаса – ол мораль тұрғысынан бағаланады».

• Кант бойынша, адам заңға, парызға сүйеніп әрекет етуге тиіс, сонда ғана өркениет сақталады.

3.

Кафка (Абсурд пен “зомби” жағдайы)

• Егер Декарт пен Кант қағидалары орындалмаса, адам «Кафкалық жағдайға» түседі.

• Бұл – сыртқы форма бар, бірақ ішкі мән жоқ, адам механикалық тіршілік етеді.

• Мұндай адамдарды Мамардашвили «зомби» деп сипаттайды.

• Мысалы: Ф. Кафканың «Процесс» романындағы кейіпкер К. – заңды іздейді, бірақ ол заң жоқ, сондықтан ізденіс абсурдқа айналады.

• Бұл жағдайда ерлік пен қорқақтық, әділет пен әділетсіздік ұғымдары жұмыс істемейді. Барлығы абсурд, гротеск, жасанды.

🔑 Қорытынды

• Декарт → Адам өзінен бастайды («Мен ойлаймын»).

• Кант → Әлемде моральдық өлшемдер бар («Әділет, парыз бар»).

• Кафка → Егер екеуі де орындалмаса, адам мәнсіз «зомби» тіршілікке айналады.

Мақалада үш “К” қағидасы ерекше атап өтіледі: Картезия, Кант және Кафка.

• Картезия (Декарт) – адамның өзін тануы мен санасының негізін білдіреді. “Мен ойлаймын, демек мен бармын” деген түсінік арқылы әрбір адам өзінің санасын және өз орнын анықтауға ұмтылады. Бұл қағида жеке ойдың маңыздылығын, адамның өз ойына жауапкершілікпен қарауын көрсетеді.

• Кант – әлемнің құрылымында ақылмен танылатын объектілердің бар екенін, құқық пен саналықты қамтамасыз ететін негізгі принциптерді атап көрсетеді. Канттың көзқарасы бойынша, адам ойлау қабілеті арқылы әлемді дұрыс түсініп, объективті шындыққа жетуге тырысады.

• Кафка – өмірдегі белгісіздік, абсурдтық жағдайлар мен орындалмайтын нәрселерді білдіреді. Кафка арқылы автор өмірдегі қиындықтар мен түсініксіз жағдайларды қабылдауға, сонымен қатар сананы дамытудың тек қарапайым логикаға сүйеніп кетпей, күрделі әрі абстрактілі ойлауды қажет ететінін көрсетеді.

Қазіргі қоғамдағы ойлау мәдениетіне келетін болсақ, Мамардашвилидің идеялары әлі де өзекті. Бүгінде адамдар көбіне басқалардың ойына сүйеніп, өз пікірін толық қалыптастыра алмай жатады. Бұл – ойлау қабілетінің жеткіліксіз дамуының, сыни тұрғыдан ойланбаудың салдары. Көп адамдар өз ойларын абсолюттік шындық деп санайды және әрдайым өз пікірін қорғауға тырысады, бұл олардың объективтілікке жол бермеуін көрсетеді.

Сонымен қатар, жеке адамдардың ойлау деңгейі әртүрлі болғандықтан, олардың пікірлерін салыстыру кезінде объективтілікке сүйенген жөн. Қарапайым фактілерге сүйену арқылы дұрыс шешім қабылдау жеңіл болады, бірақ қоғамда көбінесе адамдар басқалармен ортақтасқан ойды ұнатады. Осылайша, олар өз бетімен ойлаудан қашып, шынайы пікір қалыптастырудан алшақтайды. Бұл жағдай кейде жеке тұлғаның өз ойынан адасып, шатасуына әкеледі.

Мамардашвили философияны тек теориялық білім емес, адамның санасын тәрбиелеу, ойлау қабілетін дамыту құралы ретінде қарастырады. Ол ойлау мәдениетінің өркениеттің дамуына тікелей әсер ететінін көрсетеді. Әрбір адам өз ойын дұрыс қалыптастыру арқылы ғана қоғамның рухани дамуына үлес қосады, және керісінше, ойлау мәдениетінің жетіспеушілігі қоғамдағы қателіктер мен түсініспеушілікті көбейтеді.

Философия адамның санасын дамытуға, ойлау қабілетін жетілдіруге бағытталған. Өркениет тек материалдық жетістіктерден ғана тұрмайды – ол адамның ойлау мәдениеті мен санасының дамуына тәуелді. Мамардашвилидің мақаласы қазіргі заманда да маңызды, өйткені ол жеке тұлғаның ойлау қабілетін дамытудың, объективтілік пен сыни тұрғыдан ойлаудың маңыздылығын көрсетеді.

Жалпы мақала үлкен 5 тақырыпты қамтиды. Олар:

1. Табиғат және адам

2. Жақсы өмір

3. Моральдық ережелер

4. Құтқару: жеке және әлеуметтік

5. Ғылым және бақыт

1920 жылдары Расселдің жазбаларында дінге сын қатал бола бастады. Логика арқылы ол Томас Аквинский, И. Кант және қазіргі теологтар келтірген Құдайдың бар екендігінің дәлелдерін жоққа шығарады ("Почему я не христатин", 1927). "Во что я верю" (1925) мақаласы Нью-Йорктегі сот процесіне себеп болды, себебі, діни қызметкерлер автордың жазғанын азғындық деп санады, өйткені олар христиандық ілімді күнә мен құтқару тұжырымдамасымен сынға алды. Онда Рассел қорқыныш, бос әурешілік пен жеккөрушілікке негізделген діни сананың психологиялық негіздемесін береді.

Болашақта Рассел діннің адамның ақыл-ой қабілетіне, адамгершілікке зиянды әсері тақырыбын дамытады, өйткені шіркеу қатыгездік пен надандыққа санкция береді, бақыт пен азапты жеңілдетуге кедергі келтіреді деп жазды. Расселдің пікірнше, рационалды білім мен теология арасындағы қайшылықты жою эмпирикалық ғылым болмай, әлемді сол қалпында қабылдауға және ол туралы білімімізді кеңейтуге қабілетті философия болуы керек ("История западной философии", 1945).

Расселдің дінге деген көзқарасын бағалауда көптеген зерттеушілер оның атеист болғанына келіседі. 1948 жылы, Рассел иезуит әкесі Коплстонмен сұхбаттасушының сұрағына: "Айтыңызшы, сіздің ұстанымыңыз агностицизм бе, әлде атеизм бе?" деген сұраққа, "Мен ұстанымым - агностикалық ұстаным" деп жауап береді. Сонымен қатар, Рассел атеисттің нақты философиялық сеніміне ие болды: "Біз Құдайға сенбейміз, бірақ адамзаттың артықшылығына сенеміз. Біз ақыретке сенбейміз, бірақ игі істер арқылы өлместікке сенеміз" дейді. Қалай болғанда да, ол өзін еркін ойлаушы, агностик немесе атеист деп атады, православтардың аузындағы екіжүзділікті айыптауда әрқашан дәйекті болды.

Әңгімеден түсінгенім – Кітапхана ғаламның символы. Ғалам секілді ол да шексіз, әрі хаос пен тәртіп қатар жүреді. Кітапханашылардың әрекеттері – адамзаттың ақиқат пен мағынаны табуға тырысуының көрінісі. Адамдар өмір бойы өз «кітабын» – яғни өзін түсіндіретін, ақтайтын немесе өміріне мән беретін бір шындықты іздейді. Бірақ ол кітапты табу мүмкіндігі жоққа тән. Сондықтан кейбірі үмітпен іздейді, ал кейбірі үмітсіздікке беріліп, мағынасыздықты қабылдайды.

Сонымен қатар, Борхес бұл әңгімеде адамның шектеулі мүмкіндіктерін де көрсетеді. Шексіз әлемді түсіну үшін шектеулі адам санасы жеткіліксіз. Дегенмен, адамдар қанша үмітсіз болса да, іздеуден бас тартпайды. Бұл – адамзат табиғатының басты белгісі.

Менің ойымша, бұл әңгіме бізге бірнеше маңызды ой қалдырады:

1. Ақиқатқа жету жолы ауыр және шексіз, бірақ сол ізденістің өзі – өмірдің мәні.

2. Ғаламдағы хаос – кездейсоқтық емес, оның ішінде жасырын тәртіп бар.

3. Адамзаттың рухани ізденісі мәңгілік, тіпті нәтиже бермесе де, адам ақиқатқа ұмтылуын тоқтатпайды.

Қорытындылай келе, Борхестің «Вавилон кітапханасы» маған ғалам мен білімнің, мағына мен мағынасыздықтың арасындағы күрделі байланыс туралы ой салды. Әлемді түсіну оңай емес, бірақ ізденіс пен ойлану арқылы әркім өзінің «кітабын» табуға талпынады.

- Ғылым дамуын түсіндіру

- Философиялық негізін ашу

- Қоғамдағы рөлін көрсету

Ғылым дамуының кезеңдері

- Ежелгі дәуір – Египет, Қытай, Грекия (Аристотель, Архимед)
- Орта ғасыр – Әл-Фараби, Ибн Сина, Ұлықбек
- Ренессанс – Коперник, Галилей, Леонардо да Винчи
- Жаңа дәуір – Декарт (рационализм), Бэкон (эмпиризм), Ньютон
- XIX–XX ғғ. – Дарвин, Эйнштейн, кванттық физика
- Қазіргі заман – Жасанды интеллект, биотехнология, Қазақстан ғылымы (Сәтбаев, Марғұлан)

Ғылым философиясының сұрақтары

- Ғылыми әдіс: индукция, дедукция, эксперимент, модельдеу

- Ғылыми білімнің табиғаты

- Теория ↔ Практика байланысы

- Этика және жауапкершілік

Ғылыми таным ерекшеліктері

- Дәлелді
- Жүйелі
- Объективті
- Дамуға ашық

Қоғамдағы рөлі

- Технологиялық прогресс

- Мәдениет бөлігі

- Мемлекеттің дамуы

- Өмір сапасын арттыру

🔹 Мораль – Жақсылық пен жамандық адамның қоғамға тигізер пайдасына байланысты.

🔹 Ғылым – Ақиқатты табудың сенімді жолы. Рационалды ойлау – басты құндылық.

🔹 Бақыт – Еркін ой, қорқынышсыз өмір, махаббат пен шығармашылық арқылы келеді.

🔹 Қоғам – Соғысты сынайды, әділеттілік пен бейбітшілікті қолдайды.

📌 1. Дін

• Құдайдың бар екенін мойындамайды.

• Дін адам бойындағы қорқыныштан шыққан деп түсіндіреді.

• Өмір мәнін ақыл мен ғылымнан іздеу қажет.

  
  

📌 2. Мораль

• Жақсылық: қоғам мен адамға пайда әкелу.

• Жамандық: зиян тигізу.

• Адамгершілік Құдайға емес, адамның әрекетіне байланысты.

📌 3. Ғылым мен ақыл

• Ғылым – шындыққа жетудің ең сенімді жолы.

• Рационалды ойлау – адасудан, ырымнан құтқарады.

📌 4. Бақыт

• Еркін ой мен еркіндік.

• Қорқынышсыз өмір.

• Махаббат пен шығармашылық арқылы толыққанды өмір.

📌 5. Қоғам

• Соғысқа қарсы шықты.

• Әділеттілік, ынтымақ, бейбітшілік – басты құндылық.

• Ғылым мен бірлік арқылы өркендеу.

1. Кітапхана – әлемнің символы.
   Әлем тәртіпті сияқты көрінеді, бірақ шын мәнінде ол шексіз хаос пен қайталанулардан тұрады.

2. Адамның шектеулілігі.
   Адам бәрін білгісі келеді, бірақ шексіз білім әлемінде нақты ақиқатты табу мүмкін емес.

3. Сенім мен үміт мотиві.
   Кейіпкерлер кітапхананың ішінде өмір бойы «Мағына кітабын» іздейді. Бұл — адамзаттың ақиқатты, Құдайды немесе өмірдің мәнін іздеуімен тең.

4. Парадокс:
   Егер кітапханада бәрі бар болса, онда шындық та, өтірік те бар. Сол себепті адам неге сенерін білмей қиналады.

Осылай ша бізге Борхес өзінің кітабында оқырмандарға былай сұрақ қояды: егер барлық ақпараттар адамдардың қолында бар болса, онда шындықтың өзі адамдарға қол жетімсіз деп?.

Менің жеке пікірімше ақпарат пен шындық – бір нәрсе емес. Ақпарат көп болған сайын, шындықты ажырату қиындай түседі. Шексіз деректер мен нұсқалардың ішінде ақиқаттың өзі шу мен жалғандықтың астында қалып қояды.

Борхестің ойынша, адам бәрін білуге тырысқан сайын мағына жоғалады, өйткені ол шексіз нұсқалардың тұңғиығында адасады. Шындық біреу ақ, бірақ оған жету үшін ой сүзгісі, түсіну қабілеті және сенім қажет.

Сондықтан шындықтың қолжетімсіздігі ақпараттың аздығынан емес, керісінше, оның шамадан тыс көптігінен.

Ақпарат шексіз болса да, оны түсініп, талдай алатын сана шектеулі.

🧠

Мамардашвилидің негізгі ойы

Мамардашвили философияны ақыл-ойдың сергектігі мен рухани ояну жолы деп түсінеді.

Ол былай дейді:

«Философия – бұл дайын білім емес, өз ойыңды ояту процесі».

Яғни, философия – кітаптан алынған ақпарат емес, адамның өз ішінде оянуы, «не үшін өмір сүріп жүрмін?» деген сұраққа ішкі жауап іздеу.

🌿Өзімнің қызықты ойларыммен бөлісемін

1. Философия – тірі ойлау.
   Мамардашвили үшін ойлау – бұл өмірдің бір түрі. Ол тек ақылмен емес, жүрекпен түсінуді де қамтиды.

2. Білім мен сана – екі бөлек нәрсе.
   Адам көп білуі мүмкін, бірақ ойланбаса – ол философ емес.
   «Философия – бұл білім емес, түсіну әрекеті».

3. Өзіңмен жұмыс істеу.
   Философия адамның ішкі оянуын талап етеді – өз өмірін байыппен талдау, шынайы болу, өз қателігіңді түсіну.

4. Философ болу – қиын, бірақ қажет.
   Мамардашвилидің айтуынша, философ болу – ыңғайсыздыққа шыдау, өйткені шындықты іздеу кейде ауыр, бірақ адамды өсіреді.

📚 Ғалымдар мен ойшылдардың пікірлері

• А. Подорога Мамардашвили туралы:
  «Ол философияны академиялық ғылымнан тірі рухани тәжірибеге айналдырды».

• Г. Батищев пікірінше,
  Мамардашвилидің философиясы – адамның рухани еркіндігін және өзін тану батылдығын дәріптейді.

• П. Рикёр пен М. Хайдеггер сияқты философтармен үндес:
  Олар да шынайы философия — дайын жауап емес, сұрақ қою өнері деп есептеген

Міне осылайша философияны толық зерттелген, адамдарға дайындап берген ғылым ретінде емес, әр тұлға өзінің ішкі ойын ояту құқығын өзіне алу деп білемін.

Хосе Ортега-и-Гассеттің “Адам және адамдар” еңбегін оқи отырып, мен адам табиғатының қаншалықты терең әрі күрделі екенін түсіндім. Философ адамды дайын жаратылыс емес, үнемі қалыптасу үстіндегі тіршілік иесі ретінде сипаттайды. Бұл ой менің көңіліме қатты әсер етті, өйткені шынында да адам өмір бойы өзін іздейді, өзін тәрбиелейді, кейде адасады, кейде қайтадан өз мәніне оралады.

Ортега-и-Гассет айтқандай, адам мен жануардың айырмашылығы — ойлану мен өзін тану қабілетінде. Жануар тек табиғаттың заңына бағынып өмір сүреді, ал адам өз әлемін құра алады. Меніңше, бұл ой қазіргі заманда ерекше маңызды. Өйткені қазір көп адамдар өмірін автоматты түрде сүріп, өзіне “мен не үшін өмір сүріп жүрмін?” деген сұрақ қоймайды. Ал философтың айтуынша, дәл осы сұрақ — нағыз адам болудың бастауы.

Ол “адам ойлау үшін өмір сүрмейді, өмір сүру үшін ойланады” дейді. Бұл сөз маған қатты ұнады. Себебі ойлану — жай ақылмен емес, жүрекпен сезінуден басталады. Адам өз өмірін тек сыртқы жағдайларға қарап емес, өз ішкі әлеміне сүйеніп құруы керек.

Сонымен қатар философ прогресс ұғымына сын көзбен қарайды. Мен де соған қосыламын. Қазіргі заман адамдары “уақыт өте бәрі жақсы болады” дегенге сене береді, бірақ адамзаттың дамуы өздігінен емес, әр адамның ішкі еңбегі мен рухани ізденісіне байланысты. Егер адам өз ойын, сезімін, жауапкершілігін жоғалтса, қоғам да құлдырайды.

Ортега-и-Гассеттің ойынша, адам — бұл драма. Меніңше, бұл драма жаман мағынада емес. Керісінше, ол өмірдің мағынасын білдіреді. Біз әрқайсымыз өз өміріміздің басты кейіпкерімізбіз, сондықтан өз тағдырымызды жазу — өз қолымызда.

Қорытындылай келе, мен үшін бұл шығарма адамның тек биологиялық жаратылыс емес, рухани ізденуші екенін еске салды. Адам болу — бұл жай ғана өмір сүру емес, өзіңді тануға, өсуге, ішкі әлеміңді байытуға тырысу. Сол себепті Ортега-и-Гассеттің “адам болу — ең үлкен міндет” деген ойы мен үшін өмірлік ұстанымға айналды.

Меніңше, адам болу – өмір сүру ғана емес, өмірді жасау. Әр күніміз – өзіміздің кішкентай бір туындымыз сияқты. Сондықтан мен үшін адам болу — өз өміріңнің авторы болу деген сөз.

Абайдың бұл сөзі де адамның рухани жетілу жолы сырттан берілмейтінін, оны адам өз еңбегі мен тәжірибесі арқылы табатынын көрсетеді. Демек, Абай үшін де, Гассет үшін де адам — дайын қалып емес, өзіне үнемі жұмыс істейтін тұлға.

Абайдың “есті адам” ұғымы Гассеттің “өзін жасаушы адам” идеясына өте жақын. Екеуі де адамды тек биологиялық жаратылыс емес, рухани ізденіс пен ақыл еңбегінің иесі ретінде көреді. Абайдың айтуынша, адам есті болу үшін есту, көру, ойлану, тәжірибе жинау сияқты әрекеттер арқылы өзін жетілдіруі тиіс. Ал Гассет адамның өмірін өз қолымен жасап, рухани жауапкершілікті өзіне алуы керек дейді.

Осы тұрғыдан алғанда, екі ойшылдың идеясы бір арнаға тоғысады. Адамның шынайы мәні — оның өзін-өзі тануға, дамытуға және өмір бойы жетілуге ұмтылуында. Сондықтан менің ойымша, Абай мен Гассеттің көзқарастары — адамды терең түсінуге жол ашатын, бірін-бірі толықтыратын екі ілім.

Пауло Фрейре считает что традиционная школа заглушает мышление.Образование должно быть диалогом, где учитель и ученик учатся друг у друга, а не просто передают знания сверху вниз.

Джон Дьюи считал, что обучение должно строиться на опыте и интересе ученика, а не на дисциплине и заучивании.

Бертран Рассел считал что целью образования — помочь человеку думать самостоятельно, а не заставить думать «как все».Также он говорил, что слепое подчинение — враг прогресса. Большинство прогрессивных мыслителей-Фрейре,Дьюи,Рассел и Хомский считают,что истинное образование должно развивать свободу, критическое мышление и творчество, а не просто натаскивать на экзамены. В конце концов каждый человек должен самостоятельно решать свои задачи по этому вопросу.Образование всего лишь один из способов осознания человеком самого себя. Не более чем. Не нужно недооценивать образование, но и переоценивать его тоже не стоит. Человек сложнее и полнее своих проявлений.

Фараби бойынша, ақиқатқа жету — тек сезім мен тәжірибеге сүйену емес, сонымен қатар зерделі ойлауға, логикалық дәлелдеуге және ішкі парасатқа сүйену.

«Адам ақылы арқылы ғана шынайы бақытқа жете алады», — деген сөзі осының дәлелі.

Бұл сөздер мен үшін де терең мағынаға ие. Меніңше, адамның рухани және өмірлік жетістігі оның білімі мен ойлау мәдениетіне тікелей байланысты. Көп адам бақытты сыртқы дүниеден іздейді — байлықтан, атақтан немесе жай ләззаттан. Ал Фараби бақыттың түпкі мәні адамның өзін-өзі тануында, ақиқатқа ұмтылуында екенін көрсетеді.

Мен бұл оймен толық келісемін, өйткені шынайы білім – адамды биіктетіп, оның көзқарасын кеңейтеді. Білім арқылы адам өз өмірін де, қоғамды да өзгерте алады. Сондықтан мен үшін ақиқатқа ұмтылу — тек оқу немесе ізденіс емес, бұл өз болмысыңды түсіну және өміріңнің мәнін табу жолы.

Әл-Фараби айтқандай, ақыл мен ғылым – адамды рухани жетілдіретін екі қанат. Ал егер адам сол екеуін үйлестіріп пайдалана білсе, ол шын мәнінде бақытқа жете алады.

Меніңше, бұл ой бүгінгі заман үшін де өте өзекті. Қазір көптеген адамдар бақытты материалдық нәрселерден іздейді — жақсы өмір, сәнді заттар, табыс. Бірақ Фараби айтқан шынайы бақыт мүлде басқа деңгейде: ол адамның өз-өзімен және әлеммен үйлесім табуы, жақсылық жасау арқылы рухани ләззатқа жетуі.

Мен өз өмірімнен де байқадым: адам өзгеге көмектескенде, адал еңбек еткенде немесе жаңа нәрсе үйренгенде ерекше қанағат сезімін сезеді. Бұл — Фараби айтқан «ізгілік арқылы келетін бақыттың» дәлелі. Яғни, бақыт сыртқы жағдайға емес, адамның ішкі дүниесіне байланысты.

Әл-Фараби үшін ізгілік – бақытқа апаратын жол ғана емес, адамның адам екенін көрсететін қасиет. Мен бұл оймен толық келісемін. Өйткені егер қоғамдағы әр адам ізгі ниетпен өмір сүрсе, өзінен бастап жақсылық жасай білсе, онда ол қоғам да әділетті, тыныш әрі бақытты болмақ.

Сондықтан менің ойымша, Фарабидің бақыт пен ізгілік жайлы философиясы – адамның жан дүниесін тәрбиелеуге, рухани тепе-теңдік табуға шақыратын мәңгілік ілім.

Мен бұл идеалды өте маңызды деп есептеймін, себебі ол қазіргі технология, медицина, білім сияқты салалардың дамуына негіз болды. Дегенмен, қазіргі заманда тек ақыл мен дәлдік жеткіліксіз: ғылым адамзат пен табиғаттың үйлесімін де ескеруі тиіс.

Сондықтан меніңше, бүгінгі ғылыми идеал – ақыл мен адамгершіліктің, технология мен экологияның тепе-теңдігіне ұмтылу.

Мен үшін бұл шығарма қазіргі заманда да өте өзекті. Себебі қазір көп адам сыртқы жетістікке, материалдық байлыққа ұмтылады, ал Шәкәрім керісінше — рухани тазалық пен ар-ожданды бірінші орынға қояды. Ол адамның ең басты қасиеті – өз арын тыңдай білу дейді. Мен бұнымен толықтай келісемін, өйткені ұждан – адамды дұрыс шешімге жетелейтін ішкі дауысы.

Сондай-ақ Шәкәрімнің «ақыл – адамды адастырмайтын жарық» деген пікірі мені ерекше ойландырды. Бұл ой қазіргі ғылым мен технология дамыған дәуірде де маңызын жоғалтпайды. Ақыл мен арды тең ұстау – нағыз кемел адамның белгісі деп ойлаймын.

Қорыта айтқанда, «Үш анық» – тек діни не философиялық шығарма емес, ол – адамзатқа арналған өмірлік бағдар. Шәкәрім бізге шынайы адам болудың жолын көрсетеді: арлы бол, ақылды бол, өз ұжданды тыңда. Меніңше, осы үш қасиетті бойына сіңірген адам ғана бақытқа жетеді.

Чарльз Дарвиннің «Түрлердің табиғи сұрыпталу арқылы шығуы» еңбегі — биология ғылымының дамуында бетбұрыс жасаған теориялық жаңалық. Ол алғаш рет тіршіліктің дамуын құдайлық жаратылыс емес, табиғи заңдылықтар арқылы түсіндірді. Дарвин табиғи сұрыпталу идеясын енгізіп, тірі организмдердің бейімделу және эволюциялық өзгеру механизмін негіздеді.

Дегенмен, Дарвин теориясының әлсіз тұстары да бар. Ол тіршілік дамуын көбіне «өмір үшін күрес» ұғымымен байланыстырды және бұл көзқарас ағылшын экономисі Мальтус идеяларынан әсер алған. Осыған байланысты кей ғалымдар — К.А. Тимирязев, Н.А. Северцов, И.И. Мечников — эволюцияны тек күрес емес, ортаның тікелей әсері мен бейімделу қабілеті арқылы түсіндіру қажет деп санаған. Дарвин тұқым қуалаушылық пен мутация сияқты факторларды ғылыми тұрғыдан дәлелдей алмады, себебі генетика ол кезде дамымаған еді.

Сонымен бірге, мәтінде Дарвиннің ілімі кеңестік материализммен байланыстырылып, қоғам мен табиғат заңдарының ортақтығы көрсетіледі. Қазіргі биология оның теориясын кеңейтіп, мутация мен генетикалық эволюцияны қамтыды. Осылайша, Дарвин ілімі — ғылым дамуының бастауы әрі табиғаттың даму заңдылығын түсінудің тарихи негізі.

BBC: https://www.bbc.com/reel/video/p0kqkmz3/theory-of-evolution-how-did-charles-darwin-come-up-with-it-

YouTube:

https://youtu.be/JOk_0mUT_JU?si=pijW0_qk2x15Tq8l

• Бұл видео Дарвиннің эволюциялық теориясын қалай ойлап тапқанына арналған визуалды шолу.

• Дарвиннің саяхаттары (мысалы, Галапагос аралдары), жануарлар мен өсімдіктерді бақылаулары көрсетіледі.

• Ол деректер жинап, табиғи ортадағы өзгерістерді, бейімделуді және сұрыпталу механизмдерін зерттей отырып идеяларын қалыптастырғаны айтылады.

• Видео табиғи сұрыпталуды эволюцияның негізгі қозғаушы күші ретінде көрсетеді.

• Тұлғаның ғылыми әдістері мен оның еңбегінің әсері түсіндіріледі, ол өзінің идеяларын жариялағанға дейін талай жыл зерттеумен айналысқан.

https://youtu.be/q6d_zKOMuDU?si=tdC-tagiy__SkmWd

Ғылыми білім адамзат ойлауының ең жоғары формаларының бірі болып табылады. Оның генезисін зерттеу ғылымның не себепті және қалай пайда болғанын, адамзат дүниені қай сәттен бастап түсінуге ұмтылғанын анықтауға мүмкіндік береді. Ежелгі заман ғылымының табиғаты туралы ой жүгірткенде, біз ғылыми білімнің дағдылы түрде бірден пайда болмағанын, керісінше кезең-кезеңмен – практикалық тәжірибеден рационалды теориялық түсіндіруге қарай дамығанын байқаймыз. Осы ретте, антикалық дәуір адамзат тарихында ғылымның теориялық деңгейде алғаш рет қалыптасқан кезеңі ретінде ерекше мәнге ие.

Конвастағы презентацияда ғылыми танымның алғаш бастау алған кезеңі ретінде Ежелгі Шығыс өркениеттері көрсетіледі: Мысыр, Вавилон, Қытай, Үндістан мәдениеттерінде математика, астрономия, медицина секілді ғылымдардың алғашқы эмпирикалық нұсқалары қалыптасқан. Мысалы, Ніл өзенінің тасуына байланысты жерді қайта өлшеу қажеттілігі геометрияның пайда болуына негіз болды, ал Вавилондықтар жазбаша есептеу техникасын дамыту арқылы математикалық жүйелердің бастауын енгізді. Бұл білімдер табиғат заңдылықтарын түсіндіруден гөрі тәжірибелік мәселелерді шешуге бағытталды  .

Алайда ғылымның шынайы теориялық мәнге ие болуы ежелгі грек ойлауына байланысты. Жоғарыда көрсетілген видео материал антикалық ғылымның басты ерекшелігі ретінде мифологиялық дүниетанымнан рационалдыққа өтуді көрсетеді. Фалес алғаш рет табиғат құбылыстарын құдайлық күштермен емес, табиғи себептермен түсіндіруге тырысты. Пифагор әлемнің түп негізін санда деп есептей отырып, ғылымды математикалық дәлдікке сүйендірді. Гераклит дүниенің үнемі қозғалыста болуы туралы идеяны енгізсе, Демокрит пен Левкипп атомдық ілім арқылы барлық заттардың бөлінбес ең кіші бөліктерден құралатынын түсіндірді. Бұл теориялар әлемді түсіну үшін логикалық-метафизикалық модельдер жасауға мүмкіндік берді.

Бұл рационалдық бағыттің шыңы Платон мен Аристотельде көрініс тапты. Презентацияда Платонның ғылымды идеялар әлемімен байланыстырып, нақты танымның теориялық деңгейінде жүзеге асатынын айтатыны көрсетілген. Аристотель болса ғылымды жүйелеп, логиканың қағидаларын енгізіп, себеп-салдарлық байланысты танымның өзегі деп таныды . Осы арқылы ғылым универсалды заңдарды анықтау мен дәлелдеуге негізделген құрылымға айналды.

Антикалық ғылымның мәнін видеода келтірілгендей, оның басты ерекшелігі тек деректер жинау емес, оларды түсіндіру және заңдылықтар табу арқылы танымның жүйелі теориялық бейнесін қалыптастыруға ұмтылуында. Бұл «неге?» деген сұрақтың пайда болуымен тығыз байланысты. Осы тұрғыдан, ежелгі ғылым – тек білімнің жиынтығы емес, ойлау тәсілінің өзгеруі.

Осы кезеңде ғылыми білімнің негізгі белгілері айқындалды: ғылыми таным объективті болуы керек, фактілер логикалық жүйемен дәлелденуге тиіс, табиғаттағы құбылыстар қайталанатын заңдылықтарға негізделеді, себебі бар әрбір құбылыс түсіндірілетін болуы шарт. Презентацияда дәл осы қағидалар ғылыми білімнің басты ерекшеліктері ретінде көрсетілген  .

Ғылымның антикалық кезеңдегі қалыптасуы тек адамзаттың дүниені түсіну деңгейін ғана емес, өзінің ішкі әлемін зерттеу мүмкіндігін де ашты. Кейінгі заман ойшылы Хосе Ортега-и-Гассеттің айтуынша, адам өзін қоршаған дүниеден алшақтап, ішкі ойлау әлеміне үңілу арқылы өзін қайта жасайтын рухани субъект ретінде қалыптасады. Оның пайымдауынша, адам идея жасап, соның негізінде әлемге қайта оралады – бұл ой ежелгі грек рационализмі философиясының логикалық жалғасы екендігімен ерекшеленеді.

Қысқаша атқанда, ғылыми білімнің генезисі-бұл адамзаттың тәжірибеден теорияға, мифтен логикаға, сыртқы бақылаудан ішкі логикалық түсіндіруге қарай эволюциялық дамуы. Ежелгі антикалық ғылым әлемді танудың тек құралы ғана емес, адамзаттың өзіндік рефлексиясының бастамасы ретінде танылды. Сондықтан антикалық кезең ғылым тарихында тек фактілер мен заңдардың жиынтығы ретінде ғана емес, ғылыми ақыл-ойдың қалыптасу дәуірі ретінде айрықша орын алады.

Испан философы Хосе Ортега-и-Гассет «адам болу» түсінігіне ерекше мән береді. Оның ойынша, адам дайын күйдегі болмыс емес, өзін өзі жасайтын жоба. Ол адамды үнемі қалыптасу үстіндегі, еркіндігі мен жауапкершілігінің арасында өмір сүретін болмыс ретінде сипаттайды. Адам өмірді тек «қабылдамайды», оны жобалайды және саналы әрекеттері арқылы жүзеге асырады. Гассет адамды табиғи қажеттіліктерге тәуелді жаратылыс қана емес, идея жасап, оны өмірлік іс-әрекетке айналдыратын шығармашыл болмыс ретінде көрсетеді. Сол себепті ол адамның ішкі әлемге үңілуін («самоуглубление») адамның шынайы қалыптасу сәті деп санайды: адам ішкі дүниесінде идея туғызып, сол арқылы әлемге қайта оралады.

Осы философиялық парадигма ислам ойшылдары Имам Ғазали мен Саид Нұрси көзқарастарымен маңызды деңгейде үндеседі, алайда бағытында айырмашылық бар. Имам Ғазали адамды рухани жолға бағытталған жаратылыс деп түсіндіреді. Оның ілімінде адам тек сыртқы форма емес, жүректі тазартып, нәпсіні жеңу арқылы кемелденетін рухани жолшысы. Ғазали үшін адам болу – өзін-өзі құру ғана емес, Алланы тануға бағытталған рухани сапар (сайр-и сулук). Бұл тұрғыда Гассет айтқан өзін-өзі құру динамикасы Ғазалида рухани тазару арқылы жүзеге асады.

Саид Нұрси де адамды мәңгілік ақиқаттарды тануға қабілетті айна ретінде сипаттайды. Оның пікірінше, адам – Алланың көркем есімдерінің көрінісін бейнелейтін рухани жауапкершілік иесі. Нұрси бойынша, адам өзін еркін жоба ретінде ғана емес, иман арқылы мағынаға толатын аманат иесі ретінде қалыптастыруы керек. Егер Гассет адамды «тартыс пен таңдау иесі» ретінде көрсесе, Нұрси бұл таңдаулардың рухани салдары бар екенін атап өтеді.

Жалпы алғанда, Гассет, Ғазали және Нұрси адамды үздіксіз даму үстіндегі болмыс ретінде көреді. Алайда Гассет бұл дамуды дүниелік-экзистенциалдық еркіндік деңгейінде түсіндірсе, Ғазали мен Нұрси оны рухани-имандық кемелдікке жету жолы ретінде қарастырады. Философиялық тұрғыдан адам өзін «ой арқылы жасайтын жоба», ал діни тұрғыда «аманатты іске асыра отырып рухани кемелдікке жететін жолшы» болып табылады.

Хосе Ортега-и-Гассеттің көзқарасын Ислам діні ғалымдары көзқарастарымен салыстырмалу

Испан философы Хосе Ортега-и-Гассет «адам болу» түсінігіне ерекше мән береді. Оның ойынша, адам дайын күйдегі болмыс емес, өзін өзі жасайтын жоба. Ол адамды үнемі қалыптасу үстіндегі, еркіндігі мен жауапкершілігінің арасында өмір сүретін болмыс ретінде сипаттайды. Адам өмірді тек «қабылдамайды», оны жобалайды және саналы әрекеттері арқылы жүзеге асырады. Гассет адамды табиғи қажеттіліктерге тәуелді жаратылыс қана емес, идея жасап, оны өмірлік іс-әрекетке айналдыратын шығармашыл болмыс ретінде көрсетеді. Сол себепті ол адамның ішкі әлемге үңілуін («самоуглубление») адамның шынайы қалыптасу сәті деп санайды: адам ішкі дүниесінде идея туғызып, сол арқылы әлемге қайта оралады.

Осы философиялық парадигма ислам ойшылдары Имам Ғазали мен Саид Нұрси көзқарастарымен маңызды деңгейде үндеседі, алайда бағытында айырмашылық бар. Имам Ғазали адамды рухани жолға бағытталған жаратылыс деп түсіндіреді. Оның ілімінде адам тек сыртқы форма емес, жүректі тазартып, нәпсіні жеңу арқылы кемелденетін рухани жолшысы. Ғазали үшін адам болу – өзін-өзі құру ғана емес, Алланы тануға бағытталған рухани сапар (сайр-и сулук). Бұл тұрғыда Гассет айтқан өзін-өзі құру динамикасы Ғазалида рухани тазару арқылы жүзеге асады.

Саид Нұрси де адамды мәңгілік ақиқаттарды тануға қабілетті айна ретінде сипаттайды. Оның пікірінше, адам – Алланың көркем есімдерінің көрінісін бейнелейтін рухани жауапкершілік иесі. Нұрси бойынша, адам өзін еркін жоба ретінде ғана емес, иман арқылы мағынаға толатын аманат иесі ретінде қалыптастыруы керек. Егер Гассет адамды «тартыс пен таңдау иесі» ретінде көрсесе, Нұрси бұл таңдаулардың рухани салдары бар екенін атап өтеді.

Жалпы алғанда, Гассет, Ғазали және Нұрси адамды үздіксіз даму үстіндегі болмыс ретінде көреді. Алайда Гассет бұл дамуды дүниелік-экзистенциалдық еркіндік деңгейінде түсіндірсе, Ғазали мен Нұрси оны рухани-имандық кемелдікке жету жолы ретінде қарастырады. Философиялық тұрғыдан адам өзін «ой арқылы жасайтын жоба», ал діни тұрғыда «аманатты іске асыра отырып рухани кемелдікке жететін жолшы» болып табылады.

Жаңа еуропалық ғылымның пайда болуы адамзат дүниетанымындағы түбегейлі рухани-семантикалық бетбұрыстың нәтижесі болды. Антикалық дәуірде ғылым дүниені логикалық түсіндіру арқылы объективті заңдылықтарды тануға ұмтылса, Жаңа дәуірде бұл үрдіс тәжірибеге негізделген рационалды-эксперименттік жүйеге айналды. Бұл кезеңде ғылым енді тек ойлаудың нәтижесі емес, табиғатқа билік жүргізудің құралы ретінде қарастырылды. Осылайша ғылымның классикалық үлгісі адам ақылының табиғатты заңдарға бағындыру мүмкіндігіне деген сенімге сүйенді.

Фрэнсис Бэкон жаңа ғылымның басты әдіснамалық негізін эмпиризм арқылы қалыптастырды. Ол білім тәжірибеден туындайды деп есептеп, ғылыми танымның мақсатты адамға табиғатты игеруге мүмкіндік беру деп таныды. Бэкон ғылымды «билікке апаратын күш» ретінде сипаттап, ақиқат тек бақылау мен эксперимент барысында дәлелденуі тиіс екенін көрсетті. Алайда ол адам санасын жалған түсініктерден («идолдардан») тазартпайынша шынайы білімге қол жеткізу мүмкін еместігін атап өтті. Бұл идея танымның тазартылған сана арқылы жүзеге асатынын меңзейді.

Оған қарсы емес, бірақ өзгеше бағытта ой қозғаған Рене Декарт рационализмді қалыптастырып, ақырғы шындықтың негізі тәжірибеде емес, ақылда жатыр деп тұжырымдады. Оның «Мен ойлаймын, ендеше өмір сүремін» қағидасы адамның өз болмысын ақылмен қайта құру қабілетін дәлелдейтін философиялық пунктке айналды. Декарт үшін білімнің нақты негізі – күмәннан басталып, логикалық айқындыққа ұмтылған сана әрекеті.

Гоббс, Локк және Спиноза танымды адам болмысының табиғи және рухани тұтастығымен байланыстырды. Гоббс дүниені механикалық жүйе ретінде қабылдап, танымды есептік ойлаумен байланыстырса, Локк адамды «таза тақта» ретінде қарап, идеялардың бәрі сезімдік тәжірибеден туындайды деп сенді. Спиноза болмысты біртұтас субстанция ретінде түсіндіріп, адам ақылы арқылы универсалды ақиқатқа жете алады деп тұжырымдады.

Жаңа еуропалық ғылым адамның табиғатпен қарым-қатынасын түбегейлі өзгертіп қана қоймай, таным актісін рухани-рационалдық еркіндік кеңістігіне шығарды. Бұл кезең адамды табиғатты тек түсінетін емес, оны өзгертетін субъект ретінде таныту арқылы классикалық ғылыми рационалдықтың іргетасын қалады.

Парадигмаға тым қатты байланудың да екі жағы бар: бір жағынан ол ғылымды реттеп, зерттеу бағытын айқындайды; екінші жағынан, жаңа идеялар немесе күтпеген құбылыстар байқалмай қалуы мүмкін.

Маған Кунның ғылым төңкерісі бірден бола салмайтынын айтқаны ұнады. Алдымен ұзақ уақыт бойы «қалыпты ғылым» кезеңі жүреді, ал парадигма нақты фактілерге сәйкес келмей бастағанда ғана жаңа бағыт іздеу қажет болады.

Бұл ой маған өмірді де еске салады: біз де көп нәрсені үйреншікті жолмен жасай береміз, тек сол жолдар нақты нәтиже бермей қалғанда ғана өзгеріс іздей бастаймыз.

Кун ғылым тарихындағы маңызды бетбұрыстарды, мысалы, Коперниктік астрономияның немесе Ньютондық динамиканың қалыптасуын ғылыми революциялар ретінде сипаттайды; мұндай революциялар бір парадигмадан екіншісіне көшу болып саналады. Қалыпты ғылымның мақсаты – табиғатты алдын ала салынған тар қорапқа «сығу»: ғалымдар әдетте жаңа теориялар құруға ұмтылмайды, парадигмаға сәйкес келмейтін құбылыстарды елемейді және зерттеуді эзотерикалық жұмбақтарды шешуге бағыттайды. Бұл жұмыстың ішінде астрономия, физика және химия сияқты салалардағы дәл өлшеулер мен фактілерді жинақтау, теорияны деректермен сәйкестендіру және арнайы құралдар жасау маңызды орын алады.

Кун көрсеткендей, парадигма ғалымдардың назарын тарылтып, терең зерттеуге мүмкіндік беретін позитивті функция атқарады, бірақ оның шектеулері іргелі жаңалықтарды басып тастауы мүмкін. Аномалиялар жинақталып, парадигма жарамсыз бола бастағанда, ғылым дағдарысқа ұшырап, революциялық кезеңге өтеді; нәтижесінде жаңа парадигма пайда болып, ғылымның бағыты түбегейлі өзгереді.

Дегенмен менің пікірімнен туындаған осы бір жайт бар, Канттың концепциясындағы қызық жайт — егер бүкіл адамзат осы принципті ұстанатын болса, онда жеке адамның бостандығы мен таңдауы қалайша сақталады? Яғни, моральдық заңдарды сақтай отырып, әркімнің өзіндік даралығын, еркіндігін қамтамасыз ету Кант үшін қиындық тудыратын мәселелердің бірі деп санаймын. Және осы тұрғыда ойлану керектігін дұрыс деп санаймын

Қарсы пікірімді айта кетсем

Білім алу – әлемнің барлық елдерінде де маңызды, бірақ оны тек жаппай қабылдау қажет емес. Кейде білімнің стандартталған формалары жеке тұлғаның дарынын, креативтілігін және әлеуметін шектеп қалауы мүмкін.

Мысалы, шығармашылық кәсіптерге бағытталған жастар үшін, мектептердегі формалды оқу жүйесі оларды жеке қабілеттерін дамытуға емес, орташа деңгейдегі білімге бейімдейді. Бұл жүйенің қауіпті тұсы — әркімді бір өлшеммен өлшеу.

Видеодағы автордың пропагандасы

Бұл видео білім алудың қоғамдық, экономикалық және әлеуметтік маңыздылығы туралы айтып, оны міндетті түрде барлық адам үшін қажетті құрал ретінде ұсынады. Пропаганда қоғамның жалпы игілігі үшін білімнің маңыздылығын көрсету арқылы, білім алу қалайша табысқа жеткізетінін баса көрсетеді. Бірақ, кейде ол жеке тұлғаның еркіндігі мен тұлғалық дамуына кедергі келтіретін жолдарды назардан тыс қалдыруы мүмкін.

Оқу, білім алу – маңызды, бірақ оның әркімге бірдей пайдасы болмайды. Белгілі бір білімге ұмтылу, жеке көзқарастар мен қабілеттерді ескере отырып, жүргізілуі тиіс.

Ол адамзатты сенімнен білімге, болжамнан дәлдікке жетеледі.

Ол: «тот пусть не касается науки…» деп, ғылымға тек сырттай қызығушылықпен келген адам ешқашан шынайы нәтижеге жете алмайтынын анық айтады.

Бұл жерде Вебер ғылыми еңбектің табиғатын ашып, оның үздіксіз бейнет, ұзақ ізденіс және күрделі ой толғанысынан тұратынын көрсетеді.

Меніңше, Вебердің осы ескертуі қазіргі заман үшін де өте өзекті. Ғылыммен айналысу - тек диплом алу немесе мансап жасау емес. Шынайы зерттеу адамның ішкі қызығушылығынан, «неге бұлай?» деген тоқтаусыз сұрақтан туады. Егер адамда осындай ішкі қозғаушы күш болмаса, ғылыми жол тез шаршатады, ал қиындықтар алдынан шыққанда мотивация жоғалады.

Вебердің ойы ғылымға құштарлықтың тек эмоциядан тұрмайтындығын да көрсетеді.

Бұл - жүйелі еңбекке икемі бар, нәтижені сүйіп емес, үдерістің(процесс) өзін сүйетін, одан ләззат алатын адам ғана көтере алатын жауапкершілік.

Яғни шынайы қызығушылық пен білімге деген құштарлық - ғалымды қиындықтан алып шығатын жалғыз күш.

Вебердің бір ғана осы идеясының өзі ғылым жолын таңдаған адамға үлкен талап қояды, егер бұл жол сенің ішкі қалауыңнан шықпаса, оның ауыр жүгін көтеру мүмкін емес.

Ғылымның идеалдары — шындықты іздеу, адал болу, нақты нәтиже шығару. Бұл маған ұнайды, себебі ғылым өтірікті көтермейді. Не бар, соны ғана айтады. Мен де өмірде көбіне дәл солай болуға тырысамын — нақты сөйлеп, шындыққа қарау.

Ал ғылымның нормалары — ғалымдар ұстанатын ережелер. Мысалы:

– әр нәрсені тексеру

– дұрыс әдіс қолдану

– жалған ақпарат жасамау

– жұмысын ашық көрсету

Бұл ережелер ғылымды сенімді етеді. Егер адам осындай принциптерді өмірде де қолданса, бәрі түсінікті, әділ болады деп ойлаймын.

Қорытындылап айтсам, ғылым — өте маңызды сала. Ол бізге шындықты табуға, заттарды дұрыс түсінуге көмектеседі. Сондықтан ғылымның идеалдары мен нормалары әр адамға керек деп ойлаймын.

3. Вебер тірі болғанда қоғамға қандай кеңес берер еді?

Платон әлемді тек сезіммен емес, оймен түсіну керек десе, Аристотель тәжірибенің маңызын айтады. Кант біз әлемді санамыз қалай көрсетсе, солай көретінімізді түсіндіреді. Гегель көзқарас үнемі өзгеріп, дамитынын айтады. Шопенгауэр оны көңіл-күймен байланыстырады. Ал Ницше әр адамның өз шындығы бар дейді.

Меніңше, дүниеге көзқарас — сыртқы әлемнен гөрі адамның ішкі дүниесіне байланысты. Уақыт өткен сайын, тәжірибе көбейген сайын көзқарас та өзгереді. Сондықтан әр адам өз өмірін өзінің көзімен көреді.

Философтар бойынша дүниенің ғылыми көрінісі

Ф. Бэкон – Ғылым тәжірибе мен бақылауға сүйенеді; шынайы білім – экспериментте.

Р. Декарт – Әлем ақылмен танылады; табиғат механизм сияқты жұмыс істейді.

И. Ньютон – Ғалам әмбебап физикалық заңдармен басқарылады; механикалық картина.

И. Кант – Ғылыми білім адамның танымдық құрылымдары арқылы қалыптасады.

О. Конт – Нағыз білім – тек ғылыми білім; позитивті ғылыми әдіс.

К. Поппер – Ғылым фальсификация арқылы дамиды; теория дәлелденбейді, тек тексеріледі.

Т. Кун – Ғылым парадигмалар арқылы дамиды; әр дәуірдің өз ғылыми моделі бар.

Мысалы айтсам: Физикадағы бұрынғы теориялар жаңа фактілермен жалған немесе қайта қаралуы мүмкін. Мысалы, классикалық механика жаңа кванттық теориялардың пайда болуымен өзгерді.

Ғылыми революциялардың көпшілігі жаңаша ойлаудың нәтижесінде пайда болғанымен, олар бұрынғы парадигманың (норма) бұзылуымен қатар жаңа парадигмаға өтуді де қиындатады, сәйкесінше көре алмаушылыққа әкеледі.

Коперникан революциясынан кейінгі шіркеудің реакциясы, ғылыми білімнің дамуына кедергі келтірді.

Қалыпты ғылым кезеңінде барлық ғалымдар бір ортақ парадигманы қабылдайды. Парадигма — бұл негізгі теориялар, әдістер және әлемді түсіндіру тәсілдері. Бұл кезеңде ғалымдар жаңа әлем ашпайды, тек бар жүйенің ішіндегі «жұмбақтарды шешеді». Видео парадигманың ғалымдардың ойлауын қалай шектейтіні мен бағыттайтынын жақсы түсіндіреді.

Уақыт өте келе парадигма барлық құбылысты түсіндіре алмайтын сәт келеді. Сол кезде аномалиялар пайда болады. Алғашында олар маңызды емес көрінеді, бірақ көбейген сайын парадигманың әлсіздігін айқын көрсетеді. Бұл — дағдарыс кезеңі. Видеода дағдарыс ғылымдағы тұрақтылықтың бұзылуына, жаңа теорияларды іздеуге алып келетіні көрсетіледі.

Дағдарыстан кейін ғылыми революция басталады. Ескі парадигма құлайды, оның орнына жаңа түсіндіру моделі келеді. Бұл тек жаңа ақпарат қосылуы емес — дүниені мүлдем басқа көзқараспен қабылдау. Видео Коперниктің, Эйнштейннің, кванттық физиканың пайда болуын осы парадигмалық ауысуға мысал етеді.

Видеоның негізгі ойы — ғылым ешқашан бір бағытта ғана дами бермейді. Ол ұзақ тыныш кезеңдерден, кейін түбегейлі өзгерістерден тұрады. Революциялар ғылымды жаңа деңгейге шығарады, ал парадигмалар — сол деңгейде тұрақтылық пен бірлік береді. Осылайша, видео ғылым дамуының нақты табиғатын — тұрақтылық пен секірістерден тұратын күрделі процесс екенін түсіндіреді.

Қазіргі кезде адам өмірі цифрлық технологиялармен толық байланысып кеткен. Интернет, әлеуметтік желілер, смартфондар — осының бәрі біздің күнделікті әрекеттерімізді ғана емес, ойлауымызды да өзгертіп жатыр. Мақалада көрсетілгендей, цифрлық қоғам тек технология емес, ол жаңа мәдени орта, жаңа құндылықтар жүйесі және жаңа тұлғалық модель қалыптастыратын әлеуметтік шындық.

Мақалада ең алдымен ақпараттың қазіргі қоғамдағы рөлі талданады. Авторлар ақпараттың экономикалық тауарға айналғанын айтады. Бұл идеяны Дэниел Беллдің постиндустриалды қоғам концепциясымен байланыстыруға болады. Беллдің пікірінше, заманауи қоғамда білім мен ақпарат негізгі ресурсқа айналып, өндіріс емес, интеллектуалды қызмет басты құндылық болады. Менің ойымша, бұл дәл қазіргі заманды сипаттайды: біз ақша табу үшін физикалық еңбек емес, ақпараттық қабілеттерді пайдаланамыз.

Цифрлық қоғам адамға үлкен мүмкіндік береді. Ақпаратқа қолжетімділік білім алуды жеңілдетеді, адамның дүниетанымын кеңейтеді. Әлеуметтік желілер адамдарға өзін көрсетуге, шығармашылықпен айналысуға, пікір алмасуға мүмкіндік береді. Тоффлер айтқандай, үшінші толқын қоғамында адам «өндіруші мен тұтынушыны» біріктіретін prosumer болады, яғни адам ақпаратты тұтынумен қатар оны өзі жасап, бөліседі. Бұл жағынан алғанда, цифрлық орта тұлғаны белсенді етеді.

Дегенмен, мақалада көрсетілгендей, цифрлық қоғам адамның дамуына тек жағымды әсер етпейді. Ақпараттың көптігі ақпараттық шаршау, жалған ақпарат, агрессия, манипуляция сияқты мәселелерді туғызады. Көп адам ақпаратты талдамайды, тек тұтынады, сондықтан олардың көзқарасы сырттан басқарылуы мүмкін. Маклюэн айтқандай, "бұқаралық ақпарат құралдары адамның ойлауын өзгертетін күшке айналады".

Менің ойымша, бұл қазіргі жастар арасында айқын көрінеді: адамдар өз ойынан гөрі трендке ереді, анық еместі айыра алмайды.

Цифрлық қоғамдағы тұлға бейнесі де өзгереді. Мақалада виртуалды әлем адамның «өзін көрсету тәсілін» өзгертіп, жасанды бейне қалыптастыруы мүмкін екені айтылған. Маркузе сияқты философтар мұны "бірөлшемді адам" деп атаған — яғни тұлға өзін емес, жүйенің талабына сай жасалған образды көрсетеді.

Маған бұл ой өте маңызды болып көрінеді. Әлеуметтік желіде бәрі бақытты, әдемі, табысты болып көрінеді — ал шынайы өмірдегі тұлға сол деңгейге жете алмай, ішкі конфликтке түседі. Бұл адамның психологиялық тұрақтылығы мен өзін-өзі бағалауына әсер етеді.

Мақалада ерекше көңіл бөлінетін мәселелердің бірі — ақпараттық жауапкершілік. Адам ақпаратты еркін таратуға құқылы, бірақ сол әрекет қоғамға қалай әсер етеді? Бұл сұрақ қазіргі этиканың өзегіне айналды. Философ Л. Флориди ақпараттық этиканы «болмыс туралы этика» деп сипаттайды, өйткені ақпарат бүгінгі әлемдегі барлық процестерді анықтайды. Оның ойынша, ақпараттық кеңістікті ластау — экологияны ластаумен тең.

Менің ойымша, бұл — өте дұрыс метафора. Интернетте жала, агрессия, фейк тарату — адамгершілік емес әрекет. Бірақ көп адам виртуалды әрекетті шынайы өмірден бөліп қарайды. Сондықтан жауапкершілік сезімі төмен.

Цифрлық қоғамда құпиялылық мәселесі де күрделі. Капурро айтқандай, жеке деректерді сақтау — этикалық міндет. Бірақ, бір жағынан, технологиялар жеке мәліметті қорғауды қиындатады, екінші жағынан — адамдар өздері ақпаратты ерікті түрде жариялайды. Бұл қайшылық адамның жеке еркіндігі мен қауіпсіздігі арасында жаңа дилемма туғызады.

Қорыта келгенде, мақала цифрлық қоғамдағы адам бейнесінің екіжақты табиғатын көрсетеді. Бір жағынан, цифрлық орта білім алуға, дамуға, шығармашылыққа мүмкіндік береді. Екінші жағынан, ол тұлғаны фрагменттеп, жауапкершіліксіз әрекетке итермелеуі мүмкін.

Менің ойымша, бүгінгі цифрлық қоғамда ең бастысы — адамды моральдық, сыни ойлауға үйрету. Технология тек құрал, ал оның адамға әсері адам оны қалай қолданғанына байланысты. Ақпараттық еркіндік бар жерде ақпараттық жауапкершілік те болуы тиіс.

Егер біз технологияны саналы қолдануды үйренсек, цифрлық қоғам адам дамуына мүмкіндік береді. Ал егер тек тұтынушы ретінде қалсақ — технология бізді басқаруы мүмкін.

Хайдеггер техникаға тек «құрал» немесе «мақсатқа жетудің тәсілі» деп қарастыруды шектеулі түсінік деп есептейді. Көпшілік техникаға осылай қарайды: мысалы, телефон — байланыс құралы, машина — тасымал құралы. Бірақ Хайдеггер үшін техниканың мәні бұдан көп. Ол техниканы «әлемді ашудың тәсілі» деп түсіндіреді. Яғни техника бізге дүниені белгілі бір тұрғыдан көрсетеді, әлемді белгілі бір формада ұйымдастырады.

Хайдеггердің ең маңызды ұғымдарының бірі — "рамкалау" немесе "энфрейминг" (немісше Gestell). Бұл ұғым техника арқылы әлемді «ресурс» ретінде көруді білдіреді. Қазіргі қоғам табиғатты, адамның энергиясын, тіпті болмыстың өзін де «қолдануға, есептеуге, басқаруға» болатын ресурс ретінде қабылдайды. Табиғат — «отын», адам — «еңбек күші», уақыт — «өнімділік құралы» деп бағаланады.

Осы утилитарлық көзқарас болмыстың терең мәнін бұрмалайды. Адам табиғатты тек пайда көзі ретінде көргенде, ол «адам–табиғат» байланысын жоғалтады. Хайдеггер техника адамды табиғатпен тікелей қатынастан ажыратып, әлемге прагматикалық, есепшіл қабылдау енгізеді деп есептейді.

Хайдеггер үшін бұл қатынас қауіпті. Ол технология адамдарды өз болмысын түсінуден алыстатады деп алаңдады. Адамның мәні — тек өндіріс пен тұтыну емес, ол — өзін әлемде ашу, өмірдің мәнін сезіну, болмыспен байланыс орнату. Ал техника бұл мүмкіндікті тарылтуы мүмкін, себебі ол адамды «қажеттілік пен нәтиже» логикасына бағынышты етеді.

Дегенмен, Хайдеггер техниканы мүлдем жоққа шығармайды. Ол техниканың пайдасын мойындайды, бірақ оған абайсыз, ойланбай берілу қауіпті екенін айтады. Шынайы қауіп техниканың өзінде емес, адамның оған толық бағынуында. Егер адам техниканы бақыламаса, техника адамның өмірін, ойлауын және болмысқа қатынасын бақылауы мүмкін.

Хайдеггердің ойынша, техникадан құтылу мүмкін емес, бірақ адамның техникаға көзқарасын өзгертуге болады. Техникаға тек «пайда», «жылдамдық», «тиімділік» тұрғысынан қарамай, болмыс пен табиғатқа ашықтық сақтау қажет. Хайдеггер өнерді, шығармашылықты, ойлануды техника мәдениетіне балама ретінде ұсынады. Оның түсінігінде өнер болмысты жаңа, еркін формада ашуға мүмкіндік береді.

Бүгінгі цифрлық қоғамда Хайдеггердің идеялары ерекше өзекті. Қазіргі адамдар әлеуметтік желі, смартфон, алгоритмдер арқылы әлемді көреді. Адамдар дүниені тікелей сезінуден гөрі, экран арқылы «көрсетілген» образды қабылдайды. Адамның өзі де «контент» пен «дерек» көзіне айналады. Бұл — Хайдеггер айтқан «рамкалаудың» қазіргі көрінісі.

Сонымен қатар, қазіргі технология адамды сыртқы әлемнен алшақтатып, виртуалды шынайылықта өмір сүруге итермелейді. Техника адамның уақытын, назарын, көңіл-күйін бақылап, оны тұтынушыға айналдырады. Бұл — адамның өз болмысынан алыстауы.

Қорыта айтқанда, Хайдеггер үшін техника – тек нейтралды құрал емес, болмысты ашудың ерекше тәсілі. Бірақ бұл тәсіл әлемді тар шеңберге салып, адамды табиғи болмысынан алыстата алады. Сондықтан техникаға философиялық тұрғыдан қарау маңызды: біз техниканы басқаруымыз керек, техника бізді емес.

Хайдеггердің идеясы бізге қарапайым сұрақ қояды:
техника біздің өмірімізге қызмет ете ме, әлде біз техниканың ойынына айналдық па?
Бұл сұраққа жауап беру – қазіргі адам үшін ең маңызды міндеттердің бірі.

Вебер әлеуметтік ғылымды табиғи ғылыммен салыстырады. Табиғи ғылымдар заттарды, табиғатты зерттейді. Олар өлшейді, дәлелдейді, эксперимент жасайды. Ал әлеуметтік ғылым адамды зерттейді. Адам – тек биологиялық тіршілік иесі емес, ол ойлайды, сезінеді, шешім қабылдайды. Сол себепті адам әрекетін тек «сыртқы факт» ретінде қабылдау дұрыс емес.

Вебердің ойы бойынша, зерттеуші адам әрекетін түсіну үшін «ол не істеді?» емес, «неге істеді?» деген сұрақ қоюы керек. Мысалы, адам не үшін дауыс береді, не үшін протестке шығады, не үшін белгілі бір топты қолдайды? Мұндай сұрақтардың жауабы тек статистикада болмайды. Оның артында адамның өмірлік тәжірибесі, сенімі немесе қорқынышы жатыр.

Бұл идея әлеуметтік ғылымды адамға жақын етеді. Ол зерттеушіден эмпатия, түсіну және тыңдау қабілетін талап етеді. Бірақ бұл әдістің қиын жағы да бар. Адамның ішкі дүниесін түсіндіру әрқашан дұрыс болмауы мүмкін. Зерттеуші қателесуі мүмкін. Сондықтан бұл тәсіл толық дәлдік бермейді.

Соған қарамастан, Вебердің ойы өте маңызды. Қазіргі қоғамда көптеген нәрсе көрсеткіш, сандар, алгоритмдер арқылы өлшенеді. Адам әрекеті цифрға айналып кетті. Бірақ сандар адамды толық түсіндіре алмайды. Мысалы, адамның бір постқа лайк басуы – жай әрекет сияқты. Бірақ оның артында көңіл-күй, көзқарас, эмоция болуы мүмкін.

Сондықтан Вебердің ойы бүгін де өзекті. Әлеуметтік ғылым адамды тек «мәлімет» ретінде емес, тірі, ойлайтын, сезінетін тұлға ретінде қарау керек. Адамды түсіну үшін оның ішкі әлемін, мотивациясын, құндылығын ескеру қажет.

Қорытындылай айтқанда, Вебер әлеуметтік ғылымға гуманистік көзқарас алып келді. Ол адамды объективті факт емес, мағыналы субъект ретінде көрсетті. Қоғамды түсіну үшін біз адамдардың не істегенін ғана емес, неге істегенін түсінуіміз керек.

Видеоның негізгі идеясы – жаһандану тек сыртқы экономикалық немесе технологиялық процесс емес, адамның ойлау жүйесін, өмір салтын және рухани бағдарын өзгертетін құбылыс екендігі. Бұрын қоғамда адамгершілік, дәстүр, моральдық жауапкершілік сияқты құндылықтар маңызды болса, қазіргі уақытта материалдық жетістік, жеке мүдде және тиімділік бірінші орынға шығып отыр. Бұл жағдай адамның өз болмысын түсінуіне әсер етеді: адам тек тұтынушыға, нарыққа тәуелді тұлғаға айналады. Осыдан моральдық дағдарыс туындайды, адам руханилықтан алыстап, өмірдің мәнін материалдық игіліктерден іздей бастайды.

Жаһандану мәдениеттердің араласуын да күшейтеді. Әлемде ортақ құндылықтар қалыптасып, адамдардың өмір салты ұқсай бастайды. Бұл жағдай бір жағынан толеранттылық пен мәдени диалогқа жол ашса, екінші жағынан ұлттық мәдениет пен дәстүрдің әлсіреуіне әкелуі мүмкін. Әсіресе шағын ұлттар үшін өз мәдениетін сақтау қиынға соғады. Осы тұрғыдан алғанда жаһандану белгілі бір деңгейде мәдени гомогенизацияға, яғни біртектілікке әкелуі ықтимал. Бұл қазіргі философияда маңызды сұрақтар туындатады: адам өз мәдениетін сақтай ала ма, әлде әлемдік құндылықтарға толық сіңісіп кетуі керек пе?

Жаһанданудың тағы бір салдары – адамның қоғаммен байланысының өзгеруі. Индивидуализм күшейіп, ортақ моральдық жауапкершілік әлсірейді. Әр адам өз пайдасын бірінші орынға қояды, ал қоғам мүддесі екінші деңгейге түседі. Адамдар арасындағы қарым-қатынас цифрлық кеңістік арқылы жүзеге асқанымен, шынайы байланыс әлсіреп, жалғыздық, эмоционалдық оқшаулану сияқты мәселелер пайда болады. Бұл да қазіргі өркениеттің философиялық мәселелерінің бірі.

Видеода айтылған ой бойынша, жаһандану адамзатқа жаңа мүмкіндіктер бергенімен, сонымен қатар құндылықтар жүйесін қайта қарастыру қажеттілігін тудырады. Қоғам тек экономика мен технологияға емес, рухани дамуға мән беруі тиіс. Адам өз мәдениетін, моральдық принциптерін жоғалтпай, жаһандық әлемде өмір сүруі керек. Басқаша айтқанда, қазіргі өркениеттің басты міндеті – прогресті сақтай отырып, адамдық құндылықтарды жоғалтпау.

Қорыта айтқанда, жаһандану – күрделі әрі қарама-қайшылыққа толы процесс. Ол әлемді жақындастырса да, адамның ішкі дүниесіне жаңа қиындықтар әкеледі. Материалдық даму адамды бақытты ете алмайды, егер ол рухани құндылықтардан айырылса. Сондықтан қазіргі уақытта философияның маңызды рөлі – адамға өзгермелі әлемде өз орнын тауып, жеке болмысын сақтауға көмектесу. Жаһандану жағдайында адам да, қоғам да өз құндылықтарын қайта қарап, рухани және моральдық тұрғыдан жаңару жолын іздеуі керек.

Хантингтон “өркениет” дегенді ортақ тіл, дін, тарих және құндылықтары бар үлкен мәдени топ деп түсіндіреді. Жаһандану елдерді бір-біріне жақындатқанымен, бұл жақындасу әр мәдениет арасындағы айырмашылықтарды және қайшылықтарды күшейтеді. Сондықтан әлем бір үлкен ортақ мәдениетке айналмайды, керісінше әртүрлі мәдени топтарға бөлінеді.

Хантингтон қазіргі әлемде қақтығысуы мүмкін негізгі өркениеттерді атайды:
Батыс, Ислам әлемі, Қытай, Православиелік-славян, Үнді, Латын Америкасы және Африка.

Олардың арасындағы келіспеушіліктер дін, мәдени құндылық, саясат, адам құқықтары, еркіндік және гендерлік нормалар сияқты салаларда байқалады.
Мысалы, Батыс елдерінде жеке адамның еркіндігі маңызды болса, Шығыс елдерінде тәртіп пен қоғам мүддесі басты құндылық деп саналады.

Хантингтонның ойынша, жаһандану адамдарды біріктірмейді. Керісінше, әр өркениет өз мәдениетін қорғауға тырысқан сайын қақтығысқа әкелуі мүмкін. Бұл қақтығыстар кейде саяси, кейде экономикалық, тіпті әскери болуы ықтимал.
Мысалы, Батыс пен Ислам арасындағы шиеленістер, АҚШ пен Қытай арасындағы бәсеке, Таяу Шығыстағы соғыстар.

Осы теорияға байланысты маңызды сұрақ туындайды:
Әлем болашақта біріге ме, әлде бөлініп қала ма?

Пессимистік көзқарас: мәдени және діни айырмашылықтар ешқашан жойылмайды, сондықтан қақтығыстар жалғаса береді. Хантингтонның көзқарасы осыған жақын.

Оптимистік көзқарас: халықтар бір-бірімен сөйлесу, түсіну арқылы бейбіт өмір сүре алады. Ол үшін толеранттылық, мәдени диалог және өзара құрмет керек.

Қорытындысында, Хантингтонның теориясы «әлем біртұтас болады» деген идеяға қарсы. Оның пікірінше, технология адамдарды жақындатса да, мәдениет оларды бөліп тұрады. Сондықтан болашақта тұрақты әлем құру үшін экономикалық даму ғана емес, өркениеттер арасындағы түсіністік және диалог өте маңызды.

Эйнштейннің ұстанымы бұдан өзгеше: ол ғылыми бейнені тарихи салыстырмалы, уақыт өте өзгеріп, түзетіліп отыратын модель деп түсінеді. Бұл көзқарас ғылымды абсолютті ақиқатты бірден ашатын жүйе емес, керісінше, жаңа деректер мен парадигмаларға қарай үздіксіз жаңарып отыратын таным түрі ретінде қарастыруға мүмкіндік береді.

Осы екі идеяны салыстырғанда, Планк ғылымның объективтілігіне, ал Эйнштейн оның динамикалық, тарихи сипатына мән береді. Магистранттық деңгейде бұл позициялар бір-бірін толықтыратынын көрсету маңызды: ғылыми бейне бір жағынан объективті шындыққа бағытталса (Планк), екінші жағынан, ол адамның танымдық мүмкіндіктеріне, мәдениетке және ғылыми прогреске байланысты өзгеріп тұрады (Эйнштейн). Осылайша екі көзқарас бірге ғылымды объективтілікке ұмтылатын, бірақ тарихи дамуға ашық күрделі жүйе ретінде сипаттайды.

Ғылым дамуы үздіксіз жүріп отыратын сызықтық процесс емес, керісінше, тарихи кезеңдерде орын алған түбірлі өзгерістер арқылы жүзеге асатын күрделі құбылыс. Осындай сапалық секірістерді ғылыми революциялар деп атаймыз. Жүктелген материалда ғылыми революция ғылымдағы фактілер, заңдар және дүниенің ғылыми бейнесінің түбегейлі өзгеруі ретінде сипатталады. Тарихта үш ірі ғылыми революция айқын көрінеді. Біріншісі — антик дәуірінде натурфилософияның қалыптасуы, мифологиялық түсініктің рационалды ойлаумен алмастырылуы. Екіншісі — Коперник, Галилей, Ньютон кезеңіндегі классикалық жаратылыстанудың тууы, мұнда гелиоцентрлік дүниетаным, математикалық әдіс және эксперимент ғылымның негізгі тіректеріне айналды. Үшінші революция XIX–XX ғасырлар тоғысында орын алып, кванттық теория мен салыстырмалық ілімінің әсерімен Ньютондық механиканың шектеулілігін көрсетті.

Материалда ғылыми революциялар арасындағы уақыттың қысқарып келе жатқаны атап өтіледі: Аристотель мен Ньютон арасындағы екі мың жылдық үзіліс ХХ ғасырда екі ғасырға дейін, ал бүгінгі күні одан да аз мерзімге дейін қысқарған. Бұл ғылымның барған сайын жедел қарқынмен дамып жатқанын дәлелдейді. Сонымен бірге, кез келген ғылыми революция бұрынғы теорияларды толықтай жоққа шығармайтыны, керісінше олардың дұрыс жақтарын сақтап, жаңа деңгейде қайта түсіндіретіні көрсетілген. Яғни ғылым дамуы үздіксіздік пен үзілістіктің диалектикалық бірлігі арқылы жүзеге асады.

Қорыта айтқанда, ғылыми революциялар адамзаттың дүниені тануында шешуші рөл атқарған тарихи кезеңдер болып табылады. Олар жаңа парадигмалар ұсыну арқылы ғылыми ойды тереңдетіп қана қоймай, қоғам мен мәдениеттің дамуына да ықпал етеді.

Ғылым тарихы адамзат дүниетанымының үздіксіз өзгеруін көрсететін күрделі процесс. «Ғылыми революциялар» тақырыбында қарастырылғандай, ғылым дамуы бірізді, баяу қозғалыстан ғана тұрмайды; кей кезеңдерде ол түбегейлі сапалық секірістер жасап, жаңа парадигмалар қалыптастырады. Crash Course арнасының «The Scientific Revolution» видеосы дәл осы секірістің XVI–XVII ғасырлардағы көрінісін түсіндіріп, ғылыми революцияның мәнін қарапайым әрі нақтылы түрде ашады. Бұл революция тек жеке ғылыми жаңалықтар жиынтығы емес, дүниені түсінудің мүлде жаңа тәсілін әкелген тарихи құбылыс болғанын көрсетеді.

Видео ғылыми революцияның бастауын беделге негізделген білімнен — мифтерге, дінге, Аристотель сияқты авторитеттердің пікіріне сүйенетін жүйеден — тәжірибе мен дәлелге негізделген ғылыми әдіске өту процесі ретінде сипаттайды. Бұл көзқарас жүктелген ғылыми материалдағы идеялармен толық сәйкес келеді: ғылыми революция тек фактілердің ауысуы емес, ғылымдағы анықтау, дәлелдеу және түсіндіру тәсілдерінің түбегейлі жаңаруы болып табылады. Яғни революция ғылымның мазмұнын ғана емес, оның әдіснамалық негізін де өзгертеді.

Crash Course видеосында ерекше орын алатын тұлғалар — Коперник, Галилей, Кеплер және Ньютон. Коперниктің гелиоцентрлік моделі адамзаттың ғаламдағы орнын қайта қарауға мәжбүр етті. Оның идеяларын Галилей эксперименттік дәлелдермен нығайтып, ғылыми әдістің маңызын көрсетті. Кеплер математиканы табиғатты сипаттаудың әмбебап тілі ретінде дәлелдеді. Ал Ньютон осы өзгерістердің барлығын біртұтас жүйеге біріктіріп, әлемнің механикалық бейнесін қалыптастырды. Бұл процесс жүктелген «Ғылыми революциялар» материалындағы екінші революция сипаттамасымен толық үйлеседі: ғылымның математикаландыруы, жаңа әдіснаманың қалыптасуы, тәжірибенің шешуші рөлге ие болуы.

Видеоның негізгі артықшылығы — ғылыми революцияны жеке ғалымдардың ашқан жаңалықтары ретінде ғана емес, дүниенің ғылыми бейнесін түбегейлі өзгерткен тарихи төңкеріс ретінде көрсетуі. Бұл жүктелген материалдағы «ғылымдағы революция – бұрынғы теорияны жою емес, оны жаңа контексте қайта түсіндіру» деген оймен үндес. Мысалы, Ньютон механикасы Аристотельдің табиғат туралы көзқарасын толықтай жоққа шығарғанымен, Кеплер заңдары мен Галилей эксперименттері оған берік негіз болды. Яғни революция ғылымдағы үздіксіздік пен үзілістіктің диалектикалық бірлігі ретінде көрінеді.

Видео қазіргі заманғы ғылым философиясы үшін маңызды тағы бір аспектіні айшықтайды: ғылыми революция адамзаттың табиғатты басқарудағы мүмкіндігін кеңейтті. Бұл «Жаратылыстану философиясы» материалында көрсетілгендей, ғылым мен техника қоғам дамуының негізгі қозғаушы күшіне айналғанына дәлел. Ньютонның әмбебап заңдары кейінгі технологиялық өрлеудің негізін қалап, қазіргі индустриалды және ақпараттық қоғамның пайда болуына жол ашты. Осы тұрғыдан алғанда, ғылыми революция — тек өткеннің құбылысы емес, бүгінгі өркениеттің іргетасы.

Қорытындылай келе, Crash Course видеосы мен жүктелген ғылыми мәтін бір ортақ идеяны көрсетеді: ғылыми революциялар — адамзаттың дүниені тану тәсілін өзгертіп, жаңа ғылыми парадигма қалыптастыратын тарихи секірістер. Олар тек ғылымды ғана емес, адамның өзі туралы, қоғам туралы, әлемдегі орны туралы түсінігін өзгертеді. Сондықтан ғылыми революцияларды зерттеу — ғылым философиясының негізгі міндеттерінің бірі.

Глобализацияның әсері

Глобализация процесі әлемнің әр түпкіріндегі халықтарды бір-біріне жақындатып, мәдени, экономикалық және әлеуметтік интеграцияны арттырады. Алайда, бұл процесс ұлттық идентичность пен тарихи дәстүрлердің жоғалуы қаупін тудырады. Адамзат үшін жаңа мәдени форматтарды қабылдау, бір жағынан, прогресс болса, екінші жағынан, мәдени гетерогендікке нұқсан келтіруі мүмкін.

Мәдени идентичность және мультикультурализм

Жаһандық өркениет тәрізді мультикультурализм мәдени алмасуды жеңілдетсе де, әрбір мәдениеттің өзіндік ерекшелігі мен құндылықтарын сақтау міндеті туындайды. Саяси және әлеуметтік жағынан, мультикультурализмнің этикалық аспектілері — құрмет пен диалог құрылысының қажеттілігін қарастырады.

Технология және адам мәні

Технологиялық даму адам өмірінің барлық аспектілерін өзгертуде. Әлеуметтік медиа, жасанды интеллект және цифрландыру біздің қарым-қатынасымызды, жұмыс орындарын және тұлғалық идентичностьімізді қайта қарастыратындығы сөзсіз. Бұл ретте, технологияның адам мәніне әсерін, алдағы уақытта рухани және этикалық аспектілердің қандай болатынын талдау қажет.

Менің пікірім, қазіргі жаһандық өркениеттің дамуы философиялық ой-толғаулар мен дебаттарды қажет етеді. Әрбір адам, қоғам және мемлекет үшін бұл процесс өткір моральдық және этикалық сұрақтарды туындатады. Сондықтан, философиялық зерттеулер жаһандық мәселелерді шешу үшін маңызды рөл атқарады.

Жаратылыстану және техникалық ғылымдар әлемді тану мен түсінудің негізі болып табылады. Олардың тарихы — ғылым мен технологияның адамзатқа, қоғамға, мәдениетке, және жалпы өмірге қалай әсер еткенін көрсету үшін маңызды.

Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар бізге адам өмірінің құрамдас бөліктерін түсінуге және жаңаша көзқараспен қарауға мүмкіндік беріп отыр, осылайша, біз болашақтағы әлеуметтік мәселелермен тиімді күресуге дайын боламыз.