1. Кіріспе

2. Жалпы сипаттамасы

3. Морфологиялық ерекшеліктері

4. Тіршілік циклі және көбеюі

5. Тіршілік ету ортасы

6. Жүйелік орны мен негізгі өкілдері

7. Экологиялық маңызы

8. Патогендік маңызы

9. Экономикалық және ғылыми маңызы

10. Қорытынды

11. Пайдаланылған әдебиеттер

Жыныссыз көбеюі:

Хитридтердің жыныссыз көбеюі қозғалмалы зооспоралар арқылы жүреді. Зооспоралар бір талшықтың көмегімен суда еркін жүзіп, қолайлы ортаға түскеннен кейін бекініп, өніп, жаңа таллом түзеді. Бұл тәсіл арқылы саңырауқұлақтар тез тарай алады және жаңа ортаға бейімделеді.

Жынысты көбеюі:

Жынысты көбею кезінде екі гаметаның қосылуы нәтижесінде зигота түзіледі. Зигота біраз уақыт тыныштық күйде сақталып, қолайлы жағдай туған кезде спорангийге айналады. Спорангий ішінде жаңа зооспоралар түзіледі, олар сыртқа шығып, жаңа ұрпақ бастайды

Тіршілік циклі:

1. Зооспора судың ішінде жүзіп жүріп, жаңа субстратқа қонады.

2. Ол өсіп, таллом (вегетативті дене) түзеді.

3. Талломнан спорангий дамып, жаңа зооспоралар пайда болады.

4. Зооспоралар таралып, цикл қайта жалғасады.

Бұл цикл хитрид саңырауқұлақтарының ылғалды және су ортасына бейімделуін қамтамасыз етеді және олардың кең таралуына мүмкіндік береді.

Бөлім: Chytridiomycota

Кластар:

1. Chytridiomycetes

2. Blastocladiomycetes

3. Spizellomycetes

4. Monoblepharidomycetes

5. Synchytriomycetes

1. Chytridiales қатары - Chytridiomycota бөлімінің ең кең таралған және жақсы зерттелген өкілдері. Олар көбінесе су ортасында немесе ылғалды топырақта тіршілік етеді. Көпшілігі сапротрофтар, яғни өлі органикалық заттармен қоректенеді, бірақ өсімдіктер мен балдырларда паразиттік түрлері де кездеседі.

Құрылысы мен ерекшелігі:

– Таллусы біржасушалы немесе көпжасушалы болуы мүмкін.

– Ризоидтар арқылы субстратқа бекінеді.

– Зооспораларының артқы жағында бір жалаушасы болады.

Көбеюі:

– Асексуалды көбею кезінде зооспоралар түзіледі.

– Кейбір түрлері жыныстық жолмен де көбейеді.

Маңызы мен өкілдері:

– Synchytrium endobioticum – картоптың рак ауруын тудырады.

– Olpidium brassicae – өсімдік вирустарын тасымалдаушы паразит.

– Rhizophydium spp. – балдырлардың паразиті.

2. Blastocladiales қатары

Жалпы сипаттамасы:

Бұл қатардың өкілдері де көбінесе суда немесе дымқыл топырақта тіршілік етеді. Олар Chytridiales-пен салыстырғанда құрылысы күрделірек және дамыған мицелийге ие.

Құрылысы мен ерекшелігі:

– Мицелийі көпжасушалы және жақсы тармақталған.

– Қабырғасы хитин мен целлюлозадан тұрады.

– Зооспораларында артқы жалауша бар.

Көбеюі:

– Асексуалды және жыныстық көбею (оогамия) байқалады.

– Зооспорангийлер мен тыныштық споралар түзе алады.

Маңызы мен өкілдері:

– Allomyces macrogynus – зертханалық модель ретінде пайдаланылады.

– Physoderma maydis – жүгеріде паразиттік ауру туғызады.

– Blastocladiella variabilis – суда сапротроф ретінде тіршілік етеді.

3. Monoblepharidiales қатары - Бұл қатардың өкілдері негізінен тұщы су экожүйелерінде өмір сүреді және оогамия типіндегі жыныстық көбеюімен ерекшеленеді.

Құрылысы мен ерекшелігі:

– Мицелийі жақсы жетілген және тармақталған.

– Таллус субстратқа ризоидтар арқылы бекінеді.

– Қабырғасы хитиннен құралған.

Көбеюі:

– Еркек гаметалар (жалаушалы) және аналық оогоний түзіледі.

– Ұрықтанудан кейін зигота пайда болып, тыныштық спораға айналады.

Маңызы мен өкілдері:

– Monoblepharis polymorpha – тұщы судағы өсімдік қалдықтарында сапротроф ретінде тіршілік етеді.

– Су экожүйелеріндегі органикалық қалдықтардың ыдырауына қатысады.

Chytridiomycota өкілдері табиғаттағы органикалық заттардың айналымында үлкен рөл атқарады. Олар өлі өсімдіктер мен жануар қалдықтарын ыдыратып, қоректік заттарды қайтадан ортаға шығарады. Осылайша, экожүйеде редуцент ретінде қызмет атқарып, көміртек пен азот айналымын тұрақтандырады.

Көптеген түрлері суда тіршілік ететіндіктен, тұщы су экожүйелерінде органикалық қалдықтарды минералдандыруда маңызды орын алады.

Паразит және симбионт түрлері:

Chytridiomycota өкілдерінің ішінде паразиттік түрлер де жиі кездеседі. Олар балдырларда, саңырауқұлақтарда, қарапайымдылар мен жоғары сатыдағы өсімдіктерде паразиттік өмір сүреді.

Мысалы:

– Rhizophydium spp. — балдырлардың паразиті;

– Olpidium brassicae — өсімдік тамырында тіршілік етеді және вирустарды тасымалдайды.

Кейбір өкілдері басқа организмдермен симбиоздық қатынаста болып, олардың қоректену процесіне көмектеседі немесе өздері қоректік заттар алады.

Chytridiomycota өкілдерінің ішінде өсімдіктерге айтарлықтай зиян келтіретін түрлер бар.

Ең белгілі патоген — Synchytrium endobioticum, ол картоптың қапшық (рак) ауруын тудырады.

Бұл ауру кезінде картоптың түйнектері мен сабақтарында ұсқынсыз ісіктер (қапшықтар) пайда болады, соның салдарынан өнім сапасы күрт төмендейді және өсімдік өледі.

Бұл саңырауқұлақ споралары топырақта ұзақ уақыт сақталып, күресу шараларын қиындатады.

Жануарлар мен амфибиялардағы аурулар:

Chytridiomycota бөлімінен Batrachochytrium dendrobatidis түрі амфибияларда (бақаларда) қауіпті ауру — хитридиомикозды тудырады.

Бұл ауру кезінде бақалардың терісі зақымдалып, тыныс алу және ион алмасу процестері бұзылады, нәтижесінде олар өледі.

Осы саңырауқұлақтың әсерінен соңғы онжылдықтарда көптеген бақа түрлері жойылып кетті немесе жойылу қаупінде тұр.

Chytridiomycota өкілдерінің кейбірі ауыл шаруашылығына зиян келтіреді, себебі олар өсімдіктердің ауруын тудырады (Synchytrium endobioticum, Physoderma maydis).

Мұндай аурулар егін өнімін азайтып, ауыл шаруашылық экономикасына елеулі шығын келтіреді.

Сонымен қатар, кейбір түрлері мал азығы мен су сапасын нашарлатады.

Ғылыми зерттеу мен биотехнологиядағы маңызы:

Chytridiomycota өкілдерінің кейбірі (мысалы, Allomyces macrogynus) зертханалық модель ретінде қолданылады.

Олар жыныстық көбеюдің, жасушалық сигнал берудің және зооспора түзілуінің молекулалық механизмдерін зерттеуге мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, хитридиомицеттердің ферменттері органикалық заттарды ыдыратуда белсенді болғандықтан, биотехнологияда биоыдыратқыш агенттер ретінде зерттелуде.

Сонымен қатар, бұл бөлімнің өкілдері экожүйелерде паразиттік және симбиотикалық қатынастарға қатыса отырып, биологиялық тепе-теңдікті сақтауға ықпал етеді.

Кейбір түрлері (мысалы, Synchytrium endobioticum, Batrachochytrium dendrobatidis) өсімдіктер мен жануарлар арасында қауіпті аурулар тудырып, экологиялық және экономикалық тұрғыдан айтарлықтай зиян келтіреді.

Ал зертханалық және биотехнологиялық салаларда олардың өкілдері (Allomyces macrogynus) биологиялық процестерді модельдеу мен ферменттік зерттеулерде кеңінен қолданылады.

Жалпы алғанда, Chytridiomycota — биосферадағы зат айналымының тұрақтылығын қамтамасыз ететін, әрі ғылым үшін маңызды микроорганизмдер тобы.