дескриптор: 4б

-мәселенің пайда болу себебі, көздері

-салдары

-жахандық мәселенің зардабы бар аумақтарды анықтау

-жахандық экологиялық мәсенің шешу жолы

Мысалы, климаттың өзгеруі:

• Негізгі себептері: парниктік газдардың көбеюі, ормандардың азаюы, қазба отындарын кеңінен қолдану.

• Көздері: өндіріс орындары, көлік, ауыл шаруашылығы, энергия өндіру.

2. Салдары

• Әлемдік температураның көтерілуі.

• Мұздықтардың еруі, теңіз деңгейінің көтерілуі.

• Табиғи апаттардың жиілеуі (цунамилер, құрғақшылық).

• Биоәртүрліліктің жоғалуы.

3. Жаһандық мәселенің зардабы бар аймақтар

• Солтүстік және Оңтүстік полюстердегі мұздықтар.

• Тропикалық аймақтар (ормандардың кесілуі).

• Жағалаулық елдер (теңіз деңгейінің көтерілуі).

4. Мәселені шешу жолдары

• Халықаралық ынтымақтастықты нығайту (Париж келісімі).

• Жаңартылатын энергия көздеріне көшу.

• Қалдықтарды өңдеу мен қайта пайдалану.

• Жеке адамның экологиялық мәдениетін арттыру.

2. Оның негізгі себебі — табиғи мекендеу ортасының бұзылуы.

3. Ормандардың кесілуі, жердің шөлге айналуы, және су экожүйелерінің ластануы түрлердің жойылуына әкелуде.

4. Браконьерлік пен заңсыз аңшылық жануарлар популяциясын азайтады.

5. Климаттың өзгеруі де түрлердің өмір сүруіне қатты әсер етеді.

6. Биоалуантүрліктің азаюы экожүйенің тұрақтылығын бұзады.

7. Бұл азық-түлік қауіпсіздігі мен адамдардың денсаулығына қауіп төндіреді.

8. Проблеманы шешу үшін қорғалатын табиғи аумақтар құру маңызды.

9. Сондай-ақ, халықтың экологиялық сауатын арттыру қажет.

10. Биоалуантүрлікті сақтау — табиғатты қорғаудың басты міндеті.

Ауаның ластануына байланысты жаһандық мәселерлері

1. Мәселенің пайда болу себебі, көздері:

• Ауаның ластануының негізгі себептері:

• Зауыттар мен өндірістерден шыққан зиянды газдар.

• Автокөлік құралдарының түтіні.

• Орманды жою және жасыл аймақтарды қысқарту.

• Қалдықтарды жағу және дұрыс жоюдың болмауы.

• Табиғи апаттар (жанартау атқылауы, шаңды дауылдар).

2. Салдары:

• Климаттың өзгеруі (парниктік эффект, жаһандық жылыну).

• Адамдардың денсаулығына зиян (тыныс алу жолдарының аурулары, аллергиялар).

• Экожүйенің бұзылуы және жануарлар мен өсімдіктердің жойылуы.

• Озон қабатының жұқаруы.

• Ауа сапасының төмендеуі, тыныс алу қиындықтары.

3. Жаһандық мәселенің зардабы бар аумақтарды анықтау:

• Ірі өнеркәсіптік қалалар (мысалы, Қытайдағы Пекин, Үндістандағы Дели).

• Өнеркәсіптік дамыған елдер (АҚШ, Германия).

• Адамдардың тығыз қоныстанған аймақтары.

• Мұнай-газ өндірісі бар аумақтар (Каспий теңізі маңы, Парсы шығанағы).

4. Жаһандық экологиялық мәселенің шешу жолы:

• Экологиялық таза технологияларды енгізу.

• Қайта өңделетін энергия көздеріне (күн, жел) көшу.

• Ағаш отырғызу және жасыл желектерді қорғау.

• Халықты экологиялық сауаттандыру.

• Халықаралық келісімдерді орындау (мысалы, Париж келісімі).

• Автокөліктердің санын азайтып, қоғамдық көлікке көшу.

Бұл мәселені шешу үшін ормандарды қорғау, жаңадан ағаш отырғызу және орнына келтіру жұмыстарын қолға алу маңызды. Сонымен қатар, адамдардың ағаштарды саналы түрде пайдалануы, орманға зиян келтірмейтін ауыл шаруашылығы әдістерін қолдануы қажет. Ормандарды сақтау — бұл жер бетіндегі экологиялық жағдайды жақсартудың негізгі жолдарының бірі.

Жалпы, экологиялық мәселелерге қарсы күресу — тек мемлекеттер мен ұйымдардың ғана емес, әрбір адамның жауапкершілігі. Біз өзіміздің тұрмыстық қалдықтарымызды азайту, энергияны үнемдеу, табиғатқа қамқорлық жасау арқылы осы мәселеге үлес қоса алам

ыз.

Грек тілінен аударғанда "мұхит" дегеніміз - Жерді қоршап жатқан ұлы өзен дегенді білдіреді. Әлемдегі төрт мұхит (Тынық, Атлант, Үнді және Солтүстік мұзды) - жердің тынысы, гидросфераның негізгі бөлігі.

Дүниежүзілік мұхиттың шаруашылық маңызы өте зор, себебі мұхит - теңіз жағалауындағы елдердің экономикалық өсіміне ықпал ететін минералды шикізат, энергия және биологиялық ресустрадың қайнар көзі.

Ал соңғы кездері дүниежүзілік мұхиттың ластануы ешкімді де бей - жай қалдырмайтыны анық. Ғылыми - техникалық прогресс пен дүниежүзі халық санының артуы себептерінен мұхит суы ластанып жатыр. Ал бұл дүниежүзілік мұхитта экологиялық тепе - теңдіктің бұзылуына әкеледі.

Адамдардың теңізді ластауы теңіздің экожүйесін бұзады; теңіздегі әр түрлі табиғи қимылды өзгертеді. Мұның нәтижесінде адамның да денсаулығы нашарлайды. Осы ластауға бақылаусыз аулау да қосылғанда, теңіздердегі жәндіктердің тіршілігі мен саны да азаяды.

Мұхит суының ластануына әкеп соғатын іс - әрекеттерге мұнай, химиялық заттар, ауыр металдар, түрлі өнеркәсіп түрлері, тұрмыстық қоқыс, радиоактивті қалдықтар т.б. жатады.

Осы мұхитардың ластануын болдырмау үшін бүгінгі күні түрлі мәселелерге тыйым салатын көптеген халықаралық келісімдер мен іс - шаралар жүргізілуде.

#### Мәселенің пайда болу себептері мен көздері

- Тау-кен өндірісінің қарқынды дамуы: Жер қойнауынан ресурстарды шектен тыс өндіру.

- Экологиялық ережелердің сақталмауы: Кен орындарын дұрыс рекультивацияламау.

- Сұраныстың артуы: Урбанизация мен өнеркәсіптік даму нәтижесінде минералдарға деген қажеттіліктің өсуі.

#### Салдары

- Жер бедерінің өзгеруі.

- Қоршаған ортаның ластануы, топырақ эрозиясы.

- Биологиялық алуан түрліліктің азаюы.

#### Зардап шеккен аумақтар

- Орталық Азия: Ресурстарды шамадан тыс пайдалану.

- Африка: Кен орындарын игеру нәтижесінде экожүйенің бұзылуы.

- Амазония аймағы: Табиғи ортаның деградациясы.

#### Шешу жолдары

- Технологияларды жетілдіру және қайта өңдеу процестерін енгізу.

- Экологиялық заңнаманы күшейту.

- Қалпына келтірілмейтін ресурстарды үнемдеу және оларды алмастыратын материалдарды пайдалану.

Салдары:

Су тапшылығы: Ауыз су мен ауыл шаруашылығы үшін қолжетімді су азаяды.

Экологиялық зардаптар: Өзендер, көлдер, және экожүйелер деградацияға ұшырайды.

Денсаулыққа зиян: Лас су жұқпалы аурулардың таралуына әкеледі.

Экономикалық шығындар: Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп зардап шегеді.

Шешімі: Су ресурстарын үнемдеу, ластануды азайту, суды қайта өңдеу және табиғатты қорғау шараларын күшейту.

Ауа бассейінінің ластануының негізгі себептері:

1. Өнеркәсіптік өндіріс

Заводтар мен фабрикалардың түтіндері атмосфераға көмірқышқыл газы (CO₂), күкірт диоксиді (SO₂), азот оксидтері (NOₓ) және басқа да зиянды заттарды шығарады.

2. Энергетика саласы

Электр станцияларының көпшілігі көмір мен мұнайды жағып, үлкен көлемде ластағыш заттар шығарады.

3. Көлік құралдары

Автокөліктердің, ұшақтардың және кемелердің қозғалтқыштарынан бөлінетін түтіндер ауаны ластайды.

4. Ауыл шаруашылығы

Тыңайтқыштар мен мал шаруашылығы метан (CH₄) және аммиак (NH₃) шығарады, бұл парниктік газдардың көлемін арттырады.

5. Ормандарды кесу және өрттер

Ормандардың жойылуы көмірқышқыл газын сіңіру процесін азайтып, ауадағы CO₂ деңгейінің өсуіне әкеледі.

6. Тұрмыстық әрекеттер

Қатты отынды (көмір, ағаш) тұрмыста қолдану, әсіресе дамушы елдерде, ауаның ластануын күшейтеді.

---

Ластанудың салдары:

1. Денсаулыққа әсері

Ластанған ауа тыныс алу және жүрек-қан тамырлары ауруларын тудырады. Әлемде жыл сайын 7 миллион адам ауаның ластануынан қайтыс болады (ДДСҰ мәліметтері бойынша).

2. Климаттың өзгеруі

Көмірқышқыл газы, метан, және басқа парниктік газдар жаһандық жылынуды күшейтеді.

3. Экожүйелерге зияны

Қышқыл жаңбырлар топырақ пен судың қышқылдығын арттырып, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне зиянын тигізеді.

4. Озон қабатының бұзылуы

Кейбір химиялық заттар атмосферадағы озон қабатын жояды, бұл ультракүлгін сәулелердің жерге тікелей түсуіне мүмкіндік береді.

---

Мәселені шешу жолдары:

1. Жасыл технологияларды дамыту

Күн, жел, және су энергиясын қолдану.

2. Энергия тиімділігін арттыру

Өндіріс пен көліктерде жаңа технологияларды енгізу.

3. Қалдықтарды басқару

Қалдықтарды қайта өңдеу және зиянды заттарды азайту.

4. Ормандарды қорғау

Орманды қалпына келтіру және ағаш отырғызу.

5. Халықаралық келісімдер

Киото хаттамасы, Париж келісімі сияқты жаһандық шараларға қатысу.

Бұл мәселені шешу үшін халықаралық ынтымақтастық пен әрбір адамның экологиялық жауапкершілігі маңызды.

Негізгі жахандық мәселелер

1. Климаттың өзгеруі

Парниктік газдардың көбеюі, ғаламдық жылыну, мұздықтардың еруі және теңіз деңгейінің көтерілуі экологиялық жүйелерге және адамзатқа қауіп төндіреді.

2. Табиғи ресурстардың сарқылуы

Су, мұнай, газ, пайдалы қазбалар сияқты ресурстардың шамадан тыс пайдаланылуы олардың тапшылығына әкеліп соғуда.

3. Халық санының өсуі

Жер халқының артуы азық-түлік, энергия, тұрғын үй және жұмыс орындарына деген сұранысты күрт арттырады.

4. Аштық және кедейлік

Әлемнің көптеген елдерінде адамдар жеткілікті тамақ пен негізгі қажеттіліктерден айырылған.

5. Су ресурстарының тапшылығы

Таза ауыз судың жетіспеуі миллиондаған адамның денсаулығына әсер етеді.

6. Қарулы қақтығыстар және соғыстар

Халықаралық және аймақтық қақтығыстар экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықты бұзады.

7. Миграция және босқындар мәселесі

Соғыс, кедейлік, экологиялық апаттар адамдарды басқа жерлерге көшуге мәжбүрлейді.

8. Жаһандық денсаулық сақтау дағдарысы

Пандемиялар (мысалы, COVID-19), жұқпалы аурулар, денсаулық сақтау жүйелерінің әлсіздігі – бұл мәселелер халықаралық ынтымақтастықты қажет етеді.

9. Терроризм және экстремизм

Бұл құбылыстар бейбітшілікке және тұрақтылыққа үлкен қауіп төндіреді.

10. Технологиялық даму мен этика

Жасанды интеллект, биотехнология, киберқауіпсіздік және осы технологияларды пайдаланудың этикалық мәселелері маңызды тақырыптар болып табылады.

Жахандық мәселелерді шешу жолдары

• Халықаралық ынтымақтастық

Мемлекеттер, халықаралық ұйымдар (БҰҰ, ЮНЕСКО, ДДСҰ) мен үкіметтік емес ұйымдардың бірлесіп жұмыс істеуі.

• Экологиялық тұрақтылықты қолдау

Қайта жаңғыртылатын энергия көздеріне көшу, ормандарды қорғау және қалдықтарды қайта өңдеу.

• Білім беру мен ақпараттандыру

Халықты жахандық мәселелер туралы ақпараттандыру және олардың шешу жолдарына атсалысуға шақыру.

• Инновациялар

Технологиялық және ғылыми жаңалықтарды пайдалану арқылы проблемаларды тиімді шешу.

Бұл мәселелерді шешу үшін әрбір адамның үлесі маңызды: саналы тұтыну, экологияны қорғау, бейбітшілікті қолдау және білім алуға ұмтылу – бәрі де жахандық проблемаларды еңсеруге өз септігін тигізеді.

1. Мәселенің пайда болу себептері

• Халық санының өсуі: Суды тұтыну көлемі адам санына пропорционалды түрде артуда.

• Климаттың өзгеруі: Құрғақшылық жиілігінің артуы және су қоймаларының тартылуы.

• Судың ластануы: Өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтардың тұщы су көздеріне түсуі.

• Ормандарды кесу: Ормандар су айналымының маңызды бөлігі болғандықтан, оларды жою судың табиғи айналымына зиян тигізеді.

2. Салдары

• Азық-түлік тапшылығы: Суды пайдаланатын ауыл шаруашылығы өнімдерінің азаюы.

• Экономикалық шығындар: Суды тазарту және жеткізуге арналған шығындардың артуы.

• Аурулардың таралуы: Ластанған судың пайдаланылуы түрлі инфекцияларға себеп болады.

• Қақтығыстардың күшеюі: Кейбір аймақтарда су ресурстары үшін мемлекеттер арасындағы дау-дамайлар.

3. Зиян шеккен аумақтар

• Африка құрлығы: Сахараның оңтүстігіндегі елдерде тұщы суға қатты тапшылық сезіледі.

• Орталық Азия: Арал теңізінің құрғауы мен су қоймаларының азаюы.

• Таяу Шығыс: Климаттық ерекшеліктерге байланысты аймақта су тапшылығы жоғары.

4. Шешу жолдары

• Суды үнемдеу: Қарапайым тұрмыстық әдеттерден бастап (мысалы, суды босқа ағызбау), өнеркәсіптік деңгейге дейін.

• Технологияларды қолдану: Суды тұщыландыру әдістерін (десалинизация) қолдану.

• Ластануды азайту: Өндірістерді қатаң бақылау және су көздеріне тасталатын қалдықтарды азайту.

• Жасыл энергетика: Климат өзгерісін баяулатуға мүмкіндік беретін балама энергия көздерін пайдалану.

• Халықты ағарту: Су ресурстарының маңыздылығы туралы білім беру.

Қорытынды

Тұщы су тапшылығы – адамзаттың өмір сүруіне қауіп төндіретін басты экологиялық мәселелердің бірі. Бұл мәселені шешу үшін мемлекеттер, ұйымдар және әрбір адам жауапкершілікпен қарауы тиіс. Судың әрбір тамшысын сақтау – болашақ ұрпақтың өмір сүру кепілі.

Себептері:

Пластикалық қалдықтар.

Мұнай өнімдерінің төгілуі.

Өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар.

Химиялық тыңайтқыштар мен пестицидтер.

Климаттың өзгеруі.

Салдары:

Экожүйенің бұзылуы.

Теңіз жануарларының қырылуы.

Азық-түлік тізбегінің улануы.

Мұхиттардың қышқылдануы.

Адам денсаулығына зиян.

Ластанудың негізгі түрлері:

1. Пластик қоқысы: Мұхиттарда ең көп кездесетін ластаушы заттардың бірі – пластик. Күні бүгінге дейін миллиондаған тонна пластик қалдықтары теңіздер мен мұхиттарға түсіп, тіршілік иелеріне зиян келтіреді. Пластиктің толық ыдырауы жүздеген жылдарға созылады, сол себепті ол табиғатта ұзақ сақталады.

2. Мұнай төгілулері: Мұнай және мұнай өнімдері мұхиттың бетіне түсіп, су мен ауаға зиянды химиялық заттар таратады. Мұндай төгілулер экосистемаға, су жануарларына және жағалаудағы тіршілік иелеріне үлкен қауіп төндіреді.

3. Химиялық заттар мен ауыр металдар: Өнеркәсіптік және ауылшаруашылық қалдықтарынан шыққан химиялық заттар, пестицидтер мен ауыр металдар суға түсіп, су жануарлары мен өсімдіктеріне әсер етеді. Бұл заттар азық-түлік тізбегі арқылы адам денсаулығына да зиян тигізуі мүмкін.

4. Қышқылдану (Ocean acidification): Атмосферадағы көмірқышқыл газының артуы мұхит суларында қышқылдылықтың көбеюіне әкеледі. Бұл әсіресе кальций карбонатын жинайтын организмдер үшін (мысалы, маржан рифтері мен моллюскалар) қауіпті.

5. Табиғи ресурстарды шамадан тыс пайдалану: Оңтайлы теңгерімді сақтамай, мұхиттағы биологиялық ресурстарды шамадан тыс пайдалану, мысалы, балық аулау және теңіз жануарларын жинау, экосистеманы бұзып, көптеген түрлердің жойылуына себеп болады.

Мұхиттың ластануының салдары:

• Биоалуантүрліліктің жоғалуы: Ластанудың әсерінен көптеген теңіз жануарлары мен өсімдіктер жойылып, экосистема теңгерімі бұзылады.

• Қоршаған ортаға әсер: Ластану экосистемаларды бұзып, теңіз тіршілігінен алынатын азық-түліктің сапасын төмендетеді.

• Адам денсаулығына зиян: Мұхиттағы ластанулар адамға азық-түлік арқылы келуі мүмкін, соның нәтижесінде тамақ арқылы таралатын аурулар мен токсиндерге ұшырау қаупі артады.

• Климаттың өзгеруі: Мұхиттың ластануы климаттың өзгеруіне де ықпал етеді, себебі мұхиттар әлемдік климаттың реттеушілері болып табылады.

Шешу жолдары:

Мұхиттың ластануын азайту үшін халықаралық ұйымдар мен мемлекеттер түрлі шаралар қабылдап жатыр. Мұндай шаралар қатарына пластикті қолдануды азайту, қалдықтарды қайта өңдеу, мұнай төгілулерінің алдын алу, экологиялық таза технологияларды енгізу, сондай-ақ заңнамалық шаралар мен халықты экологиялық біліммен қамтамасыз ету кіреді.

Тек әлемдік деңгейде бірігіп әрекет еткенде ғана мұхиттың ластануымен күрес тиімді бола алады.

1. Климаттың өзгеруі

Себептері: Парниктік газдардың (CO₂, CH₄, N₂O) атмосфераға шамадан тыс бөлінуі. Бұл негізінен қазба отындарды жағу, өнеркәсіп және ормандарды кесу нәтижесінде пайда болады.

Салдары: Жердің орташа температурасының көтерілуі, теңіз деңгейінің жоғарылауы, құрғақшылық, су тасқыны және ауа-райының өзгеруі.

2. Биоалуантүрліліктің жоғалуы

Себептері: Табиғи ортаның жойылуы, браконьерлік, шектен тыс ауыл шаруашы

лығы және

Негізгі жахандық мәселелер

1. Климаттың өзгеруі

Парниктік газдардың көбеюі, ғаламдық жылыну, мұздықтардың еруі және теңіз деңгейінің көтерілуі экологиялық жүйелерге және адамзатқа қауіп төндіреді.

2. Табиғи ресурстардың сарқылуы

Су, мұнай, газ, пайдалы қазбалар сияқты ресурстардың шамадан тыс пайдаланылуы олардың тапшылығына әкеліп соғуда.

3. Халық санының өсуі

Жер халқының артуы азық-түлік, энергия, тұрғын үй және жұмыс орындарына деген сұранысты күрт арттырады.

4. Аштық және кедейлік

Әлемнің көптеген елдерінде адамдар жеткілікті тамақ пен негізгі қажеттіліктерден айырылған.

5. Су ресурстарының тапшылығы

Таза ауыз судың жетіспеуі миллиондаған адамның денсаулығына әсер етеді.

6. Қарулы қақтығыстар және соғыстар

Халықаралық және аймақтық қақтығыстар экономикалық және әлеуметтік тұрақтылықты бұзады.

7. Миграция және босқындар мәселесі

Соғыс, кедейлік, экологиялық апаттар адамдарды басқа жерлерге көшуге мәжбүрлейді.

8. Жаһандық денсаулық сақтау дағдарысы

Пандемиялар (мысалы, COVID-19), жұқпалы аурулар, денсаулық сақтау жүйелерінің әлсіздігі – бұл мәселелер халықаралық ынтымақтастықты қажет етеді.

9. Терроризм және экстремизм

Бұл құбылыстар бейбітшілікке және тұрақтылыққа үлкен қауіп төндіреді.

10. Технологиялық даму мен этика

Жасанды интеллект, биотехнология, киберқауіпсіздік және осы технологияларды пайдаланудың этикалық мәселелері маңызды тақырыптар болып табылады.

Жахандық мәселелерді шешу жолдары

• Халықаралық ынтымақтастық

Мемлекеттер, халықаралық ұйымдар (БҰҰ, ЮНЕСКО, ДДСҰ) мен үкіметтік емес ұйымдардың бірлесіп жұмыс істеуі.

• Экологиялық тұрақтылықты қолдау

Қайта жаңғыртылатын энергия көздеріне көшу, ормандарды қорғау және қалдықтарды қайта өңдеу.

• Білім беру мен ақпараттандыру

Халықты жахандық мәселелер туралы ақпараттандыру және олардың шешу жолдарына атсалысуға шақыру.

• Инновациялар

Технологиялық және ғылыми жаңалықтарды пайдалану арқылы проблемаларды тиімді шешу.

Бұл мәселелерді шешу үшін әрбір адамның үлесі маңызды: саналы тұтыну, экологияны қорғау, бейбітшілікті қолдау және білім алуға ұмтылу – бәрі де жахандық проблемаларды еңсеруге өз септігін тигізеді.

1. Қазбалар өндірісінің қоршаған ортаға әсері

Жер бедерінің өзгеруі: Карьерлер мен шахталарды ашу жердің табиғи құрылымын бұзады. Бұл эрозияға, жердің құнарсыздануына және табиғи экожүйелердің жойылуына әкеледі.

Ормандардың жойылуы: Тау-кен өндірісі орман алқаптарын кесіп тастайды, бұл биоәртүрлілікті азайтады және көміртекті сақтау мүмкіндігін төмендетеді.

2. Судың ластануы

Минералдарды өндіру барысында қолданылатын химиялық заттар, мысалы, цианид пен күкірт қышқылы, жер үсті және жер асты суларын ластайды.

Себептері:

1. Индустрияландыру мен урбанизация:

• Зауыттар мен фабрикалардың көптеп салынуы, өндірістің артуы атмосфераға зиянды заттардың бөлінуіне әкелді.

• Қала халқының көбеюі ресурстарға сұранысты арттырды.

2. Ормандардың кесілуі:

• Орман ағаштарын шектен тыс кесу табиғи экожүйелердің бұзылуына және көмірқышқыл газының деңгейінің көтерілуіне әкеледі.

3. Парниктік газдар шығарындылары:

• Көлік, өндіріс және ауыл шаруашылығы саласындағы қызметтер атмосфераға парниктік газдардың (метан, көмірқышқыл газы) көп бөлінуіне себепші.

4. Табиғи ресурстардың сарқылуы:

• Су, топырақ, минералдық ресурстардың шектен тыс қолданылуы экологиялық тепе-теңдіктің бұзылуына әкеледі.

5. Қалдықтардың көбеюі:

• Қатты тұрмыстық және өндірістік қалдықтарды дұрыс өңдемеу жер мен су көздерін ластайды.

6. Халық санының артуы:

• Адам санының өсуі азық-түлікке, суға және энергияға сұраныстың артуына, табиғи ресурстардың сарқылуына себеп болады.

Салдары:

1. Климаттың өзгеруі:

• Ғаламдық жылыну, мұздықтардың еруі, теңіз деңгейінің көтерілуі, ауа райының тұрақсыздығы сияқты құбылыстар пайда болады.

2. Биологиялық әртүрліліктің азаюы:

• Жануарлар мен өсімдіктердің кейбір түрлерінің жойылып кетуі.

3. Ауа мен судың ластануы:

• Ауыр металдар мен химиялық заттардың таралуы адамдардың денсаулы

#### Мәселенің пайда болу себептері мен көздері

- Тау-кен өндірісінің қарқынды дамуы: Жер қойнауынан ресурстарды шектен тыс өндіру.

- Экологиялық ережелердің сақталмауы: Кен орындарын дұрыс рекультивацияламау.

- Сұраныстың артуы: Урбанизация мен өнеркәсіптік даму нәтижесінде минералдарға деген қажеттіліктің өсуі.

#### Салдары

- Жер бедерінің өзгеруі.

- Қоршаған ортаның ластануы, топырақ эрозиясы.

- Биологиялық алуан түрліліктің азаюы.

#### Зардап шеккен аумақтар

- Орталық Азия: Ресурстарды шамадан тыс пайдалану.

- Африка: Кен орындарын игеру нәтижесінде экожүйенің бұзылуы.

- Амазония аймағы: Табиғи ортаның деградациясы.

#### Шешу жолдары

- Технологияларды жетілдіру және қайта өңдеу процестерін енгізу.

- Экологиялық заңнаманы күшейту.

- Қалпына келтірілмейтін ресурстарды үнемдеу және оларды алмастыратын материалдарды пайдалану.