🫁 ระบบทางเดินหายใจ (Human Respiratory System)

🔹 หน้าที่หลัก:

1. รับออกซิเจน (O₂) เพื่อใช้ในกระบวนการหายใจระดับเซลล์ (cellular respiration)

2. ขจัดคาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) ซึ่งเป็นของเสียจากเซลล์

3. รักษาสมดุลกรด-เบสในเลือด (ผ่านการควบคุม CO₂)

4. มีบทบาทในการออกเสียง (phonation)

5. ดักจับสิ่งแปลกปลอม ด้วยเมือกและขนจมูก

🔸 ลำดับโครงสร้างของระบบทางเดินหายใจ:

1. ทางเดินหายใจส่วนต้น (Upper Respiratory Tract)

ประกอบด้วย:

• จมูก (Nasal cavity):

• มีขนและเยื่อเมือก (mucus) สำหรับกรองฝุ่น เชื้อโรค

• มีเส้นเลือดฝอยมาก → ให้อากาศอุ่นและชื้น

• โพรงไซนัส (Sinuses):

• ช่วยลดน้ำหนักกะโหลก และเกี่ยวข้องกับเสียงสะท้อน

• คอหอย (Pharynx):

• ทางผ่านร่วมของอาหารและอากาศ

• แบ่งเป็น nasopharynx, oropharynx, laryngopharynx

2. ทางเดินหายใจส่วนปลาย (Lower Respiratory Tract)

• กล่องเสียง (Larynx):

• มี สายเสียง (vocal cords) ใช้ในการพูด

• มี epiglottis ปิดหลอดลมเวลากลืนอาหาร

• หลอดลม (Trachea):

• ท่อขนาดใหญ่ เส้นผ่านศูนย์กลาง ~2 ซม.

• ผนังมี กระดูกอ่อนรูปตัว C เพื่อป้องกันยุบตัว

• หลอดลมใหญ่ (Primary bronchi):

• แยกเป็นซ้าย-ขวาเข้าสู่ปอดแต่ละข้าง

• หลอดลมรอง (Secondary bronchi) → หลอดลมฝอย (Bronchioles):

• แยกเป็นแขนงเล็กลง

• หลอดลมฝอยไม่มีกระดูกอ่อน แต่มี กล้ามเนื้อเรียบ ควบคุมขยาย/หดตัว

• หลอดลมฝอยปลายสุด (Terminal bronchioles)

• จุดสิ้นสุดของโครงสร้างนำอากาศ (conducting zone)

• หลอดลมฝอยหายใจ (Respiratory bronchioles)

• เริ่มมีถุงลม → เข้าสู่โซนแลกเปลี่ยนก๊าซ

🫧 ถุงลม (Alveoli)

• หน่วยแลกเปลี่ยนก๊าซหลัก

• มีผนังบางมาก (1 ชั้นของเซลล์ squamous)

• ล้อมรอบด้วยหลอดเลือดฝอย (capillaries)

• มี เซลล์ชนิดที่ 2 (Type II alveolar cells) ที่สร้าง สารลดแรงตึงผิว (surfactant) เพื่อป้องกันถุงลมหดตัว

กระบวนการหายใจ (Pulmonary ventilation):

✅ หายใจเข้า (Inhalation)

• Diaphragm หดตัว → เลื่อนต่ำลง

• กล้ามเนื้อระหว่างซี่โครงยกกระดูกซี่โครงขึ้น

• ปอดขยายตัว → ความดันในปอดลดลง → อากาศไหลเข้า

❌ หายใจออก (Exhalation)

• Diaphragm คลายตัว → เลื่อนกลับขึ้น

• ปอดหดตัว → ความดันในปอดสูงขึ้น → อากาศออก

กรณี หายใจออกแรง ๆ เช่น เป่าเทียน → กล้ามเนื้อหน้าท้องช่วยบีบอัดช่องอก

🔬 การแลกเปลี่ยนก๊าซ (Gas Exchange):

• เกิดขึ้นที่: Alveoli ↔ Capillaries

• กระบวนการ: แพร่ (diffusion)

• O₂ แพร่จากถุงลม → เข้าสู่เลือดในหลอดเลือดฝอย

• CO₂ แพร่จากเลือด → เข้าสู่ถุงลม → ถูกขับออก

ปัจจัยที่ส่งเสริมการแพร่: พื้นที่แลกเปลี่ยนมาก, ผนังบาง, ความชื้น, การไหลเวียนเลือดดี

อาการ:หายใจลำบาก หายใจมีเสียงหวีด ไอเรื้อรัง โดยเฉพาะเวลากลางคืนหรือหลังออกกำลังกาย แน่นหน้าอก

สาเหตุ:เกิดจากการอักเสบของหลอดลม ทำให้ไวต่อสารกระตุ้น เช่น ฝุ่นละออง ละอองเกสร ควัน บุหรี่ หรือการออกกำลังกายหนัก

การป้องกัน/รักษา:หลีกเลี่ยงสิ่งกระตุ้น ใช้ยาควบคุมอาการ เช่น ยาพ่นขยายหลอดลม ติดตามอาการกับแพทย์อย่างสม่ำเสมอ

2. โรคปอดบวม (Pneumonia)

อาการ:ไข้สูง หนาวสั่น ไอมีเสมหะ เหนื่อยง่าย หายใจหอบ เจ็บหน้าอกขณะหายใจลึก

สาเหตุ:มักเกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรีย ไวรัส หรือเชื้อราในปอด เช่น เชื้อ Streptococcus pneumoniae

การป้องกัน/รักษา:ฉีดวัคซีนป้องกันปอดอักเสบ (เช่น วัคซีนไข้หวัดใหญ่ วัคซีนป้องกัน pneumococcus)

รับประทานยาปฏิชีวนะตามแพทย์สั่ง

พักผ่อนให้เพียงพอและดื่มน้ำมากๆ

3. วัณโรคปอด (Pulmonary Tuberculosis)

อาการ:ไอเรื้อรังนานเกิน 2 สัปดาห์ บางครั้งมีเลือดปนในเสมหะ เหนื่อยง่าย น้ำหนักลด เหงื่อออกตอนกลางคืน

สาเหตุ:เกิดจากการติดเชื้อแบคทีเรีย Mycobacterium tuberculosis ติดต่อผ่านละอองฝอยจากการไอ จาม หรือพูด

การป้องกัน/รักษา:ตรวจสุขภาพเป็นประจำ ฉีดวัคซีน BCG ตั้งแต่เด็ก รักษาด้วยยาต้านวัณโรคตามแพทย์สั่งอย่างต่อเนื่องอย่างน้อย 6 เดือน

4. โรคภูมิแพ้อากาศ (Allergic Rhinitis)

อาการ:คัดจมูก น้ำมูกใส ไอ จามบ่อย คันจมูก คันตา โดยเฉพาะช่วงเช้า

สาเหตุ:ร่างกายตอบสนองต่อสารก่อภูมิแพ้ เช่น ไรฝุ่น ละอองเกสร เชื้อรา ขนสัตว์

การป้องกัน/รักษา:หลีกเลี่ยงสารก่อภูมิแพ้ ใช้ยาต้านฮีสตามีนหรือยาสเตียรอยด์พ่นจมูก ปรึกษาแพทย์เพื่อพิจารณาฉีดวัคซีนภูมิแพ้ (Allergy shots)

แบ่งเป็น 2 ขั้นตอนหลัก:

1.1 การหายใจเข้า

-กล้ามเนื้อกระบังลม หดตัว → เลื่อนลง

-กล้ามเนื้อซี่โครง หดตัว → ทำให้ซี่โครงยกขึ้น

-ส่งผลให้ ปริมาตรของช่องอกเพิ่มขึ้น → ความดันในปอดลดลง

-อากาศจากภายนอกที่มีความดันมากกว่าจะ ไหลเข้าสู่ปอด

1.2 การหายใจออก

-กล้ามเนื้อกระบังลมคลายตัว → เลื่อนขึ้น

-กล้ามเนื้อซี่โครงคลายตัว → ซี่โครงลดต่ำลง

-ส่งผลให้ ปริมาตรช่องอกลดลง → ความดันในปอดสูงขึ้น

-อากาศจึง ไหลออกจากปอดสู่ภายนอก

⸻

2. การแลกเปลี่ยนแก๊ส

เกิดขึ้นที่ ถุงลมปอด โดยอาศัยการแพร่ ของแก๊สผ่านผนังบาง ๆ ของถุงลมและหลอดเลือดฝอย

2.1 ที่ปอด

-ออกซิเจน (O₂) จากอากาศในถุงลม → แพร่เข้าสู่เลือด (เกาะกับเฮโมโกลบินในเม็ดเลือดแดง)

-คาร์บอนไดออกไซด์ (CO₂) จากเลือด → แพร่ออกไปยังถุงลม เพื่อถูกขับออกทางลมหายใจ

2.2 ที่เซลล์ร่างกาย (ในเนื้อเยื่อ):

-ออกซิเจนในเลือด → แพร่เข้าสู่เซลล์ เพื่อใช้ใน กระบวนการหายใจระดับเซลล์ (cellular respiration)

-คาร์บอนไดออกไซด์ ที่เกิดจากการเผาผลาญพลังงานในเซลล์ → แพร่กลับเข้าสู่เลือด เพื่อนำกลับไปขับออกทางปอด

เมื่อหายใจเข้า กล้ามเนื้อกะบังลมจะหดตัวและเลื่อนลงล่าง ทำให้ช่องอกขยายตัวและความดันในปอดลดลงต่ำกว่าความดันอากาศภายนอก อากาศจึงไหลเข้าสู่ปอดผ่านทางจมูกและทางเดินหายใจต่างๆ จนถึงถุงลมในปอด

ในปอด ถุงลมจะเป็นแหล่งแลกเปลี่ยนแก๊สโดยออกซิเจนจากอากาศจะผ่านผนังถุงลมบางๆ แพร่เข้าสู่หลอดเลือดฝอยเพื่อจับกับฮีโมโกลบินในเลือด ขณะเดียวกันคาร์บอนไดออกไซด์จากเลือดจะถูกแพร่เข้าสู่ถุงลมเพื่อขับออก

เมื่อหายใจออก กล้ามเนื้อกะบังลมคลายตัวและเลื่อนขึ้น ทำให้ช่องอกลดขนาด ความดันในปอดสูงกว่าความดันภายนอก อากาศจึงถูกดันออกจากปอดสู่ภายนอก

สรุป ระบบหายใจคือ การหายใจเข้า-ออกโดยกล้ามเนื้อกะบังลมและกล้ามเนื้อซี่โครงทำให้ปอดขยายและหดตัว เพื่อให้อากาศไหลเข้าออก ปอดจะแลกเปลี่ยนแก๊สออกซิเจนและคาร์บอนไดออกไซด์กับเลือดผ่านถุงลม

การสูบบุหรี่ : อยู่ใกล้ชิดกับคนสูบบุหรี่

มลพิษทางอากาศ : กลางเมืองใหญ่ , ที่ที่เกิดการเผาป่า

การใช้ร่างกายอย่างหนัก : ทำไปก็โดนลบอ่ะจำเอา

การติดเชื้อ : เชื้อระบบทางเดินหายใจ

และการสัมผัสสารเคมี : สารในห้องเเล็บ

วิธีป้องกัน: เลิกสูบบุหรี่, หลีกเลี่ยงฝุ่นและมลพิษ, ทำความสะอาดบ้านและเครื่องปรับอากาศ, ออกกำลังกาย, รับวัคซีน, และรับประทานอาหารที่มีประโยชน์.