1. Жер сілкінісі кезіндегі қауіпсіздік ережелері:

• Үйде немесе ғимаратта болсаңыз:

  • Төменге қарай отырыңыз, үстіңізге ауыр заттар түспейтіндей етіп еденге бүгіліңіз.

  • Қолдарыңызбен басыңыз бен мойныңызды қорғаңыз.

  • Ашық терезелер мен шынылардан аулақ болыңыз.

  • Егер сыртта болсаңыз, ғимараттар мен ағаштардан, электр сымдарынан алшақ тұрыңыз.

• Жер сілкінісінен кейін:

  • Электр қуатын өшіріңіз.

  • Газ құбырлары мен өрт қауіпсіздігі ережелерін тексеріңіз.

  • Паникуға түспеңіз, төтенше жағдайлар қызметіне хабарласыңыз.

2. Вулкандық жарылыс кезінде қауіпсіздік ережелері:

• Вулкан жақын болған жағдайда:

  • Қауіпсіз аймаққа көшіңіз, жарылыстан қашық болыңыз.

  • Вулкандық күл мен газдардан қорғану үшін маска немесе бетперде киіңіз.

  • Ашық алаңдарда емес, жерасты орындарында немесе жабық ғимараттарда болыңыз.

• Вулкандық күл жауған кезде:

  • Үйде қалу, есіктер мен терезелерді жабу керек.

  • Әрдайым ауызды, мұрынды қорғау үшін маска, мата қолдану керек.

  • Егер сыртқа шығуға тура келсе, көздерді қорғау үшін көзілдірік киіңіз.

3. Цунами кезінде қауіпсіздік ережелері:

• Теңіз жағасында болсаңыз:

  • Қатты жер сілкінісі кезінде, ең жақын биік жерге немесе тауға көтеріліңіз.

  • Құтқару қызметінің нұсқауларын орындаңыз.

  • Цунами толқынының келуінен бұрын жағажайдан кетіңіз.

4. Жалпы қауіпсіздік ережелері:

• Табиғи апаттар туралы хабардар болу:

  • Әрдайым жер сілкінісі, вулкандық жарылыстар немесе цунами туралы алдын ала ескерту жүйесін тыңдаңыз.

  • Қауіпсіздік жинақтары (су, азық-түлік, дәрі-дәрмек, электр фонариктері, алғашқы медициналық көмек қобдишасы) дайын болсын.

• Үйде немесе мектепте қауіпсіз орындарды анықтау:

  • Жер сілкінісі кезінде қауіпсіз болатын орындар туралы алдын ала біліп, оларды білу қажет. Мысалы, ауыр жабдықтардан, терезелерден және шынылардан алшақ тұру керек.

  • Көшеде немесе басқа ашық аймақтарда бола тұра, ғимараттарға немесе ағаштарға жақындамаңыз.

Орындағандар: Аманқос Амалхан; Кожиков Қолқанат; Жананадай Саед

Атмосфера — жер шарының айналасын қоршап тұрған ауа қабаты. Ол жер бетіндегі тіршілік үшін өте маңызды және көптеген табиғи құбылыстарды қалыптастырады. Атмосфера Жердің климатын, ауа райын реттеп, өмірге қажетті газдарды қамтамасыз етеді.

Атмосфераның құрамдас бөліктері

Атмосфераның негізгі құрамдас бөліктері — газдар. Ол бірнеше қабаттардан тұрады, әрқайсысының ерекшеліктері бар.

1. Азот (N₂)

• Атмосфераның 78%-ын құрайды.

• Азот — өмірге қажетті оттегінің жануы мен әсеріне кедергі келтірмейтін бейтарап газ.

• Азот тіршілік үшін тікелей қажетті болмаса да, басқа газдармен қосылып, тірі организмдерге пайдалы қосылыстар түзуге қатысады.

2. Оттегі (O₂)

• Атмосфераның 21%-ын құрайды.

• Оттегі — тірі организмдердің тыныс алуына қажет, сонымен қатар жану процесі үшін маңызды газ.

• Бұл газ өсімдіктер арқылы фотосинтез процесі кезінде өндіріледі.

3. Аргон (Ar)

• Атмосфераның 0,93%-ын құрайды.

• Аргон — инертті газ, оның химиялық қасиеттері өте тұрақты. Бұл газ тірі организмдерге тікелей әсер етпейді.

4. Көмірқышқыл газы (CO₂)

• Атмосфераның 0,04%-ын құрайды, бірақ оның мөлшері климаттың өзгеруіне, әсіресе жаһандық жылынуға әсер етеді.

• Көмірқышқыл газы — өсімдіктердің фотосинтезі үшін маңызды және оның артық мөлшері климаттың өзгеруіне әкелуі мүмкін.

5. Бумен және су буы (H₂O)

• Атмосферада 0% пен 4% аралығында кездеседі, оның мөлшері ауа температурасына және географиялық орнынан тәуелді.

• Су буы — атмосферада булану мен конденсация процестерін іске асырады, бұл жауын-шашынның пайда болуына ықпал етеді.

6. Неон (Ne), Гелий (He), Ксенон (Xe)

• Бұл газдар атмосферада өте аз мөлшерде кездеседі, бірақ олар ғарыштық зерттеулерде және өндірістік мақсаттарда маңызды рөл атқарады.

Атмосфераның басқа да компоненттері

• Ұсақ бөлшектер мен шаң (аэрозольдер): Бұл бөлшектер ауамен бірге қозғалып, ауада ұзақ уақыт сақталады. Олар атмосфераның физикалық қасиеттеріне, мысалы, жауын-шашынның түсуіне және күн сәулесінің Жер бетіне түсуіне әсер етеді.

• Озон қабаты: Бұл атмосфераның жоғары бөлігінде (стратосферада) орналасқан, озон молекулаларының (O₃) қабаты. Озонның маңызды қызметі — ультракүлгін сәулелерді сіңіріп, Жер бетіндегі тіршілікті қорғайды.

Атмосфераның қабаттары

Атмосфера бірнеше қабатқа бөлінеді, олардың әрқайсысында әртүрлі физикалық және химиялық қасиеттер болады:

1. Тропосфера — бұл Жер бетіне жақын қабат (10-20 км биіктікке дейін). Мұнда ауа райы құбылыстары, жауын-шашындар, бұлттар қалыптасады.

2. Стратосфера — 20-50 км биіктікте орналасқан қабат. Озон қабаты осы жерде шоғырланған.

3. Мезосфера — 50-80 км биіктікте орналасқан қабат. Мұнда метеориттердің Жер атмосферасына енуі мен жанып кетуі болады.

4. Термосфера — 80-550 км биіктіктегі қабат. Бұл жерде температура өте жоғары болады, әрі ғарыштық сәулелердің әсері байқалады.

5. Экзосфера — 550 км жоғарыда орналасқан, өте сирек ауа кездесетін қабат. Бұл қабатта атомдар мен молекулалар ғарышқа кетіп, атмосферадан тысқа шығады.

Атмосфераның маңызы

1. Тіршілікті сақтау: Атмосферада оттегі, азот, көмірқышқыл газы, су буы сияқты маңызды компоненттер бар, олар Жерде тіршіліктің бар болуына мүмкіндік береді.

2. Климат пен ауа райын қалыптастыру: Атмосфера Жердің климатын қалыптастырып, оның өзгерісін реттейді. Әр түрлі ауа қысымдары мен температуралары атмосферада әртүрлі ауа құбылыстарын тудырады.

3. Ультракүлгін сәулелерден қорғау: Атмосферадағы озон қабаты зиянды ультракүлгін сәулелерді сіңіріп, оларды Жер бетіне жетуден қорғайды.

4. Жылу сақтаушы әсер: Атмосфера Жердің бетіндегі жылуды сақтап, климаттың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Бұл құбылыс "парниктік эффект" деп аталады.