โอสถสภาจังหวัดจันทบุรี: ในช่วงระหว่าง พ.ศ. 2455 - 2467 การดำเนินงานของโอสถสภาจังหวัดจันทบุรีมีบทบาทสำคัญในการรับมือกับโรคระบาด โดยได้รับการนำโดยทีมแพทย์ที่ทุ่มเทอย่างไม่ลดละ ประกอบด้วยแพทย์สามท่านผู้เป็นหัวหน้าแพทย์ประจำจังหวัด ได้แก่  ขุนเวชกิจ โกศล (เจิม ตรีนันทน์),      ขุนประกาศเวชกิจ (ตอง สุจริต), และขุนปราบสรรพโรค (ประยูร ศรีสาทร) ทั้งสามท่านเป็นแพทย์ประจำจังหวัดยุคแรก ผู้บุกเบิกการดำเนินงานด้านสาธารณสุขในจันทบุรี ท่านได้รณรงค์ปลูกฝีหนองเพื่อป้องกันโรคไข้ทรพิษที่กำลังแพร่ระบาดอย่างหนักในช่วงนั้น โดยจัดหาอุปกรณ์ทางการแพทย์และกระจายวัคซีนให้กับประชาชน อีกทั้งยังทำหน้าที่ในการดูแลสุขภาพของประชาชนในพื้นที่ในช่วงการระบาดของกาฬโรค ทั้งสามท่านได้ขับเคลื่อนมาตรการการรักษาและควบคุมโรคอย่างเข้มงวด เพื่อปกป้องประชาชนจากภัยของโรคนี้ พร้อมส่งเสริมการพัฒนาแนวทางป้องกันและควบคุมโรคให้มีประสิทธิภาพยิ่งขึ้น มีบทบาทสำคัญในการจัดการบริหารวัสดุอุปกรณ์และวัคซีน เพื่อให้การปลูกฝีเกิดขึ้นอย่างทั่วถึงและมีประสิทธิผล การทำงานร่วมกันของทั้งสามท่านในช่วงเวลานั้นสร้างความเข้มแข็งให้กับระบบสาธารณสุขในจังหวัดจันทบุรี ช่วยลดความรุนแรงของการแพร่ระบาดของไข้ทรพิษและกาฬโรค ทำให้ประชาชนได้รับการดูแลและป้องกันอย่างมีประสิทธิภาพ

การสาธารณสุขในจังหวัดจันทบุรีเริ่มต้นในปี พ.ศ. 2455 ด้วยการจัดตั้ง โอสถสภาเพื่อต่อสู้กับโรคภัยไข้เจ็บที่เป็นอันตราย เช่น โรคฝีดาษและไข้พิษ ในปี พ.ศ. 2468 เปลี่ยนชื่อเป็น "สาธารณสุขจังหวัด" และมีการพัฒนาต่อเนื่องจนรวมอยู่ภายใต้ "กระทรวงสาธารณสุข" ในปี พ.ศ. 2485 และในปี พ.ศ. 2515 สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดจันทบุรีได้จัดตั้งใหม่ที่หน้าศาลากลางจังหวัด โดยมุ่งเน้นการควบคุมโรคและส่งเสริมสุขภาพ ในปัจจุบันสำนักงานตั้งอยู่บริเวณถนนท่าแฉลบ บนพื้นที่กว่า 30 ไร่ ให้บริการด้านสุขภาพที่มีคุณภาพและพัฒนาคุณภาพชีวิตของประชาชนจังหวัดจันทบุรี

หลังจากที่ขุนเวชกิจโกศลได้รับพรรณ์หนองฝีซึ่งส่งมาจากกระทรวงธรรมการเมื่อวันที่ 13 กุมภาพันธ์ ร.ศ.124  ขุนเวชกิจโกศลได้ดำเนินการปลูกฝีให้กับประชาชนทันทีที่อำเภอเมืองจันทบุรี การปลูกฝีดำเนินไปอย่างต่อเนื่องตั้งแต่เวลา 2 โมงเช้า ถึง 5 โมงเย็น โดยใช้ระยะเวลาทั้งสิ้น 4 วัน ก่อนที่พรรณ์หนองฝีจะหมดไป ทำให้จำเป็นต้องรายงานไปยังที่ว่าการมณฑลเพื่อขอเบิกหนองฝีเพิ่มเติม เพื่อให้การป้องกันโรคทรพิษดำเนินต่อไปได้อย่างครอบคลุมและต่อเนื่อง

ในกรุงเทพฯ ซึ่งมีประชากรประมาณ ๕๐๐,๐๐๐ คน มีคนป่วยเป็นโรคนี้ถึงครึ่งหนึ่ง และมีคนตายสูงสุดถึงวันละ ๗๒ คน ทางราชการต้องสร้างสถานพยาบาลพิเศษ และจัดเจ้าพนักงานแพทย์ออกไปประจำตามชุมชนที่เกิดโรคไข้หวัดใหญ่ระบาด ประกอบกับมีประกาศของกระทรวงนครบาลให้ราษฎรระวังรักษาตัว และให้ไปรับยาตามสถานที่แจกต่างๆ เช่น โรงพยาบาลรัฐบาลทุกแห่ง และสถานีตำรวจ

จากหนังสือของเจ้าพระยาสุรสีห์วิสิษฐศักดิ์ เสนาบดีกระทรวงมหาดไทย ได้กราบบังคมทูล มหาเสวกเอก พระเจ้าพี่ยาเธอ กรมหลวงปราจิณกิติบดี ราชเลขานุการ ระบุถึงไข้หวัดใหญ่ระบาดทั่วพระราชอาณาจักรทั้ง ๑๗ มณฑล ความว่า พลเมืองทั้ง ๑๗ มณฑล ได้ป่วยเป็นไข้หวัดใหญ่ทุกมณฑล ในส่วนของมณฑลจันทบุรี มีประชากร ๑๔๙,๓๗๗ คน ป่วย ๒๓.๙๑ % ตาย ๐.๗๒ % จากสถิติพบว่า มณฑลปราจีนบุรีเป็นมณฑลที่มีประชากรป่วยสูงสุด คือ ประชากร ๔๐๑,๙๗๒ คน ป่วย ๔๒.๓๐ % ตาย ๐.๕๒ % และมณฑลพายัพ เป็นมณฑลที่มีประชากรเสียชีวิตมากที่สุด คือ ประชากร ๘๐๕,๗๘๗ คน ป่วย ๑๘.๓๔ % ตาย ๑.๕๑ %

เอกสารจดหมายเหตุกระทรวงมหาดไทย มณฑลจันทบุรี มีท้องตราพระราชสีห์น้อย จากเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยถึงสมุหเทศาภิบาลมณฑลจันทบุรี เดือนมกราคม พ.ศ.๒๔๖๙ ความว่า “กรมสาธารณสุขต้องการทราบจำนวนสถิติคนเปนไข้หวัดใหญ่ เพื่อรวบรวมแจ้งไปยังสำนักงานโรคระบาทว์ที่สิงคโปร์ ...ถ้ามีไข้หวัดใหญ่เกิดขึ้น ให้แจ้งข่าวตรงไปยังกรมสาธารณสุขตามที่ได้เคยแจ้งข่าวโรคระบาทว์อย่างอื่น โดยเร็วที่สุดที่จะทำได้...” เป็นคำสั่งที่กระทรวงมหาดไทยต้องการทราบสถิติผู้ป่วยโรคไข้หวัดใหญ่ในมณฑลจันทบุรี และให้ส่งรายงานจำนวนผู้ป่วยสัปดาห์ละครั้ง

หลังจากการรวบรวมสถิติจำนวนผู้ป่วยโรคไข้หวัดใหญ่ในมณฑลต่างๆ ต่อมาเดือนมิถุนายน พ.ศ.๒๔๖๙ จึงมีท้องตราพระราชสีห์น้อย จากเสนาบดีกระทรวงมหาดไทยถึงสมุหเทศาภิบาลมณฑลจันทบุรี ให้จัดการป้องกันโรคไข้หวัดใหญ่ ความว่า “ด้วยปรากฏตามทะเบียนสถิติของกรมสาธารณสุขว่า ขณะนี้มีหลายจังหวัดที่ไข้หวัดใหญ่กำลังเริ่มจะระบาด จึงเห็นเปนการจำเปนอย่างยิ่งที่จักต้องจัดการป้องกันล่วงหน้าไว้ก่อน ดีกว่าที่จะให้แพร่หลายแล้วจึงจัดทำ และในชั้นต้นนี้ควรเริ่มทำการสุขศึกษาตามหลักในการป้องกันแลรักษาตัว...” เป็นคำสั่งให้สมุหเทศาภิบาลมณฑลจันทบุรี นำเอกสารแนะนำเรื่องไข้หวัดใหญ่และปอดบวมไปแจกจ่ายตามจังหวัดต่างๆ และให้เจ้าหน้าที่ออกทำการแนะนำแก่ราษฎรถึงวิธีป้องกันโรคไข้หวัดใหญ่

การจัดการป้องกันโรคระบาดของทางการในอดีตนั้น จะเป็นการมอบอำนาจให้สมุหเทศาภิบาลมณฑลซึ่งเกิดโรคระบาดขึ้นในพื้นที่ มีอำนาจจัดการป้องกันระงับโรคตามที่เห็นสมควร ตามพระราชบัญญัติระงับโรคระบาทว์ พ.ศ.๒๔๕๖ จนกว่าจะมีประกาศให้งดใช้พระราชบัญญัตินั้น

การยกระดับและบทบาทการสาธารณสุขในจังหวัด พ.ศ. 2468: ย้ายสำนักงานโอสถสภาไปยังศาลากลางจังหวัดหลังเก่า (ปัจจุบันคือ หอจดหมายเหตุแห่งชาติ จันทบุรี) มีการเปลี่ยนตำแหน่งจาก "แพทย์ประจำจังหวัด" เป็น "สาธารณสุขจังหวัด" สาธารณสุขจังหวัด (พ.ศ. 2468 - 2493): เรืออากาศเอก หลวงนรินทร์ประศาสตร์เวช (เจน สุนทโรทัย) ขุนนาทวิธีเวช (สนั่น เทพวัลย์) เรืออากาศโท ขุนอนันต์เวชศาสตร์ (ฤทธ์ คมพะปุณย์)

นอกจากบทบาทในด้านสาธารณสุข หลวงนรินทร์ประสาตร์เวช(เจน สุนทโรทัย)ยังได้รับเกียรติสูงสุดในประวัติศาสตร์การเมืองไทย โดยได้รับเลือกตั้งเป็นสมาชิกสภา ผู้แทนราษฎรแบบแบ่งเขตคนแรกของจันทบุรี ในการเลือกตั้งครั้งสำคัญเมื่อ วันที่ 15 พฤศจิกายน พ.ศ. 2476 ซึ่งเป็นการเลือกตั้งทางอ้อมครั้งแรกและครั้งเดียวของประเทศ หลวงนรินทร์ดำรงตำแหน่งในฐานะผู้แทนราษฎรจันทบุรีตั้งแต่ปี พ.ศ. 2476 จนถึง พ.ศ. 2495 ถือเป็นส.ส.รุ่นบุกเบิกที่ปูทาง ให้แก่การเมืองในท้องถิ่น และเป็นผู้แทนคนสำคัญที่สร้างผลงานอย่างมุ่งมั่นเพื่อประโยชน์ของประชาชน

-แยกหรือย้ายผู้ที่ป่วยนั้นไปยังโรงพยาบาล

- แยกหรือย้ายผู้ที่ได้ใกล้ชิดกับโรค หรือที่สงสัยว่าได้ใกล้ชิดกับโรค

-กักเรือนใดเรือนหนึ่ง หรือหมู่เรือนภายในเขตโรค

-ทำลายสิ่งของที่สงสัยว่ามีเชื้อโรค

-จัดการสุขาภิบาลในบริเวณที่มีโรคให้ดีขึ้น เป็นต้น

ต่อมา ในเดือน เมษายน พุทธศักราช 2470 มีการประกาศพื้นที่โรคระบาดทั่วจังหวัดจันทบุรี เนื่องด้วยการระบาดของไข้ทรพิษ เกิดขึ้นในตำบลตลาดจันทบุรี และตำบลวัดใหม่ หลวงนรินทร์ประสาตร์เวช ผู้รั้งสาธารณสุขมณฑลจันทบุรี ได้เสนอต่อ พระยาไกรเพชรรัตนสงคราม สมุหเทศาภิบาลมณฑลจันทบุรี เพื่อให้ประกาศใช้พระราชบัญญัติระงับโรคระบาด พุทธศักราช 2456 ทั่วทั้งจังหวัดจันทบุรี เพื่อเป็นการสะดวกแก่เจ้าหน้าที่ ในการจัดการป้องกัน ซึ่งการระบาดในจังหวัดจันทบุรีในครั้งนั้น ใช้เวลาปราบปรามป้องกันโรค จนถึงเดือน พฤศจิกายน พุทธศักราช 2470 โรคระบาดไข้ทรพิษ จึงสงบลง

เมื่อวันที่ 27 พฤศจิกายน 2461 ได้มีการก่อตั้งกรมสาธารณสุข ในสังกัดกระทรวงมหาดไทยขึ้น โดยมีสมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอ กรมพระยาชัยนาทนเรนทร เป็นอธิบดีคนแรก ซึ่งการดำเนินกิจการด้านการสาธารณสุขในขณะนั้น จะมุ่งเน้นการป้องกันโรคและส่งเสริมสุขอนามัยของประชาชน โดยเฉพาะการปราบโรคระบาด เช่น ไข้ทรพิษ อหิวาตกโรค และกาฬโรค มีการสำรวจยุงที่เป็นพาหะของโรค สำรวจ ควบคุมโรคเรื้อน และบำบัดโรคคุดทะราด

.

ในส่วนของการสาธารณสุขมณฑลจันทบุรีนั้น ปี 2473 รองอำมาตย์เอก หลวงนรินทร์ประสาตร์เวช สาธารณสุขมณฑลจันทบุรี ได้เสนอต่อมหาอำมาตย์ตรี พระยาศรีเสนา สมุหเทศาภิบาลมณฑลจันทบุรี ว่าที่ผ่านมาการโฆษณาสาธารณสุขให้ประชาชนรู้หลักสาธารณสุข สำหรับป้องกันโรคภัยไข้เจ็บนั้น ได้ใช้วิธีแจกเอกสารเป็นฉบับและมีข้อความมาก ยังไม่มีเอกสารที่กระชับความ จึงได้เสนอรวมวิธีปฏิบัติรักษาตัวอย่างย่อ เพื่อให้ประชาชนเข้าใจได้ง่าย ดังนี้

[------------------------------------------]

ควรรักษาตัวดังนี้

1.กินน้ำต้มสุกเสมอ

2.อย่ากินของแมลงวันตอม

3.นอนกางมุ้ง

4.อยู่ในที่อากาศโปร่ง

5.รักษาร่างกายให้สะอาด

6.รักษาบ้านให้สะอาด

7.รักษาเครื่องใช้ให้สะอาด

[------------------------------------------]

โดยเสนอวิธีการเผยแพร่ว่า ควรใช้เอกสารปิดหลังกล่องไม้ขีดไฟของบริษัทมินแซ ด้วยเห็นว่าไม้ขีดไฟเป็นของแพร่หลายในทุกครัวเรือน และผู้ใช้ไม้ขีดไฟย่อมต้องมองเห็นข้อความนั้นอยู่เสมอ ทั้งนี้อธิบดีกรมสาธารณสุขได้มีหนังสือตอบกลับเรื่องการใช้ภาพโฆษณาปิดที่หลังกล่องไม้ขีดไฟว่า เป็นวิธีที่เหมาะสมและจะพิจารณาจัดการต่อไปตามแนวความคิดนี้

ทั้งนี้ เอกสารจดหมายเหตุเกี่ยวกับการสาธารณสุขในสมัยมณฑลจันทบุรี ผู้สนใจสามารถค้นคว้าข้อมูลเพิ่มเติมได้ที่ หอจดหมายเหตุแห่งชาติ จันทบุรี

+++++++++++++++++++++++++

เกร็ดความรู้เกี่ยวกับประวัติไม้ขีดไฟไทย

ไม้ขีดไฟ เข้ามาจำหน่ายในประเทศไทย ในยุคแรกประมาณกลางรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 4 เป็นไม้ขีดไฟจากประเทศสวีเดนที่บาทหลวงซึ่งเข้ามาเผยแผ่ศาสนานำเข้ามา จากนั้นจึงเป็นไม้ขีดไฟจากประเทศญี่ปุ่นที่มีการนำเข้ามาจำหน่ายกันอย่างแพร่หลาย

ต่อมาในรัชสมัยพระบาทสมเด็จพระปกเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 7 คนไทยสามารถผลิตไม้ขีดไฟได้เอง ทำให้การนำเข้าไม้ขีดไฟจากต่างประเทศลดลง โรงงานไม้ขีดไฟในไทยยุคต้นๆ ได้แก่ บริษัท มิ่นแซจำกัด ผลิตไม้ขีดไฟตรานกแก้ว ตรารถกูบ, บริษัทตังอา จำกัด ผลิตไม้ขีดไฟตรามิกกี้เม้าท์ ตราแมวเฟลิกซ์, บริษัทไทยไฟ ผลิตไม้ขีดไฟตรา 24 มิถุนา เป็นรูปพระที่นั่งอนันตสมาคม, บริษัทเอเชียไม้ขีดไฟ จำกัด ผลิตไม้ขีดไฟชุด ก.ไก่ ข.ไข่, บริษัทสยามแมตซ์แฟ็กตอรี่ ภายหลังเปลี่ยนมาเป็นบริษัทไม้ขีดไฟไทย ผลิตไม้ขีดไฟตราธงไตรรงค์ ตราพระยานาค

ผู้สนใจสามารถศึกษาเพิ่มเติมเรื่อง หน้ากลักไม้ขีดไฟ ได้จากเอกสารชุดหน้ากลักไม้ขีดไฟของ สำนักหอจดหมายเหตุแห่งชาติ กรุงเทพฯ

รายงานประจำปี พ.ศ. 2472 ของมณฑลจันทบุรี ซึ่งจัดทำโดยหลวงนรินทร์ ประสาตร์เวช รองอำมาตย์เอก ได้เสนอแนวคิดการจัดตั้งโรงพยาบาลอย่างจริงจังเพื่อแก้ไขปัญหาสุขภาพของประชาชนในพื้นที่ รายงานดังกล่าวระบุถึงความทุกข์ยากของประชาชนที่เจ็บป่วยโดยไม่มีสถานที่รักษาที่เหมาะสม หลายครั้งผู้ป่วยที่มีอาการหนักจำเป็นต้องเดินทางไปรักษาที่กรุงเทพฯ ซึ่งในยุคนั้นการเดินทางต้องอาศัยเกวียนหรือเรือโดยสารที่ใช้เวลาหลายวัน การเดินทางที่ยาวนานไม่เพียงแต่เพิ่มความทุกข์ทรมานให้กับผู้ป่วยเท่านั้น แต่ยังทำให้หลายรายเสียชีวิตระหว่างทาง

หลวงนรินทร์ ประสาตร์เวช ได้ชี้ให้เห็นถึงความจำเป็นเร่งด่วนในการสร้างโรงพยาบาลประจำมณฑลจันทบุรี เพื่อให้ประชาชนสามารถเข้าถึงการรักษาที่มีมาตรฐานได้โดยไม่ต้องเดินทางไปไกล นอกจากการรักษาโรคทั่วไปแล้ว โรงพยาบาลยังเป็นศูนย์กลางในการเผยแพร่ความรู้ด้านสุขอนามัยแก่ประชาชน และช่วยยกระดับคุณภาพชีวิตโดยรวม

ผู้บริจาคที่ดินเหล่านี้ได้แสดงถึงน้ำใจและการมีส่วนร่วมของชุมชนในการสร้างโรงพยาบาล ปัจจุบันทายาทของผู้บริจาคยังอาศัยอยู่ในพื้นที่บริเวณด้านหลังโรงพยาบาลหลายครอบครัว

การก่อสร้างโรงพยาบาล

การก่อสร้างเริ่มขึ้นเมื่อเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2481 และแล้วเสร็จในเดือนธันวาคม พ.ศ. 2482 อาคารที่ก่อสร้างในครั้งแรกประกอบด้วย

• ตึกอำนวยการชั้นเดียว

• ตึกผ่าตัด

• เรือนคนไข้ 2 หลัง รับคนไข้ได้หลังละ 25 เตียง

• โรงครัวและโรงซักฟอก

หลังจากนั้นยังมีการสร้างตึกพระภิกษุและสามเณรอาพาธ รวมทั้งบ้านพักเจ้าหน้าที่เพิ่มเติม

พิธีเปิดโรงพยาบาลจันทบุรี

ณ วันชาติของปี พ.ศ. 2483 ซึ่งตรงกับวันที่ 24 มิถุนายน พ.ศ. 2483 ได้มีพิธีเปิดโรงพยาบาลอย่างเป็นทางการ และตั้งชื่อว่า "โรงพยาบาลจันทบุรี" โดยมีนายแพทย์บุญเลิศ สมบูรณ์ยิ่ง เป็นนายแพทย์ผู้ปกครองคนแรก

การก่อตั้งโรงพยาบาลจันทบุรีในครั้งนี้ไม่เพียงแต่เป็นจุดเริ่มต้นของการให้บริการทางการแพทย์ที่มีมาตรฐานแก่ประชาชนในพื้นที่ แต่ยังสะท้อนถึงความร่วมมือของภาครัฐและประชาชนในการพัฒนาสาธารณสุข

ความสำคัญและผลกระทบต่อชุมชน

การก่อสร้างโรงพยาบาลจันทบุรีได้เปลี่ยนแปลงชีวิตของประชาชนในพื้นที่อย่างสิ้นเชิง โรงพยาบาลกลายเป็นศูนย์กลางในการดูแลสุขภาพ ลดอัตราการเสียชีวิต และเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนาสาธารณสุขที่ต่อเนื่อง

นอกจากนี้ การมีโรงพยาบาลในพื้นที่ยังช่วยสร้างโอกาสในการพัฒนาความรู้ทางการแพทย์ การฝึกอบรมบุคลากรด้านสาธารณสุข และการเผยแพร่ความรู้ด้านสุขอนามัยแก่ประชาชน ซึ่งทั้งหมดนี้มีส่วนสำคัญในการยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนในจังหวัดจันทบุรี

ทั้งนี้จำนวนสถานีอนามัยและนางสงเคราะห์สุขาภิบาลยังมีไม่เพียงพอ ทำให้ไม่สามารถบริการประชาชนในพื้นที่ห่างไกลได้อย่างทั่วถึง ส่งผลให้อัตราการเสียชีวิตของมารดาและทารก ทั้งระหว่างตั้งครรภ์ ระหว่างคลอด และหลังคลอด อยู่ในระดับสูง เนื่องจากประชาชนขาดความรู้และยังคลอดบุตรตามแบบโบราณ

การริเริ่มอบรมหมอตำแยในมณฑลจันทบุรี

กรมสาธารณสุขเห็นสมควรให้มีการอบรมหมอตำแยแผนปัจจุบันประจำตามท้องที่ต่างๆ เพื่อแก้ไขปัญหาดังกล่าว โดยเริ่มต้นจากการเปิดอบรมหมอตำแยที่วชิรพยาบาลเมื่อวันที่ 15 ธันวาคม พ.ศ. 2473 มณฑลต่างๆ ได้ส่งนักเรียนเข้าอบรมมณฑลละ 2 คน

เนื่องจากการอบรมที่ส่วนกลางใช้เวลานานกว่าจะมีหมอตำแยให้บริการได้อย่างทั่วถึง กรมสาธารณสุขจึงริเริ่มจัดการอบรมหมอตำแยขึ้นในมณฑลจันทบุรีในช่วงกลางปี พ.ศ. 2474 โดยอบรมหมอตำแยอำเภอละ 1 คน ซึ่งในมณฑลจันทบุรีมีทั้งหมด 11 อำเภอ จึงได้หมอตำแยที่ผ่านการอบรมเพิ่มขึ้นปีละ 11 คน

คุณสมบัติและเงื่อนไขในการอบรม

ผู้สมัครเข้าอบรมหมอตำแยต้องเป็นเพศหญิง อายุระหว่าง 20-40 ปี และมีความรู้ภาษาไทย อ่านออกเขียนได้เทียบเท่าชั้นประถมศึกษาปีที่ 3 ขึ้นไป กรมสาธารณสุขและหน่วยงานท้องถิ่นจะออกทุนให้ ส่วนผู้เข้าอบรมต้องเสียค่าอาหารเดือนละ 10 บาท หรือ 120 บาทต่อปี

ความสำคัญของการอบรมหมอตำแย

เอกสารจดหมายเหตุเกี่ยวกับการอบรมหมอตำแยสะท้อนถึงการจัดการระบบสาธารณสุขของไทยเมื่อ 90 ปีที่ผ่านมา กรมสาธารณสุขได้เล็งเห็นถึงความสำคัญของการพัฒนาบุคลากรสาธารณสุขในพื้นที่ห่างไกล เพื่อลดอัตราการเสียชีวิตของมารดาและทารก รวมถึงยกระดับคุณภาพชีวิตของประชาชนในชนบท

ผู้ที่สนใจข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับการอบรมหมอตำแยในยุคนั้น สามารถค้นคว้าได้ที่หอจดหมายเหตุแห่งชาติ จังหวัดจันทบุรี

แม้ในช่วงเวลานั้นการฉายภาพยนตร์จะเป็นสิ่งใหม่ที่น่าตื่นเต้นสำหรับประชาชน แต่ก็กลายเป็นสื่อสำคัญที่ราชการนำมาใช้ในการเผยแพร่ข้อมูลด้านสุขภาพ โดยเฉพาะในพื้นที่ห่างไกลที่ยังขาดการเข้าถึงความรู้ทางการแพทย์

ภาพยนตร์สาธารณสุขในมณฑลจันทบุรี

จากหลักฐานในเอกสารจดหมายเหตุพบว่า มณฑลจันทบุรีให้ความสำคัญกับการฉายภาพยนตร์สาธารณสุขในหลายโอกาส โดยมีเหตุการณ์สำคัญที่สะท้อนถึงความพยายามของหน่วยงานรัฐในการให้ความรู้ด้านสาธารณสุขแก่ประชาชน ดังนี้

พ.ศ. 2466: การฉายภาพยนตร์สาธารณสุขครั้งแรก

ในปี พ.ศ. 2466 บริษัทสยามภาพยนตร์ได้จัดฉายภาพยนตร์ในพื้นที่ของมณฑลจันทบุรี หม่อมเจ้านพมาศ ผู้ว่าราชการจังหวัดจันทบุรีในขณะนั้น เห็นว่าเป็นโอกาสดีในการเผยแพร่ความรู้ด้านสาธารณสุข จึงได้ขอยืมฟิล์มภาพยนตร์สาธารณสุขจากกองอำนวยการกองอนามัยมาฉายให้ประชาชนได้รับชม

ภาพยนตร์ที่ฉายในครั้งนั้นประกอบด้วยหัวข้อที่สำคัญ เช่น

• พิธีเปิดสำนักคนป่วยโรคเรื้อนพระประแดง

• โรคเรื้อนในจังหวัดเชียงใหม่

• การปราบพยาธิปากขอ

• สงครามกับยุง

• งานแสดงงานกาชาด

• การประชุมสันนิบาตกาชาดที่กรุงเทพฯ

พ.ศ. 2472: งานประจำปีวัดมรรคา (วันยาวบน) อำเภอขลุง

ในงานประจำปีปิดทองพระพุทธบาทที่วัดมรรคา อำเภอขลุง ซึ่งมีประชาชนจำนวนมากมาร่วมงาน หลวงสาครคชเขตต์ นายอำเภอขลุง ได้ทำหนังสือถึงพระพิสิษฐ์สุทธเลขา ผู้ว่าราชการจังหวัดจันทบุรี เพื่อขอภาพยนตร์สุขศึกษาจากกรมสาธารณสุขมาฉายให้ความรู้แก่ประชาชน

ค่าใช้จ่ายในการจัดฉายภาพยนตร์ครั้งนี้ได้รับการสนับสนุนจากทางอำเภอและประชาชน

การฉายภาพยนตร์สาธารณสุขในการสอบนักธรรม

ในปีเดียวกัน สาธารณสุขมณฑลจันทบุรีได้นำภาพยนตร์สาธารณสุขมาฉายในการสอบไล่นักธรรมของคณะสงฆ์จังหวัดจันทบุรีที่โรงเรียนศรียานุสรณ์ ซึ่งมีพระสงฆ์ ข้าราชการ และประชาชนมาร่วมงานมากกว่า 2,000 คน การฉายภาพยนตร์ครั้งนี้เป็นอีกหนึ่งตัวอย่างของการเผยแพร่ความรู้ด้านสุขภาพผ่านสื่อที่เข้าถึงกลุ่มเป้าหมายหลากหลาย

ความสำคัญของภาพยนตร์สาธารณสุขในยุคนั้น การฉายภาพยนตร์สาธารณสุขในยุคมณฑลเทศาภิบาลสะท้อนถึงความพยายามของภาครัฐในการพัฒนาระบบสุขศึกษา แม้ในยุคที่เทคโนโลยีการสื่อสารยังไม่แพร่หลาย การใช้สื่อภาพยนตร์จึงเป็นวิธีที่ทรงพลังในการถ่ายทอดข้อมูลด้านสุขภาพไปสู่ประชาชน นอกจากนี้ยังแสดงให้เห็นถึงความร่วมมือระหว่างหน่วยงานรัฐและประชาชนในการสนับสนุนค่าใช้จ่ายและจัดกิจกรรมเผยแพร่ความรู้ด้านสุขภาพ ซึ่งเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาสาธารณสุขในประเทศไทย ภาพยนตร์สาธารณสุขไม่เพียงเป็นสื่อที่สร้างความตื่นเต้นให้กับประชาชนในยุคนั้น แต่ยังเป็นเครื่องมือสำคัญในการสร้างความรู้และความเข้าใจด้านการสาธารณสุขให้แพร่หลายมากขึ้น ถือเป็นอีกหนึ่งก้าวสำคัญที่ช่วยวางรากฐานในการพัฒนาสุขภาพของประชาชนไทยในอดีต

หากย้อนกลับไปเมื่อเกือบร้อยปีก่อน สุขอนามัยและการแพทย์ยังคงเป็นเรื่องที่เข้าถึงได้ยากสำหรับประชาชนทั่วไป โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทที่ความรู้ด้านการป้องกันโรคยังมีจำกัด ทว่า ในช่วงเวลาสำคัญนั้น จังหวัดจันทบุรี ได้ริเริ่มก้าวสำคัญเพื่อยกระดับสุขภาพของประชาชนผ่าน "ครูประชาบาล" ผู้ที่ไม่เพียงแต่ให้ความรู้ด้านวิชาการแก่เด็กนักเรียน แต่ยังเป็นผู้ส่งต่อองค์ความรู้ด้านสุขภาพแก่ชุมชนอีกด้วย

ครูประชาบาล: มากกว่าผู้สอน คือผู้นำด้านสุขอนามัย ในระหว่างวันที่ 21 ธันวาคม พ.ศ. 2472 ถึง 4 มกราคม พ.ศ. 2473 การอบรมความรู้ด้านสาธารณสุขแก่ครูประชาบาลได้จัดขึ้นที่ โรงเรียนสตรีประจำมณฑลจันทบุรี ศรียาณุสรณ์ โดยมีครูเข้าร่วมทั้งหมด 35 คน การอบรมครั้งนี้นำโดยบุคคลสำคัญ หลวงนรินทร์ประสาตร์เวช ผู้ซึ่งไม่เพียงแต่เป็นวิทยากรผู้ถ่ายทอดความรู้ แต่ยังเป็น ผู้วางรากฐานของระบบสุขภาพในโรงเรียน อย่างแท้จริง

หลักสูตรที่ท่านได้พัฒนาขึ้นนั้นไม่ได้เป็นเพียงทฤษฎีในตำรา แต่เป็น แนวทางปฏิบัติที่สามารถนำไปใช้ได้จริง มุ่งเน้นการสร้างครูประชาบาลให้เป็นผู้นำด้านสุขภาพที่มีความรู้ความเข้าใจอย่างลึกซึ้ง และสามารถถ่ายทอดความรู้นั้นสู่ชุมชนได้อย่างมีประสิทธิภาพ

การเรียนรู้ผ่านการปฏิบัติจริง การอบรมครั้งนี้โดดเด่นด้วยวิธีการเรียนรู้ที่เน้น การปฏิบัติจริง มากกว่าการนั่งฟังบรรยายเพียงอย่างเดียว ครูประชาบาลทั้ง 35 คน ได้รับการฝึกฝนทักษะที่จำเป็นในการดูแลสุขภาพอนามัยของนักเรียนและชุมชน เมื่อการอบรมสิ้นสุดลง พวกเขาได้กลับไปยังโรงเรียนและชุมชนของตนเอง พร้อมกับภารกิจใหม่ที่ยิ่งใหญ่กว่าการสอนหนังสือ นั่นคือ การเป็นผู้เผยแพร่ความรู้ด้านสาธารณสุข

สิ่งที่ หลวงนรินทร์ประสาตร์เวช ได้ริเริ่มไว้นั้น ไม่ได้จบลงเพียงแค่ในปี 2473 แต่กลับกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการเปลี่ยนแปลงที่ยิ่งใหญ่ในระบบสาธารณสุขไทย ความรู้และแนวทางปฏิบัติที่ถูกถ่ายทอดผ่านครูประชาบาลได้กลายเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาสุขอนามัยในโรงเรียนไทย และยังคงส่งอิทธิพลต่อการพัฒนาระบบสุขภาพชุมชนมาจนถึงปัจจุบัน

การริเริ่มในครั้งนั้นได้แสดงให้เห็นถึงความสำคัญของการผสานความรู้ด้านการศึกษาและสาธารณสุขเข้าด้วยกัน และยังเป็นตัวอย่างที่ดีของการพัฒนาชุมชนอย่างยั่งยืนผ่านการเสริมสร้างศักยภาพของบุคลากรในท้องถิ่น

เชื่อว่าหลายคนคงเคยได้ยินคำนี้ เนื่องในโอกาสวันครูจึงจะขอเล่าหื้อฟังสักน้อยครับ โรงเรียนประชาบาลเกิดขึ้นในปี พ.ศ. 2454 ภายใต้ระเบียบการจัดการศึกษาสำหรับประเทศสยาม โดยจำแนกโรงเรียนตามรูปแบบของเงินที่ใช้สอยออกเป็น 3 ประเภท คือ โรงเรียนรัฐบาล โรงเรียนบุคคลและโรงเรียนประชาบาล ซึ่งเป็นโรงเรียนที่ประชาชนร่วมกันตั้งขึ้น โดยความเห็นชอบของผู้ว่าราชการจังหวัด บริหารจัดการด้วยเงินภาษีอากรท้องที่หรือเงินบริจาค ดังนั้นโรงเรียนประชาบาล จึงมีกระบวนการก่อตั้งที่มีพื้นฐานจากประชาชน ร่วมกับกลไกของกระทรวงมหาดไทย โดยมีกระทรวงศึกษาธิการรับผิดชอบด้านวิชาการและหลักสูตร ส่วนครูที่เป็นบุคลากรทางการศึกษาในโรงเรียนประชาบาลนั้นจะมีสถานะเป็นลูกจ้าง ขณะที่ครูโรงเรียนรัฐบาลจะเป็นข้าราชการ จึงก่อให้เกิดปัญหาความไม่เสมอภาคในด้านต่างๆ ส่งผลให้มีการเรียกร้องให้ยกฐานะครูประชาบาลเป็นข้าราชการ กระแสเรียกร้องให้โรงเรียนประชาบาลเป็นของรัฐและยกฐานะครูประชาบาลให้เป็นข้าราชการ ดำเนินไปอย่างต่อเนื่องและเข้มข้นมากขึ้น จนเป็นที่มาของพระราชบัญญัติครู พ.ศ. 2488 และเกิดสภาครูที่เรียกว่าคุรุสภาขึ้นในกระทรวงศึกษาธิการ รับหน้าที่บริหารงานบุคคลกับครูทุกประเภท ต่อมาในปี พ.ศ. 2491 รัฐได้ยกฐานะโรงเรียนประชาบาลขึ้นเป็นโรงเรียนของรัฐ สังกัดกรมสามัญศึกษากระทรวงศึกษาธิการ ครูประชาบาลจึงมีสถานภาพ สิทธิ และศักดิ์ศรีของความเป็นครูที่เป็นข้าราชการเช่นเดียวกับครูโรงเรียนรัฐบาล

ยังเด็กเป็นจำนวนมาก การรักษาพยาบาลไม่ทั่วถึงและสมบูรณ์เพียงพอ ทั้งจำนวนพลเมืองก็ยังไม่เพิ่มตามที่รัฐต้องการ มีการออกพระราชกฤษฎีกาตั้งกระทรวงสาธารณสุข เมื่อวันที่ ๑๐ มีนาคม พ.ศ. ๒๔๘-๘๕ การให้ความสำคัญต่อการสาธารณสุขในสมัยรัฐบาลของจอมพล ป. พิบูลสงคราม ส่วนหนึ่งเป็นความพยายามที่จะเพิ่มจำนวนประชากรและทำให้พลเมืองไทยแข็งแข็งแรง เพื่อนำประเทศไปสู่ความเป็นมหาอำนานาจตามแนวคิดของผู้นำ

ประเทศ

คู่มืออนามัยของชาวบ้าน ปี 2520 โดย นพ.สมหวัง สมใจ

หนังสือ คู่มืออนามัยของชาวบ้าน ที่เขียนโดย นพ.สมหวัง สมใจ ในปี พ.ศ. 2520 เป็นเอกสารสำคัญที่มุ่งเน้นให้ความรู้ด้านสุขภาพแก่ประชาชนทั่วไป โดยเนื้อหาในเล่มมีเป้าหมายเพื่อส่งเสริมสุขภาพพื้นฐานและป้องกันโรคที่พบได้บ่อยในชุมชน

เนื้อหาสำคัญในคู่มือ

1. หลักการดูแลสุขภาพเบื้องต้น

   • วิธีรักษาสุขอนามัยส่วนบุคคล

   • การดูแลอาหารและโภชนาการ

   • การป้องกันโรคติดต่อ

2. การปฐมพยาบาลและการรักษาโรคเบื้องต้น

   • วิธีดูแลผู้ป่วยเบื้องต้นที่บ้าน

   • การปฐมพยาบาลกรณีบาดเจ็บและอุบัติเหตุ

   • สมุนไพรพื้นบ้านที่ใช้รักษาโรคทั่วไป

3. สุขาภิบาลในชุมชน

   • การจัดการน้ำดื่มและน้ำใช้ให้ถูกสุขลักษณะ

   • การกำจัดขยะและสิ่งปฏิกูล

   • การป้องกันโรคที่เกิดจากสิ่งแวดล้อม เช่น โรคที่เกิดจากยุงและแมลง

4. สุขภาพแม่และเด็ก

   • การดูแลหญิงตั้งครรภ์และหลังคลอด

   • โภชนาการสำหรับเด็ก

   • การฉีดวัคซีนและป้องกันโรคในเด็ก

จุดเด่นของคู่มือ

• ใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย เหมาะสำหรับประชาชนทั่วไป

• มีภาพประกอบ เพื่อให้เข้าใจได้ง่ายขึ้น

• มุ่งเน้นการปฏิบัติจริง สามารถนำไปใช้ได้ในชีวิตประจำวัน

ความสำคัญของคู่มือ

หนังสือเล่มนี้ถือเป็นเอกสารสำคัญในยุคนั้น เพราะช่วยให้ประชาชนในชนบทสามารถดูแลสุขภาพของตนเองและครอบครัวได้ดีขึ้น โดยเฉพาะในช่วงที่การเข้าถึงแพทย์และสถานพยาบาลยังไม่ทั่วถึง เป็นแนวทางที่ช่วยให้คนในชุมชนสามารถพึ่งพาตนเองด้านสุขภาพ ลดอัตราการเกิดโรค และส่งเสริมสุขภาวะที่ดีในสังคม

หากต้องการข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับเนื้อหาของหนังสือ อาจต้องตรวจสอบแหล่งข้อมูลเพิ่มเติม เช่น หอสมุดแห่งชาติ หรือเอกสารเก่าในหน่วยงานสาธารณสุขที่เกี่ยวข้อง

หากย้อนกลับไปในอดีต ระบบบริการสุขภาพในท้องถิ่นของไทยเริ่มต้นจาก "โอสถศาลา" ซึ่งก่อตั้งขึ้นในช่วงปี พ.ศ. 2439-2445 โดยมีเป้าหมายเพื่อจัดจำหน่ายยาราคาถูกให้ประชาชนในหัวเมืองสำคัญ เช่น พิษณุโลก อุตรดิตถ์ อุทัยธานี และปราจีนบุรี แม้ว่าแนวคิดนี้จะต้องยุติลงเนื่องจากภาครัฐประสบภาวะขาดทุน แต่ในปี พ.ศ. 2456 โอสถศาลาก็ได้รับการฟื้นฟูขึ้นมาใหม่ในบางจังหวัด โดยเพิ่มเติมบทบาทด้านการรักษาพยาบาล และกลายเป็นจุดเริ่มต้นของการพัฒนา "สุขศาลา" ในเวลาต่อมา

ยุคแห่งสุขศาลา: จุดเริ่มต้นของระบบสาธารณสุขท้องถิ่น

ในปี พ.ศ. 2475 "โอสถศาลา" ได้รับการเปลี่ยนชื่อเป็น "สุขศาลา" และถูกจัดแบ่งเป็นสองระดับ ได้แก่

• สุขศาลาชั้นหนึ่ง: มีแพทย์ประจำ ให้บริการด้านการรักษาและส่งเสริมสุขภาพ

• สุขศาลาชั้นสอง: ไม่มีแพทย์ประจำ เน้นให้บริการขั้นพื้นฐานในระดับชุมชน

เมื่อมีการสถาปนากระทรวงสาธารณสุขในปี พ.ศ. 2485 หน่วยงานที่ดูแลสุขศาลาได้รับการปรับโครงสร้าง โดยสุขศาลาชั้นหนึ่งในบางพื้นที่ได้รับการยกระดับเป็นโรงพยาบาลอำเภอและโรงพยาบาลประจำจังหวัด ขณะที่บางแห่งถูกถ่ายโอนไปอยู่ภายใต้การบริหารของเทศบาล

จากสุขศาลาสู่โรงพยาบาลชุมชน: การเปลี่ยนผ่านสำคัญของระบบสุขภาพไทย

พัฒนาการของสุขศาลายังคงดำเนินไปอย่างต่อเนื่อง โดยมีจุดเปลี่ยนสำคัญหลายครั้ง เช่น

• ปี พ.ศ. 2497: สุขศาลาชั้นหนึ่งถูกปรับเปลี่ยนเป็น “สถานีอนามัยชั้นหนึ่ง”

• ปี พ.ศ. 2515-2517: มีการจัดตั้ง "ศูนย์การแพทย์และอนามัยชนบท" และ "ศูนย์การแพทย์และอนามัย"

• ปี พ.ศ. 2518: ยกระดับศูนย์การแพทย์ให้เป็น "โรงพยาบาลอำเภอ" เพื่อให้บริการครอบคลุมทุกอำเภอ

• ปี พ.ศ. 2551-2555: สถานีอนามัยได้รับการยกระดับเป็น “โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบล (รพ.สต.)” เพื่อให้บริการสุขภาพแบบองค์รวมแก่ประชาชน

ความสำคัญของสุขศาลาต่อระบบสาธารณสุขไทย

แม้ว่าสุขศาลาในอดีตจะถูกพัฒนาและเปลี่ยนแปลงตามยุคสมัย แต่แนวคิดหลักของการกระจายบริการสาธารณสุขให้เข้าถึงประชาชนในทุกพื้นที่ยังคงเป็นหัวใจสำคัญของระบบสุขภาพไทยมาจนถึงปัจจุบัน โรงพยาบาลส่งเสริมสุขภาพตำบลและโรงพยาบาลชุมชนยังคงสืบทอดบทบาทของสุขศาลาในอดีต โดยเป็นด่านแรกในการดูแลสุขภาพของประชาชน ก่อนส่งต่อผู้ป่วยไปยังโรงพยาบาลขนาดใหญ่

พัฒนาการของสุขศาลาจึงไม่เพียงสะท้อนความก้าวหน้าทางการแพทย์และสาธารณสุข แต่ยังเป็นหลักฐานของความพยายามในการสร้างระบบบริการสุขภาพที่เข้าถึงได้สำหรับคนไทยทุกคน

การย้ายสำนักงานและการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน

• พ.ศ. 2515: สำนักงานสาธารณสุขจังหวัดได้ย้ายที่ตั้งจากสถานที่เดิมไปยัง ถนนเลียบเนิน (ตรงข้ามศาลากลางจังหวัด) ซึ่งเป็นทำเลที่เอื้อต่อการบริหารจัดการ เนื่องจากอยู่ใกล้กับหน่วยงานภาครัฐอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้อง การย้ายสำนักงานครั้งนี้มาพร้อมกับการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานที่ทันสมัยขึ้น เพื่อรองรับการให้บริการด้านสาธารณสุขที่มีประสิทธิภาพมากขึ้น รวมถึงการเพิ่มพื้นที่รองรับบุคลากรและเจ้าหน้าที่ที่ปฏิบัติงานในหน่วยงาน

• การออกแบบและขยายสำนักงาน: อาคารสำนักงานแห่งใหม่นี้ถูกออกแบบให้รองรับการดำเนินงานด้านการสาธารณสุขที่ครอบคลุมทั้งด้านการป้องกันโรค การส่งเสริมสุขภาพ และการบริหารจัดการโครงการต่าง ๆ โดยมีการจัดพื้นที่ให้เป็นสัดส่วนมากขึ้น เช่น ห้องประชุมสำหรับการวางแผนนโยบายด้านสาธารณสุข ห้องปฏิบัติการทางการแพทย์ และพื้นที่สำหรับการประชาสัมพันธ์ข้อมูลสุขภาพแก่ประชาชน

การบริหารงานโดยนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัด (พ.ศ. 2517 - 2541)

ในช่วงปี พ.ศ. 2517 - 2541 การบริหารงานของสำนักงานสาธารณสุขจังหวัดมีความต่อเนื่องและมีการพัฒนาอย่างเป็นระบบ โดยมีนายแพทย์สาธารณสุขจังหวัดที่เข้ามารับผิดชอบบริหารงานตามลำดับดังนี้

1. นพ. ทองย้อย สวัสดิไชย (มกราคม 2517 – กันยายน 2528)

   • เป็นผู้นำที่มีบทบาทสำคัญในการวางรากฐานระบบสาธารณสุขระดับจังหวัด

   • ส่งเสริมการขยายบริการด้านสุขภาพสู่ชุมชน โดยเฉพาะในพื้นที่ห่างไกล

   • สนับสนุนการจัดตั้งหน่วยงานด้านป้องกันและควบคุมโรคให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น

2. นพ. ฉลอง ควรหา (ตุลาคม 2528 – กันยายน 2534)

   • มุ่งเน้นการพัฒนาบุคลากรทางการแพทย์และเจ้าหน้าที่สาธารณสุขในพื้นที่

   • ส่งเสริมการสร้างเครือข่ายความร่วมมือกับโรงพยาบาลและสถานบริการสาธารณสุขในระดับอำเภอ

   • ผลักดันโครงการส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคที่มุ่งเน้นการดูแลประชาชนเชิงรุก

3. นพ. ปัญญา กีรติหัตถยากร (ตุลาคม 2534 – ตุลาคม 2539)

   • สนับสนุนการใช้เทคโนโลยีและระบบสารสนเทศทางการแพทย์ในการบริหารจัดการ

   • เพิ่มศักยภาพของโรงพยาบาลชุมชนให้สามารถรองรับผู้ป่วยได้มากขึ้น

   • ส่งเสริมการวิจัยและพัฒนาด้านการแพทย์และสาธารณสุขในระดับจังหวัด

4. นพ. สญชัย วัฒนา (ตุลาคม 2539 – พฤศจิกายน 2541)

   • ดำเนินการขยายโครงสร้างพื้นฐานด้านสาธารณสุขให้ทั่วถึงทุกพื้นที่ในจังหวัด

   • ส่งเสริมให้มีการบูรณาการงานสาธารณสุขร่วมกับภาคประชาชนและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น

   • มุ่งเน้นการพัฒนางานด้านส่งเสริมสุขภาพและป้องกันโรคที่สอดคล้องกับแผนพัฒนาสาธารณสุขแห่งชาติ

ผลกระทบจากการพัฒนาและย้ายสำนักงาน

การพัฒนาสำนักงานและการย้ายที่ตั้งในช่วงเวลาดังกล่าวส่งผลให้การบริหารงานด้านสาธารณสุขของจังหวัดมีประสิทธิภาพมากขึ้น ทั้งในด้านการให้บริการประชาชน การสนับสนุนหน่วยงานในระดับอำเภอ และการส่งเสริมความร่วมมือระหว่างหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง การขยายสำนักงานและโครงสร้างพื้นฐานยังช่วยให้สามารถรองรับการเติบโตของประชากรและความต้องการด้านสาธารณสุขที่เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง

นอกจากนี้ การมีผู้นำที่มีวิสัยทัศน์ในแต่ละช่วงเวลาก็เป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้ระบบสาธารณสุขของจังหวัดพัฒนาไปในทิศทางที่ดีขึ้น ซึ่งนำไปสู่การปรับปรุงคุณภาพชีวิตและสุขภาพของประชาชนในพื้นที่อย่างเป็นรูปธรรม

งานสุขศึกษาในประเทศไทยมีรากฐานมายาวนาน โดยเริ่มมีหลักฐานการดำเนินงานตั้งแต่ พ.ศ. 2459 และได้รับการพัฒนาอย่างต่อเนื่องจนกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญของระบบสาธารณสุขของประเทศ

การก่อตั้งและพัฒนางานสุขศึกษาในระยะแรก

• พ.ศ. 2461: การจัดตั้งกรมสาธารณสุข ส่งผลให้งานสุขศึกษาเริ่มมีบทบาทชัดเจนมากขึ้น

• พ.ศ. 2466: มีการจัดตั้ง กองบรรณาธิการ ซึ่งรับผิดชอบด้านการผลิตสื่อสุขศึกษาในยุคแรก ๆ

  • ผลิต รายงานประจำปีของกรมสาธารณสุข

  • จัดทำหนังสือ "แถลงการณ์สาธารณสุข" รายเดือน เพื่อเผยแพร่ข้อมูลด้านสุขภาพให้กับข้าราชการ เจ้าหน้าที่ และประชาชน

  • ผลิตเอกสารความรู้เฉพาะเรื่อง ใบปลิว โปสเตอร์รณรงค์ และบทความเผยแพร่

  • เริ่มมีการใช้ สื่อวิทยุ เพื่อเผยแพร่ข้อมูลด้านสุขภาพ

การขยายตัวของงานสุขศึกษาและสื่อมัลติมีเดีย

• เมื่อมีการจัดตั้ง กองสุขศึกษา งานด้านสุขศึกษาได้รับการพัฒนาและขยายตัวมากขึ้น

• มีการผลิตสื่อสุขศึกษาในรูปแบบใหม่ เช่น

  • สไลด์และภาพโฆษณา สำหรับใช้ในการอบรมและรณรงค์

  • ภาพยนตร์สุขศึกษา โดยมีการจัดสร้าง ภาพยนตร์ 16 มม. เรื่อง "วัยคะนอง" ซึ่งได้รับความนิยมและถูกนำไปฉายในโรงภาพยนตร์ทั่วไป โดยสามารถนำรายได้กลับมาสนับสนุนงานของกองสุขศึกษา

งานสุขศึกษาในระดับภูมิภาคและการออกหน่วยฉายหนัง

• พ.ศ. 2467: เริ่มมีการออกหน่วยสุขศึกษาไปยังพื้นที่ห่างไกลผ่านการฉายภาพยนตร์ หรือที่เรียกว่า "การออกหน่วยฉายหนัง"

  • หน่วยเคลื่อนที่เหล่านี้จะตั้งฐานปฏิบัติงานในชุมชนเป็นเวลาประมาณ 3-4 เดือน ก่อนย้ายไปยังพื้นที่อื่น

  • ในระยะเริ่มต้น ได้รับการสนับสนุนจาก มูลนิธิร็อคกี้เฟลเลอร์

  • ช่วงก่อนสงครามโลกครั้งที่ 2 ได้รับการสนับสนุนอุปกรณ์จาก MSA (Mutual Security Agency) ซึ่งช่วยให้การออกหน่วยเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้น

  • การฉายภาพยนตร์สุขศึกษาได้รับความนิยมสูงในชุมชน และมักถูกนำไปใช้ในงานเทศกาลท้องถิ่น เช่น งานพระปฐมเจดีย์ งานพระพุทธบาท และงานพระเจดีย์กลางน้ำ

งานสุขศึกษาหลังสงครามโลกครั้งที่ 2

• งานสุขศึกษาได้รับการสนับสนุนเพิ่มเติมจากองค์กรระหว่างประเทศ ได้แก่

  • องค์การอนามัยโลก (WHO)

  • องค์การยูนิเซฟ (UNICEF)

• การรณรงค์สุขภาพมีการพัฒนาให้มีประสิทธิภาพมากขึ้น โดยครอบคลุมทั้ง การให้ความรู้ด้านสาธารณสุขในภาวะปกติ และการรณรงค์ในช่วงที่มีโรคระบาด

พัฒนาการของแนวคิดด้านสุขศึกษา

แนวคิดด้านสุขศึกษาได้เปลี่ยนแปลงและพัฒนาไปตามยุคสมัย ดังนี้

1. จากการให้ข้อมูลสู่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม

   • จากเดิมที่เน้นการ เผยแพร่ข้อมูลข่าวสาร (Information Dissemination) เป็นหลัก

   • ปรับมาเน้นการ ปรับเปลี่ยนพฤติกรรมสุขภาพของประชาชน

   • เริ่มใช้ การตลาดเชิงสังคม (Social Marketing) เพื่อกระตุ้นให้ประชาชนมีพฤติกรรมที่ดีต่อสุขภาพ

2. จาก "แพทย์เป็นผู้สอน" สู่ "การเรียนรู้ไปด้วยกัน"

   • เดิมแนวคิดสุขศึกษาเน้นให้แพทย์หรือเจ้าหน้าที่เป็นผู้สอนประชาชน

   • ปัจจุบันเปลี่ยนเป็นแนวคิดที่ให้ ประชาชนมีส่วนร่วมในการเรียนรู้ และสามารถช่วยเหลือตนเองได้

3. จากการให้สุขศึกษาแบบรายบุคคล สู่การเสริมพลังชุมชน

   • จากการให้ข้อมูลแก่แต่ละบุคคล เปลี่ยนเป็นการเสริมสร้างพลังให้กับกลุ่มและชุมชน

   • เน้นแนวคิด การเสริมสร้างศักยภาพของชุมชน (Collective Empowerment)

   • เป้าหมายสูงสุดคือ "การสร้างวัฒนธรรมที่เอื้อต่อการมีสุขภาพดี" ในระดับสังคมโดยรวม

สรุป

งานสุขศึกษาในประเทศไทยมีการพัฒนาอย่างต่อเนื่องจากการให้ข้อมูลพื้นฐานสู่การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมและการเสริมพลังชุมชน แนวคิดที่เปลี่ยนแปลงไปช่วยให้การดำเนินงานด้านสุขศึกษามีประสิทธิภาพมากขึ้น สามารถตอบสนองความต้องการของประชาชนในยุคสมัยต่าง ๆ และส่งผลต่อการพัฒนาสุขภาพของประชาชนไทยอย่างยั่งยืน

พ.ศ. 2542: ย้ายที่ทำการมาที่ถนนท่าแฉลบ ตำบลตลาด อำเภอเมือง บนพื้นที่ประมาณ 30 ไร่