Þeir sem látast vegna lyfjaeitrana á Íslandi eru í flestum tilfellum búnir að taka inn fleiri en eitt efni, hvort sem það eru ólögleg efni eins og kannabis eða uppáskrifuð lyf eins og svefnlyf eða róandi lyf. Meðalaldur þeirra sem létust árið 2017 var 48,6 ár (Embætti Landlæknis, 2018).

Árið 2020 var 66% af því magni ópíóða sem var ávísað lyfjablöndur með kódeini og parasetamóli. Hins vegar má ekki segja allt slæmt um ópíóíða en sumir þeirra eru viðurkenndir sem góð uppbótarmeðferð við ópíóðafíkn, t.d. er lyfið metadón viðurkennt til notkunar við miklum langvinnum verkjum. Vert er þó að taka fram að aukning á útleystum ópíóðlyfjum hjá elsta aldurshópnum gæti tengst lengri biðtíma eftir skurðaðgerðum vegna COVID-19 (Embætti Landlæknis, 2021b).

Árið 2017 var gerð breyting á reglugerð um lyfjaávísanir og endingu sem hafði í för með sér þá breytingu að aðeins mátti afgreiða 30 daga skammt af eftirritunarskyldum lyfjum í einu í staðinn fyrir 100 daga skammt eins og var fyrir þann tíma. Þetta hefur leitt til þess að afgreitt magn ópíóða á undanförnum þremur árum hefur minnkað (Embætti Landlæknis, 2021b).

miðtaugakerfinu og CB2 viðtökum sem finnast í úttaugakerfinu, endócannabínóðum sem líkaminn framleiðir sjálfur en  þessi efni eru anandamide eða AEA og 2-arachidonoylglycerol eða 2-AG (Siegel o.fl., 2021). Þetta kerfi vinnur að því að koma samvægi á líkama okkar og hefur áhrif á m.a. sársauka, efnaskipti og orkubúskap, tilfinningalegt ástand, kynörvun, svefn og virkni ónæmiskerfisins (Murillo-Rodriguez, 2017).

Endókacannabíóða - kerfið vinnur bæði út endocannabióðum líkamans og cannabíóðum cannabisplöntunnar (THC og CBD), THC binst við CB1 viðtaka miðtaugakerfissins og hægir á eða hraðar taugaboðefnum á þeim svæðum miðtaugakerfissins sem viðtakana er að finna (the brain on cannabis). Það er ekki vitað með vissu hvernig CBD vinnur innan endocannabinoid kerfissins en talið er að það eigi þátt í að hindra niðurbrot cannabióða og þannig að auka virkni þeirra. (Siegel o.fl., 2021).  

Víman sem neytendur afurða cannabisplöntunnar finna má skýra með því hvernig THC binst við CB1 viðtaka miðtaugakerfisins og framkallar klassísku vímuáhrifin sem eru sljóleiki, aukin matarlyst, roði í augum, sæluvíma o.fl. neysla cannabis getur einnig framkallað “neikvæð” áhrif s.s. aukinn kvíða, kvíðakast, vænisýki, ógleði, magakrampa, uppköst ofsjónir og ruglástand (Siegel o.fl., 2021).

Rannsóknum virðast ekki alveg bera saman um skaðsemi efnisins. Þannig segja sumar rannsóknir að skaðsemi kannabisnotkunar fari alfarið eftir hve mikil hún er, ef hún er ekki þeim mun meiri, er hún skaðlítil og jafnvel hættuminni en áfengi og tóbak. Langtímanotkunin er aftur á móti skaðleg heilsunni og stórneytendur verði fyrir neikvæðum heilsufarsáhrifum svo sem öndunarfærasjúkdómum, hættu á krabbameinum og andlegum - og sálfélagslegum veikindum (Gillespie, 2009). Sumar rannsóknir segja að í raun þrói fæstir notendur mikla fíkn í efnið en notkun þessa efnis er gríðalega mikil á heimsvísu og er það eitt útbreiddasta vímuefnið í heimi (van Ours og Williams, 2012). Á Íslandi eru aftur á móti flest þeirra ungmenna sem á annað borð nota kannabis, daglegir notendur. Dagleg notkun ungmenna hefur mikil áhrif á líf þeirra og veldur því að þau flosna úr námi og vinnu, verða óvirk og eiga á hættu að hefja notkun á harðari og skaðlegri efnum (SÁÁ, 2022). 

Sálræn áhrif daglegra kannabisreykinga geta valdið því að notendur venja sig á að leysa vandamál sín með notkun vímuefna og það er grunnurinn sem önnur og oft sterkari vímuefnafíkn byggir á. Þannig byggist upp ákveðið hugarfar sem veldur því að fólk tekst ekki á við lífið og vandamál sem koma upp á heilbrigðan hátt. Í afeitrun eru þekkt fráhvarfseinkenni svefntruflanir, kvíði og óróleiki. Ungt fólk sem notar kannabisefni í óhófi á erfitt með að mynda trausta sjálfsmynd og vinna skipulega að markmiðum sínum í lífi og starfi en hvort tveggja er grundvöllur góðrar geðheilsu. Stórneytendur kvarta undan minnistruflunum og að vitsmunaleg úrvinnsla heilans truflist verulega. Einnig koma fram breytingar á tilfinningum og geðslagi, oft með miklu þunglyndi (SÁÁ, 2022).  Kannabis er ólöglegt efni á Íslandi en víða erlendis er kannabisnotkun ekki ólögleg og virðist það ekki auka á misnotkun efnisins (Gillespie ofl, 2009). Lögleiðing kannabis er því spurning sem margir velta fyrir sér en á því eru eðlilega mjög skiptar skoðanir. 

AA samtökin á Íslandi. (á.á.b). Allir fundir. https://www.aa.is/aa-fundir/allir-fundir?start=15

Alcoholicks anonomus. (á.á). How A.A. works. https://www.aa.org/what-is-aa

Bjarni Sigurðsson. (2018, október). Heilasjúkdómurinn fíkn. https://saa.is/heilasjukdomurinn-fikn/

Barnaverndarstofa. (e.d.). Stuðlar. https://www.bvs.is/urraedi/studlar/

Embætti landlæknis. (e.d.). Hvað veistu um áfengi? https://www.landlaeknir.isservlet/file/store93/item44347/Hvad_veistu_um_afengi_Veftexti.pdf 

Embætti Landlæknis. (2018). Andlát vegna ofskömmtunar lyfja á Íslandi og í Bandaríkjunum. https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item34655/andlat-vegna-ofskommtunar-lyfja-a-islandi-og-i-bandarikjunum

Embætti Landlæknis. (2021a). Bráðabirgðatölur fyrstu sex mánuði ársins 2021.

Embætti landlæknis. (2007). Bjór er líka áfengi. https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/greinar/grein/item14722/Bjor-er-lika-afengi

Embætti Landlæknis. (2021b). Þróun í notkun ópíóða. Talnabrunnur; Fréttabréf lækna um heilbrigðisupplýsingar, 15(4). https://www.landlaeknir.is/servlet/file/store93/item44801/Talnabrunnur_April_2021.pdf

Erindi til fjárlaganefndar Alþingis vegna fjárlaga 2019 (2018). https://www.althingi.is/altext/erindi/149/149-123.pdf

Gillespie, N. A., Neale, M. C. og Kendler, K. S. (2009). Pathways to cannabis abuse: A multi-stage model from cannabis availability, cannabis initiation and progression to abuse. Addiction (Abingdon, England), 104(3), 430-438. https://doi.org/10.1111/j.1360-0443.2008.02456.x

Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall (2021). Talnabrunnur. Fréttabréf landlæknis um heilbrigðisupplýsingar. Embætti landlæknis, 15(4). 

https://www.landlaeknir.is/um-embaettid/frettir/frett/item48233/bradabirgdatolur-fyrstu-sex-manada-arsins-2021

Hansdóttir, I., Rúnarsdóttir V.Á. og Tyrfingsson, T. (2015). Addiction Treatment in Iceland. Í El-Guebaly N., Carrà G., Galanter M. (ritstjórar) Textbook of Addiction Treatment: International Perspectives (bls. 1199-1209). Springer. 

Jakob Kristinsson, Þorkell Jóhannesson og Geirþrúður Sighvatsdóttir. (1991). Rannsóknir á Kannabissýnum í rannsóknarstofu í lyfjafræði 1969-1988. Læknablaðið, 77(1), 19-24. https://www.hirsla.lsh.is/bitstream/handle/2336/92542/L1991-01-77-F1.pdf?sequence=1&isAllowed=y

Kelly, J. F., Humphreys, K., og Ferri, M. (2020). Alcoholics Anonymous and other 12-step programs for alcohol use disorder. The Cochrane database of systematic reviews, 3(3), CD012880. https://doi.org/10.1002/14651858.CD012880.pub2

Krýsuvík. (e.d.-a). Meðferðin. https://krysuvik.is/medferd/

Lewandowska, J. A., Kapała, J. M. og Puchała, L. (2020). The use of cannabidiol in addiction therapy in the light of clinical trials. Farmacja Polska, 76(8), 423-429. https://www.ptfarm.pl/download/?file=File%2FFarmacja+Polska%2F2020%2F8%2F01_OG_CBD_n.pdf

Lyfjastofnun. (2016). Notkun ópíóíða á Íslandi. https://www.lyfjastofnun.is/wp-content/eplica_media/Tolfraedi/Opioidar.pdf

Margrét Valdimarsdóttir, Solveig Sigurðardóttir og Ingólfur Einarsson. (2013). Áfengisheilkenni fóstur, fetal alcohol syndrome. https://www.greining.is/is/fraedsla-og-namskeid/fraedsluefni/afengisheilkenni-fostur-fetal-alcohol-syndrome

Paton, A. (2005). Alcohol in the body. BMJ (Clinical Research Ed.), 330(7482), 85-87. 

Roffman, J. L., Silverman, B. C. og Stern, T. A. (2010). Diagnostic Rating Scales and Laboratory Tests. Í Massachusetts General Hospital Handbook of General Hospital Psychiatry (Sixth Edition)(61-71). W.B. Saunders https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/B978143771927700008X

Rosenblum, A., Marsch, L. A., Joseph, H. og Portenoy, R. K. (2009). Opioids and the treatment of chronic pain: Controversies, current status, and future directions. Experimental and clinical psychopharmacology, 16(5). 10.1037/a0013628

Samhjálp. (e.d.). Hlaðgerðarkot. http://samhjalp.is/hladgerdarkot/

SÁÁ 2022. https://saa.is/kannabis/

SÁÁ. (e.d.). Áfengi. https://saa.is/afengi/

SÁÁ. (2020). Greinargerð um þjónustu SÁÁ. https://saa.is/wp-content/uploads/2020/03/greinargerd-2020-web.pdf 

SÁÁ. (2016). Þjónusta SÁÁ. Uppbygging í 40 ár. https://saa.is/wp-content/uploads/2017/02/S%C3%81%C3%81-Bla%C3%B0-nov-2016_15122016.pdf

Schräder, N.H.B., Duipmans, J.C., Molenbuur, B., Wolff, A. og Jonkman, M.F. (2019). Combined THC and CBD to treat pain in EB. British Journal of Dermatology (1951), 180(4), 922-924. https://doi.org/10.1111/bjd.17341

Suraev, A., Grunstein, R. R., Marshall, N. S., D'Rozario, A.,L., Gordon, C. J., Bartlett, D. J., Wong, K., Yee, B. J., Vandrey, R., Irwin, C., Arnold, J. C., McGregor, I. S., & Hoyos, C. M. (2020). Cannabidiol (CBD) and Δ0RW1S34RfeSDcfkexd09rT391RW1S34RfeSDcfkexd09rT3-tetrahydrocannabinol (THC) for chronic insomnia disorder (‘CANSLEEP’ trial): protocol for a randomised, placebo-controlled, double-blinded, proof-of-concept trial. BMJ Open, 10(5), 1- 11. http://dx.doi.org/10.1136/bmjopen-2019-034421

Þingskjal nr. 447/2020-2921. Svar heilbrigðisráðherra við fyrirspurn frá Söru Elísu Þórðardóttur um meðferðarúrræði og biðlista á Vogi. 

Þuríður Þorbjarnardóttir. (2002). Hvaða áhrif hefur alkóhól á heila og líkama? https://www.visindavefur.is/svar.php?id=2280 

van Ours, J. C. og Williams, J. (2012). The effects of cannabis use on physical and mental health. Journal of Health Economics, 31(4), 564-577. https://doi.org/10.1016/j.jhealeco.2012.04.003

Valenzuela, C. F. (1997). Alcohol and neurotransmitter interactions. Alcohol Health and Research World, 21(2), 144-148.

Wall, T. L., Luczak, S. E. og Hiller-Sturmhöfel, S. (2016). Biology, genetics, and environment: Underlying factors influencing alcohol metabolism. Alcohol Research: Current Reviews, 38(1), 59-68. 

World Health Organization. (2021, ágúst). Opioid overdose. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/opioid-overdose

Wyse, J. og Luria, G. (2021). Trends in intellectual property rights protection for medical cannabis and related products. Journal of cannabis research, 3(1), 1. https://doi.org/10.1186/s42238-020-00057-7

Árið 1803 kom morfín til sögunar og í upphafi 20. aldar var heróín markaðssett á löglegan hátt í pilluformi í Bandaríkjunum. Fljótlega var farið að misnota lyfið með þeim hætti að töflurnar voru muldar með þeim ásetningi að sniffa eða sprauta sig, en víman sem fæst við sú aðferð margfaldast og verður miklu meiri. Frá og með 20. öld urðu margar framfarir í rannsóknum og miklar breytingar á því hvernig ópíóíð var notað til meðferðar á sársauka og fíkn. Þar á meðal voru nokkrar tilraunir þjóða og alþjóðastofnana til að stjórna dreifingu og notkun efnisins (Rosenblum o.fl., 2009). Til að mynda var byrjað að bjóða upp á svokallað viðhaldsmeðferð við ópíóðafíkn sem en er notað í dag og rætt verður nánar um hér að neðan ( (Rosenblum o.fl., 2009; Rosenblum o.fl., 2009). Á tíunda áratugnum fór notkun ópíóíða við langvarandi sársauka að aukast gríðarlega ár eftir ár sem heldur áfram en þann dag í dag. Vert er að taka fram að ekki hefur aðeins notkun á lyfseðilsskyldra ópíóíða aukist, heldur hefur samsvarandi fjölgun dauðsfalla aukist vegna misnotkunar þessara lyfja (Rosenblum o.fl., 2009; Guðrún Kristín Guðfinnsdóttir og Hildigunnur Anna Hall, 2021).

Hlutfall meðferðarúrræða er hátt á Íslandi samanborið við önnur lönd eða um 52,4 rúm á hverja 100.000 íbúa (Hansdóttir, Rúnarsdóttir og Tyrfingsson, 2015). Þrátt fyrir mörg meðferðar pláss er biðlisti eftir meðferð langur. Í nóvember 2020 voru 518 einstaklingar á biðlista eftir plássi á Vogi (Þingskjal nr. 447/2020-2921).

Á Vogi eru um 60 legurými fyrir einstaklinga með fíknivanda sem þangað koma í afeitrun og greiningu. Meðferðin er sálfélagsleg og unnin í þverfaglegum teymum. Einstaklingshæfð meðferðaráætlun er gerð í samvinnu við hvern sjúkling með það að markmiði að ná bata (SÁÁ, 2020).

Áfengi er löglegt vímuefni á Íslandi. Að neyta áfengra drykkja er samofið íslenskri menningu og sterk hefð er fyrir að hafa áfengi um hönd við mannamót og önnur gleði tilefni.

Áfengur drykkur inniheldur ethanol (CH3CH2OH) en það tilheyrir hópi efna sem kallast alkóhól. Þetta er lítil sameind sem frásogast hægt frá maganum en mjög hratt frá smáþörmum og er tekið upp af flestum frumum líkamans. Blóðmikil líffæri eins og hjartað, heilinn og vöðvarnir taka alkóhólið hratt upp og nýta orkuna úr því sem og verða fyrir eituráhrifum þess. Lifrin er líffæri sem hreinsar blóðið og venal portal æðin flytur blóð beint frá maganum og smáþörmum og því er alkahól magnið í henni mun meira heldur en í öðrum líffærum sem getur valdið miklum skaða ef alkóhól neysla er mikil eða í langan tíma(Paton, 2005).

Þegar áfengis er neytt fer 92-98% þess í efnaskiptaferli innan líkamans sem endar í lifrinni, hin 2-8% er skilað út með þvagi, svita og andardrætti án nokkurra breytinga á efnasamsetningu. Allt ethanol er brotið niður í ethyl sameindir sem síðan er umbreytt í acetaldehyde og því næst er acetaldehyde umbreytt í acetic acid sem líkaminn nýtir síðan í öndunarkeðjunni og umbreytir í carbon dioxide og vatn (Paton, 2005).

Það eru þrjú ensím í líkamanum sem sjá um niðurbrot alkóhóls í líkamanum en öll þeirra byrja á því að fjarlægja vetnisatóm frá alkóhól sameindinni. Alkóhól dehydrogenase (ADH), cytochrome P450 og ákveðin katalasi  sjá um niðurbrot alkóhóls í mismunandi vefjum líkamans en alkóhól dehydrogenasi er sá algengasti og verður fjallað um hann hér. ADH er ensím sem finnst í hvatberum frumna og sér um að fjarlægja vetnisatóm af acetaldehýði sem umbreytist svo í acetic acid. Vetnisatómin bindast síðan við NAD+ til að mynda NADH sem líkaminn getur nýtt í öndunarkeðjunni. Það eru til nokkrar tegundir af aldehýð dehydrogenasa í líkamanum en ALDH2 er sá sem er virkastur í niðurbroti á acetaldehýði (Wall o.fl., 2016).

Það merkilega er að þó nokkur breytileiki getur verið á milli kynstofna á tjáningu gensins sem kóðar fyrir ALDH2 og skortir suma þennan dehydrogenasa sem og aðra. Sem dæmi má nefna að norðaustur asíubúar er kynstofn sem skortir ALDH2 en eru með ALDH2*2 sem brýtur acetaldehyde mun verr niður. Þetta veldur því að mun meiri uppsöfnun á acetaldehýði safnast upp í líkamanum sem veldur eitrun og þessir einstaklingar upplifa mikil óþægindi eftir drykkju áfengra drykkja og auknar líkur eru á alvarlegum sjúkdómum ef alkóhóls er neytt að staðaldri (Wall o.fl., 2016 ).

Vegna smægðar sameinda alkóhóls getur það haft truflandi áhrif á fleiri en eitt taugboðefniskerfi, það sest á viðtaka og kemur í veg fyrir eðlileg boðefnaskipti. Því eru áhrif alkóhóls í heilanum mun flóknari en hjá stærri sameindum eins og t.d ópíaða lyfjum, THC og amfetamíni sem örva ákveðin boðefnisferli. Þau boðefnaferliskerfi sem eru mest rannsökuð m.t.t áhrifa alkóhóls er t.d GABA en alkóhól hefur slakandi áhrif og eykur á sljóleika. Í endorphin kerfinu hefur alkóhól verkjastillandi áhrif líkt og ópíaða lyf sem og veitir mikla vellíðunar tilfinningu. Alkahól leysir úr læðingi norephinephrine í heilanum sem er örvandi þáttur alkóhóls. Einnig örvar það nýrnahettur til að losa adrenalín úr læðingi sem berst til heilans með blóðflæði og eykur örvunarþátt í heilanum. Alkahól hefur ólík áhrif á dópamínkerfið en önnur vímuefni það eykur einungis dópamínframleiðslu á verðlaunasvæði heilans sem samanstendur af kjarna accumbens, VTA (ventral tegmental svæði) og hluti af framheila cortex (Valenzuela, 1997).

Þau efni sem lifrin brýtur áfengi niður í geta verið mjög ertandi og jafnvel valdið skemmdum á henni. Lifrin býr þó yfir þeim eiginleika að geta lagað sig sjálf sem er  talin ein helsta ástæða þess að lifrarskemmdir uppgötvast frekar seint. Skemmdirnar eru þá oft orðnar það miklar að þær eru óafturkræfar (SÁÁ, e.d).

Þrjár greiningar á lifrarskemmdum eru notaðar til þess að lýsa ástandi lifrar.

Fitulifur er ástand sem lýsir sér þannig að lifrin safnar á sig fitu og getur það gerst á meðan áfengis er neytt.  Fitulifur er afturkræft ástand og þessvegna er hægt að læknast af fitulifur með því að t.d að hætta neyslu áfengis og bæta lífstíl(SÁÁ, e.d).

Lifrarbólga af völdum áfengis einkennist af svæsnum lifrarbólgum sem leiðir til gulu, hita og verkja. Þessi tegund lifrarbólgu hverfur ekki um leið og neyslu áfengis er hætt (SÁÁ, e.d).

Skorpulifur er  lokastigið en þá hefur lifrarsjúkdómur átt sér stað í töluvert langan tíma með þeim afleiðingum að lifrin rýrnar, verður brún og fitusnauð (SÁÁ, e.d)

Áfengi er mjög ertandi fyrir slímhúð maga og skeifugarnar sem getur valdið þrálátum bólgum sem geta leitt til alvarlegri vandamála eins og t.d krabbameins, magasára, æðagúlpa og blæðinga úr slímhúði.  

Óhófleg drykkja getur leitt til vannæringar. Þó áfengi sé orkuríkt þá skortir það ýmis mikilvæg næringarefni. Skortur á B12 og thiamini er mjög algengur hjá þeim sem neyta áfengis í óhóflegu magni (SÁÁ, e.d).

Áfengið hefur áhrif á heilafrumur og breytir boðefnabúskapi heilans. Óhófleg neysla getur leitt til alvarlegrar rýrnunar á heila og skemmda á taugavef. Einkenna þessara skemmda geta verið allt frá starfrænum truflunum í elliglöp á lokastigi (SÁÁ, e.d).