Trước Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chùa Kim Quy thuộc xã Nam Sơn, tổng Cương Sơn, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang.

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, chùa Kim Quy thuộc xã Nam Sơn, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang.

Tháng 9 năm 1957, xã Nam Sơn tách thành 2 xã: xã Nam Sơn và xã An Lạc, chùa Kim Quy thuộc xã An Lạc, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang.

Ngày 27 tháng 10 năm 1962, tỉnh Hà Bắc được thành lập, chùa Kim Quy thuộc xã An Lạc, huyện Lục Nam, tỉnh Hà Bắc.

Tháng 4 năm 1963, xã An Lạc đổi tên là xã Huyền Sơn, chùa Kim Quy thuộc xã Huyền Son, huyện Lục Nam, tỉnh Hà Bắc.

Ngày 06 tháng 11 năm 1996, tỉnh Hà Bắc tách thành tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh, chùa Kim Quy thuộc xã Huyền Sơn, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang.

  Ngôi chùa được xây dựng có chức năng thờ Phật đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hoá tôn giáo của nhân dân địa phương trong và ngoài xã từ xa xưa được lưu truyền tới ngày nay.

Cụm di tích đình, chùa Chính Hạ nằm cách trung tâm thành phố Bắc Giang khoảng 15km về phía Đông Bắc. Từ thành phố Bắc Giang theo đường quốc lộ 31 hướng Bắc Giang – Lục Nam – Lục Ngạn đến phố Sàn (thuộc xã Phương Sơn, Lục Nam) khoảng 13km, rẽ phải theo đường liên xã chừng 2km là đến khu di tích đình, chùa Chính Hạ. Đường đến di tích hiện nay cơ bản đã được trải nhựa, rất thuận lợi cho quý khách đến nghiên cứu, tham quan bằng nhiều phương tiện giao thông đường bộ: Ô tô, xe máy, xe đạp.

Cụm di tích đình, chùa Chính Hạ, xã Lan Mẫu, huyện Lục Nam là công trình văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng của nhân dân địa phương được dựng lên để thờ Phật và Thành Hoàng làng. Giá trị của khu di tích đình, chùa Chính Hạ được thể hiện qua các nội dung cơ bản sau:

Đình, chùa Chính Hạ được khởi dựng từ lâu đời và được trùng tu, tôn tạo qua nhiều giai đoạn. Chùa là nơi thờ Phật. Đình là nơi thờ Đức Thánh Minh Giang Đô Thống – người đã có công phò vua Lý đánh tan giặc Chiêm Thành vào thế kỷ XI. Và Ðức Thánh Cao Sơn, vị tướng của Hùng Duệ Vương, đã có nhiều công dẹp giặc Thục (thế kỷ III TCN) đem lại thái bình cho đất nước.

Đình, chùa Chính Hạ hiện còn bảo lưu được nhiều tài liệu, hiện vật quý như: 06 sắc phong thời Nguyễn: Trong đó có 03 sắc phong thời vua Nguyễn Dực Tông niên hiệu Tự Đức thứ 6 (1853), thứ 10 (1857), thứ 33 (1880); 01 sắc phong thời vua Nguyễn Cảnh Tông niên hiệu Đồng Khánh thứ 2 (1887); 01 sắc phong thời vua Nguyễn Duy Tân niên hiệu Duy Tân thứ 3 (1909) và 01 sắc phong thời vua Nguyễn Hoằng Tông niên hiệu Khải Định thứ 9 (1924); 01 bát hương gốm Phù Lãng thế kỷ XIX, ngai thờ gỗ, kiệu thờ... được chạm khắc tinh tếmang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn (thế kỷ XIX); Hệ thống tượng thờ phong phú (18 pho)...có giá trị nghiên cứu về lịch sử - văn hóa, thẩm mỹ, khoa học.

Đình, chùa Chính Hạ là trung tâm sinh hoạt văn hoá tôn giáo, tín ngưỡng và là nơi tổ chức lễ hội truyền thống của nhân dân địa phương. Hằng năm từ ngày 12 đến ngày 13 tháng Giêng, nhân dân trong thôn lại mở hội để tưởng nhớ tới các vị Thành Hoàng làng. Trong ngày hội ngoài những nghi thức rước, tế trang trọng, dân làng còn tổ chức hình thức sinh hoạt văn hóa độc đáo như hát chèo, các trò chơi dân gian đặc sắc: Chọi gà, vật, kéo co...

II. SỰ KIỆN, NHÂN VẬT LỊCH SỬ, ĐẶC ĐIỂM CỦA DI TÍCH

1. Sự kiện diễn ra ở cụm di tích

Cụm di tích đình, chùa Chính Hạ được xây dựng từ lâu đời nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tôn giáo, tín ngưỡng của nhân dân địa phương.

Trước kia, đình Chính Hạ có quy mô khang trang, bề thế, bình đồ kiến trúc theo lối chữ đinh gồm tòa tiền đình 5 gian 2 chái, 4 mái, với 4 đầu mái đao cong vút nối với tòa hậu cung 3 gian. Chính giữa bờ nóc đắp trang trí hình lưỡng long chầu nhật. Bên trong các cấu kiện kiến trúc đều được làm bằng gỗ lim và gỗ tứ thiết chắc khỏe, chạm khắc cầu kỳ. Đặc biệt, tòa tiền đình còn có sàn bằng gỗ lim. Các di vật, cổ vật phong phú như tượng thờ, nhang án, bát bửu, chấp kích, bia đá, ngai thờ, bài vị...có giá trị nghiên cứu khoa học.

2. Nhân vật lịch sử

Đình Chính Hạ là nơi thờ Đức Thánh Minh Giang Đô Thống và Đức Thánh Cao Sơn. Truyền tích về các Thánh được thờ ở đình vẫn được nhân dân địa phương và các cụ cao niên lưu truyền lại qua nhiều thế

hệ.

Truyền tích về Đức Thánh Minh Giang Đô Thống: Đô Thống Đại Vương: Tên húy là Phạm Minh, hiệu Đô Thống Đại tướng quân Đại Vương. Tương truyền cha mẹ Thần quê ở Cao Xá, Nghệ An, chuyên nghề đánh cá, mò tôm, mẹ gặp rắn cuốn rồi sinh ra Thần, đặt tên là Phạm Minh. Vì nghèo, cha đem Phạm Minh cho ông già làng Cung Nhượng, huyện Thọ Xương làm con nuôi. Minh lớn lên học giỏi có tài văn võ. Có lần đi tới làng Hòa An gặp cô gái họ Phàn, hẹn ước làm vợ chồng. Đến khi có giặc Chiêm Thành vào quấy nhiễu, Phạm Minh đi tòng quân được phong đến Đại tướng quân thống lĩnh quân thủy, bộ lập được nhiều chiến công...Do có nhiều công lao với đất nước và nhân dân, khi ông thác được nhân dân tôn thờ trang nghiêm và tôn Thành Hoàng làng. Nhiều làng bản đã lập đình, đền, miếu để thờ Ngài trong đó có đình Chính Hạ, xã Lan Mẫu, huyện Lục Nam.

Truyền tích về Đức Thánh Cao Sơn: Tương truyền vào thời Vua Hùng thứ 18 ở tại Nghệ An có một đôi vợ chồng là dòng dõi thi lễ nhiều đời làm công khanh. Ông bà đã nhiều tuổi mà chưa có nổi một mụn con nào. Ông bà thường xuyên đến nơi đình, chùa, đền, miếu linh thiêng để làm lễ cầu tự. Nghe tin ở Thanh Hóa có một ngôi đền linh ứng lắm, ông bà liền sắm sửa nghi lễ đầy đủ, chu tất để đến đó cầu cúng. Tới ngày 15 tháng 3 năm Nhâm Ngọ bà sinh được hai người con trai tướng mạo khác thường. Ông đặt tên cho người con trưởng là Cao Sơn, con thứ là Quý Minh. Càng lớn họ càng tỏ ra rất thông minh, võ nghệ hơn người, ít ai địch nổi. Khi hai ông 18 tuổi thì cha mẹ đều quy tiên. Trong thời gian đó Hùng Duệ Vương hạ chiếu lệnh cho các châu, huyện, đạo chọn tuyển người có tài năng đức độ lên làm quan. Hai ông thấy vậy xin triều ứng tuyển và vua thấy hai ông có tài văn võ hơn người liền truyền lệnh cho giữ chức chỉ huy sứ.

Khi ấy ở đất Tượng Quận lại có người họ Thục, tên Phán vốn dòng dõi nhà Hùng, khi sang trị vì tại vùng đất này nên đã đổi họ. Nghe tin Hùng Duệ Vương truyền ngôi báu cho con rể. Thục Phán sinh lòng ghen tức bèn đem quân sang quấy rối. Vua Hùng lấy làm lo lắng cho mời gọi phò mã Sơn Thánh tấu trình và hiến kế. Nhà vua bèn phong cho Cao Sơn-Quý Minh làm tả hữu tướng quân tiên phong lên đường dẹp quân Thục ở miền Đông Bắc. Khi tới lộ Bắc Giang thì trời sẩm tối nên hai ông đã hạ trại đóng quân tại đó. Thấy vùng đất này có nhiều lợi thế cho việc quân, hai ông đã truyền lệnh cho quân sĩ và nhân dân trong vùng xây dựng, thiết

đồn luỹ để chống phản tặc. Qua đâu các ông cũng được nhân dân địa phương hết lòng hưởng ứng tham gia giúp đỡ, thần nhân thổ địa hiển linh âm phù. Đến vùng Bo các ông được hai vị nữ thần là Nguyệt Nga Công Chúa và Bảo Ngọc Công Chúa, cùng đức Kiều Sơn Tôn Thần hiển linh phù giúp. Do vậy, các Ngài đã chỉ huy quân đánh tan giặc Thục, buộc chúng sau đó phải cầu hòa. Trở lại triều đình hai ông Cao Sơn-Quý Minh đều được ban thưởng rất hậu. Sau khi các ngài hóa, vua đã truyền cho các nơi khi xưa đánh giặc họ đã qua và được trợ giúp, nay lập nơi thờ phụng mãi mãi về sau. Các triều đại phong kiến nhà Lê, nhà Nguyễn đã có nhiều sắc phong ban tặng cho các Ngài.

                Đền Nhẫm Lũng, xã Bắc Lũng nằm kề bên dòng sông Lục Nam nhìn ra dãy Huyền Đinh hùng vĩ thuộc sườn tây Yên Tử. Ngôi đền gắn liền với truyền thuyết về thời kỳ “mở đất, mở nước’ của nhân dân các dân tộc vùng sông Lục núi Huyền. Truyền thuyết về bà Mẹ hang Non và tam vị Đại vương đã phản ánh khá rõ về nét văn hóa dân gian độc đáo ở vùng đất này.

          Thời Hùng Vương, có người đàn bà họ Tống ở An Phú đã ướm thử bàn chân của mình vào dấu bàn chân trên đá ở cạnh giếng Trúc thuộc cánh đồng dưới thung lũng núi Khám bên hữu ngạn sông Lục Nam về nhà thụ thai, mãn kỳ ba năm sinh được một bọc ba trứng nở ra ba con rắn. Hàng ngày bà đi chợ, làm đồng ba con rắn lại lột xác thành hoàng tử khôi ngô tuấn tú giúp bà việc nhà. Một hôm bất chợt bà về nhà sớm thấy ba hoàng tử đang làm việc nhà, ba hoàng tử hốt hoảng vội chui vào lốt rắn và bỏ chạy lên núi cao. Bà mẹ liền chạy theo gọi con trở lại nhưng ba con của ba vẫn chạy miết lên rừng và chui vào một hang lớn. Bà mẹ tìm cách lôi con trở lại, không may bà dẫm phải đuôi một con. Tuy đứt đuôi nhưng con rắn ấy vẫn chui được vào hang và người đời đã gọi con rắn đó là ông Cộc và hai con kia là ông Dài.
          Về truyền tích này sách Lục Nam địa chí ghi: Ở bờ sông Lục Nam thuộc xã Khám Lạng có ngôi miếu thờ tam vị Đại vương, phía trước có nhiều vực sâu bên dưới thì lắm thủy tộc, trên có thạch bàn. Tương truyền thời Hùng Vương có một ngư phủ cầu thần núi Yên Phú, sinh được một người con gái, năm hai mươi tuổi ra sông tắm bị rồng cuốn rồi có mang sinh một bọc được ba con trai, lớn lên họ rất khôi ngô. Vào canh ba đêm nọ, mưa gió nổi lên, họ biến thành ba con rắn chui vào núi Lãm Sơn biến mất. Người mẹ thương khóc đi tìm chỉ thấy hai đuôi, vì thế sau gọi một ông Dài hai ông Cộc. Chỗ hang núi các con hóa thông ra sông Lục Nam thành 3 cái vực, còn chỗ bà mẹ mất gọi là vực Dẫm.

          Nhiều nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng đó là nét văn hóa dân gian phản ánh thời kỳ Mẫu hệ của dân tộc. Cuộc đời bà Mẹ gắn với cuộc sống bên sông nước và núi rừng, đó cũng là hình tượng của cư dân hái lượm và cư dân vùng chiêm trũng. Ông Cộc, ông Dài gắn với các loài thủy tộc. Bà Mẹ hang Non sống bên ông Cộc, ông Dài mà làm nên sự tích. Bà Mẹ dẫm vào dấu chân trên đá rồi thụ thai sinh ra một bọc ba con… còn gợi về nhiều truyền thuyết trong lịch sử dân tộc, phải chăng đó còn là tín ngưỡng thờ đá mà đã thấy dấu chân “khổng lồ” hay dấu chân Phật trên đá ở chùa Cao, Khám Lạng và nhiều điểm di tích khác trên địa bàn tỉnh. Những truyền thuyết này đều phản ánh về thời kỳ dựng nước của dân tộc trong đó có vùng đất Lục Nam. Bên cạnh núi Khám bây giờ còn cả một quần thể di tích gồm đền Trung, đền Thượng và đền Hạ, cạnh sông Lục Nam có đền Nhẫm Lũng thờ bà Mẹ hang Non và tam vị Đại vương.

          Đền Nhẫm Lũng được xây dựng từ lâu đời và đã được tu sửa tôn tạo qua nhiều giai đoạn. Ngôi đền hiện nay có bình đồ kiến trúc kiểu chữ đinh gồm tòa tiền tế ba gian nối tòa hậu cung một gian. Phần liên kết các vì mái đơn giản kiểu kèo kìm cánh báng, quá giang gác tường, các cấu kiện kiến trúc không chạm khắc. Giá trị nổi bật nhất của di tích là các tài liệu, hiện vật còn bảo lưu được và tín ngưỡng về người được thờ ở đền. Theo truyền lại đền Nhẫm Lũng xưa có đến 36 đạo sắc phong từ đời vua Lê Dụ Tông niên hiệu Vĩnh Thịnh thứ sáu (1710), đời vua vua Lê Ý Tông (1737)…đến năm Khải Định thứ chín (1924) ban tặng cho các vị thần. Do sự biến lịch sử nay nhà đền chỉ còn lưu giữ được bốn đạo sắc, bốn tấm bia đá thời Lê và thời Nguyễn và nhiều đồ thờ tự khác có giá trị lịch sử văn hóa.

          Đền Nhẫm Lũng cùng đền Trung, đền Thượng, đền Hạ, chùa Khám Lạng, chùa Cao ở vùng Khám Lạng - Bắc Lũng làm nên một quần thể di tích đặc biệt ghi dấu về thời kỳ lịch sử dựng nước của dân tộc. Hàng năm tại quần thể di tích này mở hội vào các ngày 13 đến 15 tháng Ba âm lịch với nhiều trò chơi dân gian mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc, độc đáo nhất vẫn là đám rước rầm rộ diễn tả cảnh bà Mẹ hang Non đến tìm con.

Căn cứ vào nguồn tư liệu Hán Nôm hiện còn lưu giữ tại di tích như sắc phong, thần tích, bài vị…cho biết: Đình Hà Mỹ được xây dựng vào khoảng thời Lê Trung Hưng (thế kỷ XVIII), trải qua thời gian di tích đã được tu bổ, tôn tạo vời thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Đình là nơi thờ Đức Thánh Cao Sơn và Quý Minh Đại Vương. Đậy là hai vị tướng dưới thời vua Hùng Duệ Vương, đã có nhiều công lao đánh giặc Thục (thế kỷ III TCN), đem lại thái bình cho đất nước

Chùa Khám Lạng được xây dựng từ thời Lý-Trần và, trải qua nhiều biến cố thăng trầm của lịch sử và đã qua tu sửa nhiều lần qua từng giai đoạn lịch sử. Ngôi chùa này nằm trong hệ thống các di tích cổ bên sườn Tây Yên Tử thuộc Thiền phái Trúc Lâm do Phật Hoàng Trần Nhân Tông sáng lập thế kỷ XIII. Tương truyền, chùa Khám Lạng xưa kia được xây dựng có quy mô bề thế, dấu ấn còn lại minh chứng là hệ thống các cổ vật có giá trị thời Lê sơ đến thời Nguyễn. Hiện nay công trình tôn giáo này gồm các hạng mục: Tam bảo, nhà Tổ, nhà bếp, vườn tháp và khu vườn chùa bao quanh. Tam bảo gồm tòa tiền đường 5 gian và tòa thượng điện ba gian tạo thành bố cục hình chữ đinh (T). Tòa tam bảo nay đã được tu bổ khang trang, tố hảo đáp ứng nhu cầu sinh hoạt văn hóa tôn giáo của nhân dân địa phương. Chùa nhìn về hướng chính nam, phía trước có dòng sông Lục, xa kia là dãy huyền đinh thuộc sơn hệ vòng cung Đông Triều Yên Tử, phía sau là làng mạc và dãy núi non ẩn chứa biết bao huyền thoại về mẹ con thần rắn từ thủa đầu mở nước, bên trái chùa là vườn tháp gạch cổ, nơi yên nghỉ vĩnh hằng của các vị sư tổ từng trụ trì và viên tịch tại đây. Chùa nằm trong khuôn viên rộng hơn 4000m2 xung quanh được bao bọc bởi những hàng tre, trong vườn chùa có rất nhiều loại cây ăn quả có từ rất lâu đời. Với địa thế như vậy đã tạo cho danh lam cổ tự này có một cảnh quan lý tưởng sơn thủy hữu tình.

Hiện nay, trong chùa bảo lưu được một số đồ thờ, tượng Phật có giá trị cao về lịch sử, văn hóa, mỹ thuật thế kỷ XV đến thế kỷ XIX thời Lê sơ, Lê Trung Hưng và thời Nguyễn. Đặc biệt là hương án đá được tạo tác vào năm Nhâm Tý, niên hiệu Thuận Thiên thứ 5 (1432). Trên hương án đá chạm khắc đề tài cánh sen, rồng chầu, sóng nước…khá tinh xảo thể hiện tư duy nghệ thuật thẩm mỹ của các nghệ nhân dân gian thời Lê Sơ thế kỷ XV. Ngoài ra, một số hiện vật khác còn lưu giữ trong chùa có giá trị như: Hai bệ tượng đá hoa sen có niên đại Hồng Đức thứ 15 (1494), hệ thống tượng cổ được tạo tác bằng chất liệu gỗ gồm, bia đá có niên hiệu Minh Mệnh thứ 11 (1830), chuông đồng, mõ cá, sắc phong.

Chùa Đức Minh có tên Nôm là chùa Bưởi, xã Đan Hội, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang.

          - Tên gọi theo đơn vị hành chính cũ: Chùa Đức Minh, xã Cung Bái, tổng Đan Hội, huyện Phượng Nhỡn, phủ Lạng Giang, xứ Kinh Bắc.

          - Tên gọi theo đơn vị hành chính hiện nay: Chùa Đức Minh, xã Đan Hội, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang.

II. ĐỊA ĐIỂM PHÂN BỐ, ĐƯỜNG ĐI ĐẾN DI TÍCH.

          1. Địa điểm phân bố:

          Chùa Đức Minh, toạ lạc trên đồi cao, rộng ở phía đầu thôn Bưởi, nhìn ra hướng Nam ghé Tây. Phía trước mặt là vườn cây vải, bên dưới là dộc Song, xa hơn là dãy Lương Quang - Chí Linh và núi bàn cờ Tiên của Côn Sơn, Kiếp Bạc, tỉnh Hải Dương, ba mặt xung quanh giáp vườn cây ăn quả, vải, nhãn và khu dân cư. Như vậy, chùa Đức Minh toạ lạc trên vị trí cao, thoáng và đẹp. Di tích có vị trí như sau:

          Phía Đông giáp vườn cây vải và khu dân cư thôn Bưởi, thôn Triệu.

          Phía Tây giáp vườn cây vải và khu dân cư thôn Triệu.

          Phía Nam giáp vườn cây vải và khu dân cư thôn Triệu.

          Phía Bắc giáp vườn cây nhãn và khu dân cư thôn Bưởi.

          2. Đường đi đến di tích.

          Chùa Đức Minh, nằm cách thành phố Bắc Giang khoảng 36 km về phía Đông- Nam. Từ thành phố Bắc Giang theo trục đường 31, tuyến Bắc Giang - Lục Nam. đến thị trấn Đồi Ngô ( ngã tư Thân) 18 km, rẽ theo đường 37, qua cầu Cẩm Lý đến xã Đan Hội khoảng 16 km, rẽ phải theo đường liên xã khoảng 2km nữa là

tới di tích chùa Đức Minh.

         Văn chỉ Đọ được xây dựng từ thời Lê Trung Hưng thế kỷ thứ 18 và đã được tu sửa nhiều giai đoạn. Hiện vật của Văn Chỉ còn lưu giữ đến nay là 01 bia đá “ từ vũ bi ký” được tạo dựng ngày mùa hạ tháng 4 niên hiệu Vinh Khánh (1729 - 1732).

         Các vị tư văn, phú sỹ xã Cương Sơn cùng nhau ghi lại việc từ ngày... tháng 2 năm Kỷ Mùi cho đến tháng 10 năm Bính Thân mọi người cùng nhau tập hợp tu bổ từ vũ.

         Theo các cụ cao liên ở địa phương cho biết văn chỉ Đọ còn được nhân dân địa phương gọi là Văn Chỉ Cây Đa. Xưa kia được xây dựng trên gò đồi ở cạnh làng nên còn có tên gọi là gò đồi văn chỉ Đọ ( theo bản dịch của sở văn hóa thông tin Bắc Giang) Văn chỉ đọ xưa kia được xây dựng theo lối kiến trúc thống gồm hai tòa tiền tế và hậu cung, có bố cục kiến trúc hình chữ nhị liên  kết khung,vì, mái, gồm 4 hàng chân, cột được găn kết với nhau bởi hệ thống hoành xà, kẻ.Liên kết ở các vì nóc theo kiểu vì chồng giường già chiêng, các cấu kiện trạm khắc hoa văn hình hó lá, vân mây, các đầu kẻ hiên chạm nổi hình rồng mang phong cách thời Lê Trung Hưng thế kỷ 18. Hậu cung bài trí ban thờ đức khổng tử.các tứ phối 72 vị tiền hiền tòa tiêu tế phối thờ 22 vị hiền triết ở địa phương.

        Thời kỳ kháng chiến chống thực dân pháp giai đoạn 1950 – 1954 giặc pháp bắn phá làm cho di tích hư hỏng nặng lên văn chỉ Đọ không còn được nguyên trạng như xua.

        Để bảo tồn và phát huy giá trị của di tích, sau này nhân dân địa phương đóng góp công sức, tiền của để tu sửa, tôn tạo lại văn chỉ để làm nơi thờ phụng đức khổng tử. các vị tiên hiền, hiền triết và nơi sinh hoạt văn hóa tín nghưỡng của nhân dân địa phương. Văn chỉ Đọ hiện nay đã đượcn tôn tạo lại, nhưng mới chỉ bước đầu tạm thời, chưa đáp ứng được nguyện vọng của nhân dân bởi vì kiến trúc còn nhỏ, chưa xứng tầm với kiến trúc chỉ cũ

          Không gian văn chỉ còn chật hẹp, các bàn thờ chưa đủ, chưa đáp ứng được nhu cầu sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng của nhân dân địa phương cách bài trí đồ thờ, tưởng thờ trong văn chỉ cũng chưa đủ theo nội dung văn bia ở Văn Trị ngoài bàn thờ không tự hai bên tả gạch hữu còn có bàn thờ tử phối 72 tiền Hiền 22 vị hiền triết.

          Theo các cụ cao niên trong thôn cho biết, chùa Kim Sa trước kia to rộng, gồm tiền đường 5 gian nối với thượng điện 3 gian, các công trình khác như nhà khách, nhà tổ đầy đủ. Nhưng rất tiếc đình, chùa Kim Sa đã bị giặc Pháp tàn phá làm hư hỏng nặng trong kháng chiến. Ngôi đình hiện nay không còn nữa. Trong thời gian kháng chiến những năm 1948-1950, giặc Pháp đã tàn phá chùa lấy gạch để xây bốt, phá hủy các đồ thờ tự... nên hiện nay chùa Kim Sa không còn được nguyên vẹn như xưa.

          Hiện nay ngôi chùa tạo lạc ở cạnh làng Kim Sa nhìn ra hướng Tây Nam. Bình đồ kiến trúc chùa Kim Sa theo kiểu hình chữ đinh gồm tòa tiền đường 3 gian nối với tòa thượng điện 3 gian. Liên kết các vì mái theo kiểu vì kèo cánh báng ở tòa tiền đường và liên kết vì theo kiểu giá chiêng ở tòa thượng điện. Trong chùa được bài chí hệ thống tượng Phật cùng một số đồ thờ tự có giá trị lịch sử văn hóa.

          Trong thời gian kháng chiến chống thực dân Pháp những năm 1947, 1948 chùa Kim Sa còn là nơi họp Chi bộ xã Cẩm Lý, nơi họp thường vụ của xã Cẩm Lý. Cũng trong khoảng thời gian từ năm 1947- 1950 chùa Kim Sa còn là nơi tập hợp nhiều du kích và dân quân địa phương để tìm cách đánh giặc Pháp.

Người xưa có công, người nay có đức, nói như vậy cũng là để khẳng định làng Kim Sa còn bảo lưu được những giá trị văn hoá vật thể và phi vật thể trên quê hương mình mà tiêu biểu là công trình văn hoá tôn giáo chùa Kim Sa hiện nay.

          Chùa Kim Sa là công trình tín ngưỡng tôn giáo của nhân dân địa phương được dựng lên để thờ Phật. Chùa đã có từ lâu đời, hiện nay đã qua nhiều lần trùng tu tôn tạo.

          Chùa hiện lưu giữ được hệ thống tượng Phật cổ thời Nguyễn có giá trị, cùng nhiều di vật có giá trị về mặt nghiên cứu lịch sử văn hóa.

          Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ chùa là địa điểm ghi dấu nhiều sự kiện lịch sử đặc biệt.

          Vào ngày 17/09/2009 Chùa Kim Sa đã được UBND Tỉnh Giang ra quyết định số 1587/QĐ-UBND về việc xếp hạng di tích lịch sửa – văn hóa cấp tỉnh.

THÔNG TIN CHUNG

Thông tin về Đình Đại Từ

Thông tin chung: Đình Đại Từ

Loại di sản: Di tích kiến trúc nghệ thuật

Xếp hạng di sản: Cấp Quốc gia

Thời gian xếp hạng: Ngày 09/3/2017

Quyết định: QĐ 821/QĐ-BVHTTDL

Địa điểm: Xã Bảo Đài, huyện Lục Nam

Giới thiệu

       Đình Đại Từ được xây dựng trong một khuôn viên đất cùng với chùa Đại Từ theo lối tiền Thần, hậu Phật thuộc làng Đại Từ, xã Bảo Đài, huyện Lục Nam. Di tích cách thành phố Bắc Giang khoảng 23km về phía Đông Bắc.

       Theo các tài liệu lưu giữ ở đình và phong cách tạo tác cho biết, đình Đại Từ được xây dựng vào thời Lê (thế kỷ XVIII). Trên câu đầu vì giữa đình còn dòng chữ Hán: Tuế thứ Quý Mùi niên, quý hạ nguyệt, hảo nhật lương thời, kiến trụ thượng lương đại cát. Hiện nay, trên các cột đình còn ghi rõ tên nhiều người đã công đức xây dựng đình.

       Đình Đại Từ thờ Đức Thánh Đô Thống Đại Vương, Chiêu Ứng Đại Vương, Minh Giang Hộ Quốc. Đây là những vị thánh đã có công giúp vua diệt giặc, bảo vệ đất nước, đem lại cuộc sống yên bình cho muôn dân.

       Trong thời kỳ vận động cách mạng tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8/1945, Đình Đại Từ là địa điểm hội họp, làm việc của lực lượng cách mạng địa phương. Đình còn là địa điểm hoạt động của các đồng chí Hoàng Quốc Việt, Hà Thị Quế,... Sau khi Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công, đình trở thành trụ sở làm việc của Ủy ban kháng chiến hành chính. Trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, đình Đại Từ là nơi chữa trị, điều dưỡng cho bộ đội của Trạm thương binh E sơ tán về đây. Sau khi Trạm thương binh E chuyển đi, đến năm 1966, Bệnh viện đa khoa huyện Lục Nam sơ tán về đình, đình Đại Từ được sử dụng làm nơi điều trị, chữa bệnh cho nhân dân các dân tộc trong huyện và vùng lân cận.

       Đình Đại Từ gồm tòa Tiền đình và tòa Hậu cung tạo thành bình đồ kiến trúc hình chữ đinh. Tiền đình gồm ba gian hai chái, với bốn hàng chân cột vững chắc, nâng đỡ toàn bộ phần mái đình. Kết cấu vì tòa Tiền đình theo kiểu kẻ tràng, xà cộc trụ giá chiêng. Thân kẻ, hệ thống xà ngang, xà dọc, câu đầu đều được soi gờ, kẻ chỉ ốp vỏ măng trông tinh tế, hài hòa. Đặc biệt, các đầu dư được chạm khắc kênh bong đề tài rồng với nhiều hình dáng khác nhau mang đậm phong cách rồng thời Lê. Hậu cung gồm có hai gian, hiện còn một cột cái và kẻ được chạm khắc đề tài long vân đại hội có sơn thếp vàng ánh kim rất đẹp.

       Đình Đại Từ hiện còn bảo tồn nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị như bình hương sành thời Lê, bộ bát bửu, ngai thờ, bài vị, ống hương, hoành phi, câu đối,…

Hội lệ chính ở đình được tổ chức vào ngày 12 tháng Giêng hàng năm, thu hút đông đảo nhân dân và du khách thập phương về dự hội, tham gia các trò chơi dân gian như cướp cầu cạn, vật, chọi gà,…

       Đình Đại Từ được xếp hạng di tích kiến trúc-nghệ thuật quốc gia theo Quyết định số 821/QĐ-BVHTTDL ngày 09/3/2017 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Tên gọi di tích được thống nhất sử dụng trong Hồ sơ khoa học: Đình Đối Sơn

Tên gọi khác: Không.

II. ĐỊA ĐIỂM VÀ ĐƯỜNG ĐI ĐẾN DI TÍCH

1.     Địa điểm

Theo văn bia tại đình Đối Sơn có niên hiệu Thành Thái thứ 17 (1905) cho biết, vùng đất này khi đó gọi là xã Đối Sơn, tổng Vô Tranh, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang. Ngày nay, đình Đối Sơn thuộc thôn Xóm Làng, xã Bình Sơn, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang. Đình Đối Sơn có vị trí địa lý cụ thể như sau:

- Phía Bắc giáp nghĩa trang liệt sĩ và đường liên xã;

- Phía Nam giáp hộ gia đình ông Nguyễn Văn Út và một phần đất ông Nguyễn Văn Nghị;

- Phía Đông giáp hộ gia đình ông Nguyễn Văn Nghị;

- Phía Tây giáp hộ gia đình ông Nguyễn Văn Út và đường liên xã.

2. Đường đi đến di tích

Đình Đối Sơn cách trung tâm thành phố Bắc Giang khoảng 53km về phía Đông Bắc.

Từ trung tâm thành phố Bắc Giang đi theo đường tâm linh Tây Yên Tử khoảng 48km đến dốc Đèo Me rẽ tay trái đi theo trục đường liên xã khoảng 3km UBND xã Bình Sơn. Đình Đối Sơn tọa lạc ngay cạnh UBND xã Bình Sơn, nhìn về hướng Tây ghé Bắc.

Đường đi đến di tích hiện nay cơ bản đã được trải nhựa, rất thuận lợi cho du khách đến tham quan, tìm hiểu, nghiên cứu bằng nhiều phương tiện giao thông đường bộ như: Ô tô, xe máy, xe đạp…

Với hơn 200 năm lịch sử và vẻ đẹp kiến trúc cổ kính, chùa Bảo An ở xã Cương Sơn, huyện Lục Nam, tỉnh Bắc Giang là một trong những điểm đến không thể bỏ qua khi bạn đặt chân đến vùng đất này. Chùa Bảo An nằm trong khuôn viên rộng lớn, được bao quanh bởi những cây cổ thụ và sân vườn xanh mướt, tạo nên một không gian yên bình và thư thái.

Chùa Bảo An là nơi thờ phụng Đức Phật và là điểm đến của đạo đức, tâm linh và niềm tin của người dân địa phương. Ngôi chùa được xây dựng từ thế kỷ 18 và đã trải qua nhiều lần tu sửa, nâng cấp để duy trì vẻ đẹp và giá trị lịch sử của mình. Kiến trúc của chùa mang đậm dấu ấn của nền văn hóa Phật giáo truyền thống, với các tượng Phật và biểu tượng linh thiêng được chạm khắc tinh xảo trên cột trụ, đầu cột và cánh cửa.

         Ngoài việc thăm quan và chiêm bái, du khách cũng có thể tham gia các hoạt động tâm linh như lễ cúng, lễ hội tại chùa Bảo An. Đặc biệt, vào những ngày lễ lớn của Phật giáo, chùa Bảo An thu hút hàng ngàn người tín đồ và khách du lịch đến tham dự để cùng nhau tắm sự và cầu nguyện.      

          Với sự kết hợp hài hòa giữa nét đẹp kiến trúc cổ kính, tâm linh thiêng liêng và không gian thiên nhiên tươi đẹp, chùa Bảo An chắc chắn sẽ là điểm đến lý tưởng cho những ai mong muốn tìm kiếm bình yên và sự trải nghiệm mới lạ giữa không gian đô thị hiện đại. Đừng bỏ lỡ cơ hội ghé thăm và khám phá chùa Bảo An khi bạn đến vùng đất Bắc Giang!

Sau gần 02 năm trùng tu, tôn tạo, ngôi chùa đã hoàn thành các hạng mục, trở nên trang nghiêm, lộng lẫy và có cấu trúc đường nét in đậm tâm linh Phật giáo Việt Nam. Quá trình trùng tu, tôn tạo, Chùa đã nhận được sự quan tâm hỗ trợ của các cấp ủy Đảng, Chính quyền, đặc biệt là sự quan tâm, tạo điều kiện và hỗ trợ của Sở VHTT và Du lịch tỉnh Bắc Giang, UBND huyện Lục Nam, ĐU, HĐND, UBND xã Yên Sơn; sự ủng hộ của nhân dân, phật tử thập phương và con em quê hương trên mọi miền Tổ quốc. Đây là kết quả của sự đoàn kết, đồng thuận của các cấp ủy Đảng, chính quyền, của nhân dân, của phật tử.

Chùa Mai Thưởng đã hoàn thành viên mãn. Từ đây, chùa đã có đủ điều kiện để tổ chức tu học Phật pháp, làm trung tâm sinh hoạt cộng đồng, trao đổi văn hóa và tìm hiểu giáo lý Phật đà cho tất cả mọi người không phân biệt giai cấp, dân tộc, tôn giáo.

Theo các cụ cao niên trong thôn cho biết, Chùa Quang Minh xưa được xây dựng trên đồi chùa cách vị trí hiện nay khoảng gần 1km về hướng Tây. Hiện vẫn còn nền móng cũ của ngôi chùa xưa. Năm 1934 nhân dân địa phương đã di dời về vị trí hiện nay và cho tu sửa thêm phần khang trang tố hảo. Trên câu đầu tòa tiền đường còn dòng lạc khoản ghi rõ năm 1934 tu sửa chùa. Căn cứ vào hiện trạng di tích, các tài liệu, hiện vật có trong di tích như hệ thống tượng Phật, bia đá, dấu tích nền móng cũ, các chân tảng cột chùa và nét kiến trúc cổ cho biết Chùa Quang Minh đã được xây dựng lâu đời và đã được tu sửa lớn ở thời Nguyễn và các giai đoạn sau này.

Kiến trúc của Ngôi chùa hiện nay là sản phẩm của thời Nguyễn (cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20). Trên các bức cốn mê, các đầu dư trạm khắc hình đầu rồng và hoa lá mang phong cách thời Nguyễn. Như vậy, chùa Quang Minh đã có lịch sử tồn tại từ lâu đời và đã được tu sửa nhiều lần. Hiện nay ngôi chùa vẫn còn bảo lưu được nhiều nét kiến trúc cổ và các giá trị lịch sử văn hóa gồm các hạ mục công trình: tòa tiền đường, dải ống muống và tòa thượng điện, theo bố cục kiến trúc giải chữ công.