• Ý thức độc lập tự chủ, tự cường, tự hào dân tộc.
•  Lòng căm thù giặc, xót xa bi tráng lúc nước mất nhà tan.
• Tinh thần quyết chiến quyết thắng kẻ thù.
•  Biết ơn ca ngợi những người hi sinh vì nước.
• Trách nhiệm khi xây dựng đất trong thời bình. 
• Tình yêu thiên nhiên.

• Lối sống “ thương người như thể thương thân ”
• Lên án tố cáo những thế lực tàn bạo chà đạp con người,lên quyền sống, quyền hạnh phúc của con người
• Khẳng định đề cao phẩm chất tài năng, những khát vọng chân chính ( quyền sống, quyền hạnh phúc, quyền tự do, công lí, chính nghĩa… ) của con người
• Cảm thông chia sẻ với số phận bất hạnh của con người.
• Đề cao giá trị tốt đẹp của cuộc sống; niềm tin vào vẻ đẹp tâm hồn của những kiếp người nhỏ bé trong xã hội.

• Bày tỏ suy nghĩ, tình cảm về cuộc sống con người, về việc đời.
• Tác giả hướng tới hiện thực cuộc sống, xã hội đương thời để ghi lại “những điều trông thấy”.
• Viết về nhân tình thế thái: Nguyễn Bỉnh Khiêm.
• Đời sống nông thôn: Nguyễn Khuyến.
• Xã hội thành thị: Trần Tế Xương.

• Khái quát những quy luật lớn lao của cõi sông nước.
• Khẳng định cơ sở chiến thắng là con người, tài trí con người.
• Ca ngợi hai vị vua như là biểu tựơng của người tài đức, văn võ song toàn.

•  Khí thế ba quân và hình ảng võ tướng, người anh hùng mang tầm vóc vũ trụ đo điếm bằng chiều kích của giang sơn núi rộng sông dài.

• “Hoành sóc” : tư thế vững trãi, kiên cường, uy dũng, sẵn sàng chiến đấu của người lính
• “giang sơn” : Không gian rộng lớn chỉ chỉ non sông, đất nước, tổ quốc
• “kháp kỉ thu” : mấy thu – mấy năm, thời gian trải dài, thể hiện quá trình bền bỉ chiến đấu lâu dài.

• "Tam quân tì hổ" : ý chỉ quân đội dũng mãnh
• "thôn ngưu" : có thể hiểu theo dịch thơ là "nuốt trâu" hoặc ý nghĩa khác là "khí thế át sao Ngưu", nhưng tóm lại đều ca ngợi sức mạnh vô địch, khí thế hiên ngang của quân đội nhà Trần

• “Công danh” : lập "công" là làm nên sự nghiệp, lập "danh" là để lại tiếng thơm. Ở đây thể hiện lý tưởng sống phổ biến của người con trai thời phong kiến
• “Nợ” : Nghĩa vụ cần thực hiện, ở đây là nghĩa vụ của "nam tử" ngày xưa

• " Luống thẹn" : cảm thấy xấu hổ, không xứng đáng vì một việc nào đó
• "Vũ hầu" : chỉ Gia Cát Lượng, người nổi tiếng có tài dùng bình, chung thành, có công giúp Lưu Bị lập nên nhà Thục Hán

"Một mai, một cuốc một cần câu"

• - Số từ một thể hiện sự cô đơn, trong một câu thơ nhà thơ đã sử dụng biện pháp điệp từ nhằm nhấn mạnh sự cô đơn, trống vắng của một con người mang đầy chí lớn nhưng lựa chọn trở về sống ẩn dật, hoà mình với thiên nhiên, con người làng quê
• - mai, cuốc, cần câu :tác giả đã sử dụng biện pháp liệt kê chỉ ra những vật dụng quen thuộc, đơn giản, thô sơ của người dân lao động dùng để đào đất, xới đất, câu cá. Ở đây, cũng thể hiện lối sống giản dị, thô sơ nhưng điều ấy lại vừa đủ làm vừa lòng nhà ẩn sĩ.

"Thơ thẩn dầu ai vui thú nào"

• + Từ láy “Thơ thẩn” : diễn tả trạng thái ung dung, nhàn nhã, tự cho mình là đã xa lánh cõi trần tục đầy tham vọng, sân si, trong lòng không còn vướng bận những âm mưu, toan tính, phiền muộn trong cuộc sống xung quanh.
• + Dầu ai: mặc kệ cho ai có những thú vui như nào, sống theo cách của ta ung dung, thảnh thơi giữa cuộc đời , sống ko lo âu, bản lĩnh của người thi sĩ có bản chất thanh cao trước mọi thời cuộc.
• + Thú vui nào: là những sự xa hoa, sung sướng, giàu sang nhưng nhà thơ lại ko nhó ngàng gì đến những thú vui ấy.
• + Nhịp thơ 2/2/3 thể hiện phong cách ung dung, thư thái của người nông dân dưới ngòi bút của Nguyễn Bỉnh Khiêm giữa chốn thôn quê dân dã ko còn những suy nghĩ trắc trở và cũng là nhịp điệu cuộc sống thường nhật của nhân vật trữ tình.

• +Không gian : 'nơi vắng vẻ"-thủ pháp ẩn dụ nói lên những nơi vắng vẻ thường là những nơi yên bình,thanh tĩnh ,an toàn không có những đấu tranh ,nguy hiểm.  

•  +"Ta dại ":  Khẳng định tuyên ngôn sống của Nguyễn Bỉnh Khiêm những năm tháng sau khi cáo quan về ở ẩn. Ông tự nhận mình "dại" khi tìm nơi vắng vẻ đến sống, nhưng đây là cái "dại" khiến nhiều người ghen tỵ và ngưỡng mộ.                                  "Người khôn, người đến chốn lao xao"
• -từ láy tượng thanh lao xao: những âm thanh không rõ ràng, ồn ào hoà lại tạo nên cho tao những liên tưởng về một cuộc sống bất ổn với nhiều sự đấu tranh, nguy hiểm.
• - chốn lao xao: đây không phải là một nơi yên tĩnh mà là xã hội.                      

"Thơ thẩn dầu ai vui thú nào"
+ Từ láy “Thơ thẩn” ( đảo  ngữ) : Nhấn  mạnh, diễn tả phong thái ung dung, nhàn nhã, tự cho mình là đã xa lánh cõi trần tục đầy tham vọng, sân si, trong lòng không còn vướng bận những âm mưu, toan tính, phiền muộn trong cuộc sống xung quanh.

• + Dầu ai: ai - đại  từ  phiếm  chỉỉ, chỉ  người  đời  nói chung, có  thể  nhưng  nhà  Nho vẫn đang  bon  chen  chốn  triều  đìnhh)
• Dầu  ai  vui  thú  nào: Giống  như  một  lời  tuyên  bốố: mặc kệ người  đời  vẫn  mê  mải  bon chen danh lợi, ta  dứt  khoát , an  nhiên  lựa  chọn  lối  sống  điền  viên  nơi  thôn  dã.
• + Nhịp thơ 2/2/3 thể hiện phong cách ung dung, thư thái của "lão  nông" - Nguyễn Bỉnh Khiêm giữa chốn thôn quê dân dã.

• Liên hệ bản thân: 

•  Dưới triều nhà Hồ, ông giúp cha cai quản đất Thuận Hóa (là Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế, Đà Nẵng hiện nay)
• Năm 1408 khi quân Minh sang xâm lược ta, Đặng Tất cùng cha tham gia vào khởi nghĩa của Trần Ngỗi (Giản Định Đế) . Đặng Tất dâng con gái cho vua Giản Định đế, sau đó được phong làm Quốc công.
• Năm 1409, sau trận đại chiến Bô Cô vì nghe lời của hoạn quan Nguyễn Quỹ và học sinh Nguyễn Mộng Trang nói rằng Đặng Tất chuyên quyền, vua Giản Định Đế đem lòng ngờ vực đã giết Đặng Tất và Nguyễn Cảnh Chân. Đặng Dung tức giận bỏ Trần Ngỗi, cùng Nguyễn Cảnh Dị (con của Nguyễn Cảnh Chân) tôn Trần Quý Khoáng làm minh chủ, tức Trùng Quang Đế. Đặng Dung làm Đồng bình chương sự.
• Ông từng giao chiến với quân Minh lớn nhỏ hơn trăm trận chưa từng nhụt chí.
• Năm 1414, Đặng Dung bị giặc Minh bắt đưa sang Trung Quốc, dọc đường ông nhảy xuống sông tự tử.

• Đặng Dung có tài làm tướng, trung thành, yêu nước, hết mình đánh đuổi quân xâm lược, có chí khí. 
• Ngô Sĩ Liên đã từng ca ngợi ông: “Trong khoảng 5 năm, kiên trì chiến đấu với giặc, dẫu có bất lợi, nhưng ý chí không núng, khí thế càng hăng, đến kiệt sức mơí chịu thôi. Lòng trung vì nước của người bề tôi dẫu trăm đời sau vẫn còn tưởng thấy được.” 

• Sáng tác của Đặng Dung chỉ còn lại bài thơ Nỗi lòng, bài thơ từng được Tử Tấn (đời Lê) đánh giá: “phi kẻ sĩ hào kiệt thì không làm nổi”(nếu không phải là người hào kiệt ,tráng sĩ thì không thể sáng tác nổi). 
• Thơ ông toát lên vẻ đẹp bi tráng của bậc anh hùng.

• Phần 1 (Hai câu đề): Tình thế bi kịch của một tráng sĩ thất thế.
• Phần 2 (hai câu thực): Nỗi niềm thời thế và tâm trạng oán hận của tác giả.
• Phần 3 (hai câu luận): Tình thế bất lực, cảm giác bi kịch được tiếp tục trong những hình ảnh khoáng đạt, đượm màu bi tráng.
• Phần 4 (hai câu kết): vẻ đẹp của chí khí quật cường, sự bền bỉ, nhiệt huyết anh hùng của kẻ lỡ vận.
  
  

“Thế sự du du nại lão hà,
Vô cùng thiên địa nhập hàm ca”     

• "Thế sự" : cuộc đời của chính tác giả.

• "hà" : báo hiệu một câu hỏi, thể hiện sự băn khoăn, day dứt của tác giả. Nghiệp lớn chưa thành mà tuổi già đã cận kề
•  "Hàm ca": là khúc ca vui khi đấng trượng phu mượn rượu để nói lên chí khí của mình 
• "Vô cùng thiên địa": cuộc đời rộng lớn cùng, việc đời dằng dặc nhưng tác giả thì đã già --> câu thơ là lời than thở xót xa, thời gian đã không ủng hộ tác giả. Vì quá bất lực, uất hận ông chìm vào men say ca hát để quên đi nỗi đau nhưng không thể.                                                       Lời ca của ông không mang cái tầm thường mà trong đó có cả cái mênh mông vô tận của trời đất, đó là nỗi ưu tư của một đấng anh hùng có chí khí muốn lập công, dựng xây nghiệp lớn nhưng "sinh bất phùng thời" 

“Thời lai đồ điếu thành công dị
Vận khứ anh hùng ẩm hận đa”.

• Đồ điếu: đồ tể, người làm nghề mổ thịt, hay còn chỉ Phàn Khoái, chiến hữu của Hán Lưu Bang.
• Điếu: câu cá, chỉ Hàn Tín, đại tướng của Lưu Bang

• Vận khứ: anh hùng thất thế, chỉ vận thời Trần đã qua, sự việc Giản Định giết cha Đặng Dung khiến cho sức chiến đấu của lực lượng khởi nghĩa suy yếu. 
• Ẩm hận đa: phải uống nhiều hận

• Hai hình ảnh đối lập: đồ điếu >< anh hùng. Song tác giả đối lập "đồ điếu" và "anh hùng" không phải nhằm xem thường, coi Phàn Khoái và Hàn Tín là bất tài mà chủ yếu để bày tỏ cảm khái thời vận lỡ dở.

   “ Trí chủ hữu hoài phù địa trục “

• Trí chủ: báo đáp công ơn của vua
• Phù địa trục : xoay trục đất ( nâng đỡ giang sơn đang nghiêng đổ), một lòng muốn đem tài giúp chúa, xoay thời chuyển thế mong lật lại thế cờ, giành lại non sông.

   “ Tẩy binh vô lộ vãn thiên hà “

•  Điển cố “ Tẩy binh “ (rửa vũ khí) : ý muốn nói ko cần phải dùng đến vũ khí nữa, chấm dứt chiến tranh, lập lại hoà bình.
•  Vô lộ : ko có con đường nào; thời vận đã hết, ko còn cách nào có thể  cứu chữa được.
• Vãn thiên hà (sông Ngân) : ko thể kéo sông Ngân xuống mà rửa phát binh, kết thúc chiến tranh, giành lại bờ cõi non sông. (Đọc  hiểu  thêm)

      " Quốc thù vị báo đầu tiên bạch,
       Kỉ độ long tuyền đới nguyệt ma"         

•     "Quốc thù vị báo": thực tế lịch sử bấy giờ: quân Minh đang hoành hành.
• "Đầu tiên bạch": cuộc chiến chưa hoàn thành, lòng đầy xót xa khi ý thức về tuổi già. Bi kịch về tuổi tác choáng ngợp trong tâm trí. Dù là qui luật tự nhiên nhưng vẫn thấy xót xa, phải chăng vì chưa trả xong nợ nước nên tác giả muốn quên đi tuổi già – tấm lòng nước non cao quý.

• "Long tuyền" là gươm báu, thanh gươm để giết giặc, trả mối thù nước, đem lại thái bình cho đất nước và nhân dân.
• "Nguyệt"-Trăng: biểu tượng hòa bình, gươm đao biểu tượng chiến tranh. Con người ấy dẫu phải xông pha trận mạc, sức cùng lực kiệt vẫn ung dung thanh thản.

• Hình ảnh người tráng sĩ trong Thuật hoài mang vẻ đẹp oai phong, lẫm liệt hào hùng (thể hiện qua mối quan hệ giữa hình ảnh cầm ngang ngọn giáo của người tráng sĩ với không gian và thời gian mang tầm vóc lớn lao của vũ trụ, với hình ảnh ba quân khí thế hùng mạnh ngất trời thể hiện qua biện pháp so sánh vật hóa).
• Hình ảnh người tráng sĩ – lão tướng trong bài thơ Cảm hoài mang vẻ đẹp bi tráng (thể hiên trong mối quan hệ giữa tâm sự bi phẫn “ Quốc thù chưa trả sao già vội” với hành động bền bỉ “mài gươm dưới nguyệt đã bấy chầy” của người tráng sĩ).

• hai câu đầu của bài thơ Thuật hoài mang âm hưởng hào sảng, mạnh mẽ.
• hai câu cuối bài Cảm hoài mang âm điệu ngậm ngùi, bi phẫn.

Bến Tầm Dương, canh khuya đưa khách.
Quạnh hơi thu, lau lách đìu hiu.
Người xuống ngựa, khách dừng chèo,
Chén quỳnh mong cạn, nhớ chiều trúc ti.
Say những luống ngại khi chia rẽ,
Nước mênh mông đượm vẻ gương trong.
Đàn ai nghe vẳng ven sông,
Chủ khuây khoả lại, khách dùng dằng xuôi.

Tìm tiếng sẽ hỏi ai đàn tá?
Dừng dây tơ nấn ná làm thinh.
Dời thuyền theo hỏi thăm tình,
Chong đèn, thêm rượu, còn dành tiệc vui.
Mời mọc mãi thấy người bỡ ngỡ,
Tay ôm đàn che nửa mặt hoa.
Vặn đàn vài tiếng dạo qua,
Dẫu chưa nên khúc tình đà thoảng bay.

Nghe não nuột mấy dây buồn bực,
Dường than niềm tấm tức bấy lâu.
Mày chau tay gảy khúc sầu,
Giãi bày mọi nỗi trước sau muôn vàn.

Ngón buông bắt khoan khoan dìu dặt,
Trước Nghệ thường sau thoắt Lục yêu.
Dây to dường đổ mưa rào,
Ni non dây nhỏ khác nào chuyện riêng.

Tiếng cao thấp lựa chen lần gảy,
Mâm ngọc đầu bỗng nảy hạt châu,
Trong hoa oanh ríu rít nhau,
Nước tuôn róc rách, chảy mau xuống ghềnh.

Nước suối lạnh, dây mành ngừng đứt,
Ngừng đứt nên phút bặt tiếng tơ.
Ôm sầu mang giận ngẩn ngơ,
Tiếng tơ lặng ngắt, bây giờ càng hay.

Bình bạc vỡ tuôn đầy dòng nước,
Ngựa sắt giong, xô xát tiếng đao.
Cung đàn trọn khúc thanh tao,
Tiếng buông xé lụa lựa vào bốn dây.

Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt,
Một vầng trăng trong vắt dòng sông.
Ngậm ngùi đàn bát xếp xong,
Áo xiêm khép nép hầu mong giãi lời.

“Năm… năm lần nữa vui cười,
Mải trăng hoa chẳng đoái hoài xuân thu”.

"Thuyền không đậu bến mặc ai,
Quanh thuyền trăng dãi, nước trôi lạnh lùng”.

“Đêm khuya sực nhớ vòng tuổi trẻ,
Chợt mơ màng dòng lệ đỏ hoen”

"Nghe đàn ta đã chạnh buồn,
Lại rầu nghe nỗi nỉ non mấy lời”

"Sông Bồn gần chốn cát lầm
Lau vàng trúc võ âm thầm quanh hiên”

"Tỳ bà nghe dạo canh khuya,
Dường như tiên nhạc gần kề bên tai”.

“Lệ ai chan chứa hơn người,
Giang Châu Tư mã đượm mùi áo xanh”.