Қазіргі білім беру жүйесінде бағалау – оқыту процесінің ажырамас бөлігі. Ол тек оқушының меңгерген білімін тексеріп қана қоймайды, сонымен қатар баланың тұлғалық дамуына, өмірге деген көзқарасына, мотивациясына, эмоциялық жағдайына және әлеуметтік қарым-қатынасына зор ықпал етеді. Сондықтан педагогикалық бағалаудың мәні – баланы тек «қате тапқан» немесе «жақсы оқыған» деп белгілеу емес, оны дамыту, алға жетелеу, ынталандыру болып табылады.

Бағалау – оқушыны оқуға ынталандыратын негізгі күш. Әділ қойылған баға баланың оқу процесіне деген қызығушылығын арттырады, оған алдағы уақытта білімін жетілдіруге серпін береді. Мысалы, қалыптастырушы бағалау кезінде қолданылатын «екі жұлдыз, бір тілек», «басбармақ», «смарт-бағалау» сияқты әдістер оқушылардың сабаққа белсенді қатысуына, қателесуден қорықпауына және оқу әрекетін қуанышпен қабылдауына ықпал етеді. Егер мұғалім бағалауды тек сынға негіздеп, әділетсіз баға қойса, ол оқушының өзіне деген сенімін әлсіретіп, мотивациясын төмендетеді.

Мысал:

Мұғалім қазақ тілі сабағында диктант өткізді. Бір оқушы екі қате жіберді. Егер мұғалім:

– «Сен екі қате жібердің, сондықтан “4”» деп қысқа қайырса, бала көңілсізденіп қалады.

Ал егер мұғалім:

– «Қате азайып келеді, былтырғыға қарағанда сен әлдеқайда жақсы жазып жүрсің. Келесі жолы бұдан да жақсы шығатынына сенемін» десе, оқушы қателерін түзетіп, алға ұмтылады.

👉 Бұл жерде бағалау баланы ынталандырып, оқуға деген қызығушылығын арттырады.

Бағалау – баланың өзін-өзі бағалауының қалыптасуына әсер ететін маңызды фактор. Әділ әрі ашық бағалау оқушының өз қабілетін дұрыс саралауына

көмектеседі. Мұндай жағдайда бала өз мықты және әлсіз жақтарын анықтап, қателерін түзетуге, жаңа мақсат қоюға үйренеді. Өзін-өзі бағалау мен өзара бағалау дағдыларын қалыптастыру арқылы оқушы рефлексия жасап, дербес ойлай алады. Бұл қасиеттер болашақта оның жауапкершілігін арттырып, өмірлік ұстанымдарын қалыптастырады.

Мысал:

Биология сабағында мұғалім «Өзара бағалау» әдісін қолданды. Әр оқушы көршісінің жауабын тыңдап, «нені жақсы орындады, нені жетілдіру керек» деп айтты.

Оқушы өз қатесін өзі түсініп:

– «Мен мына сұраққа толық жауап бермеппін» деп мойындайды.

👉 Бұл жағдайда бағалау баланың рефлексия жасауына және өзін шынайы бағалауды үйренуіне ықпал етеді.

Педагогикалық бағалау баланың танымдық қабілеттерін дамытуда ерекше орын алады. Қателерін түзету процесінде оқушы талдау жасап, салыстыруды, қорытынды шығаруды үйренеді. Бұл оның логикалық ойлауын, есте сақтау қабілетін, шығармашылық әлеуетін жетілдіреді. Жиынтық бағалау арқылы бала өз деңгейін байқап, келесі қадамға дайындала алады. Ал қалыптастырушы бағалау оны жаңа білімге жетелейді, ізденуге итермелейді.

Мысал:

Физика сабағында мұғалім тәжірибе жасауды тапсырды. Бір оқушы қателесіп, тәжірибе шықпай қалды. Егер мұғалім тек «қате» деп тоқтатса, бала одан әрі түсінбейді. Ал мұғалім:

– «Сенің қателігіңде маңызды тұс бар, енді барлығымыз бірге қайталайық. Қай жерде қате кеткенін анықтайық» десе, бала қатесін түзеп қана қоймай, ойлану, талдау, зерттеу дағдысы дамиды.

Бағалау – оқушының ішкі жан дүниесіне тікелей әсер ететін процесс. Мұғалімнің жылы сөзі, шынайы қолдауы, мадақтауы баланың қуанышын оятып, өз күшіне сенуіне ықпал етеді. Позитивті бағалау – эмоциялық тұрақтылық пен жақсы көңіл-күйдің кепілі. Керісінше, әділетсіз, дөрекі немесе тым қатал баға баланың көңілін түсіріп, қорқыныш пен сенімсіздік тудыруы мүмкін. Сондықтан педагог бағалауда әрқашан психологиялық қолдау көрсетіп, баланың эмоциялық дамуын назардан тыс қалдырмауы қажет.

Мысал:

Ағылшын тілінде сөздік жаттаған кезде мұғалім:

– «Сен 15 сөздің 10-ын дұрыс айттың, жарайсың! Ал мына сөздерді тағы қайталасаң, бәрін жаттап аласың» деп жылы сөйлейді.

Бала қуанып, өзін сенімді сезінеді.

Керісінше, егер мұғалім:

– «Тек 10 ғана дұрыс, сен дайындалмағансың» десе, оқушы ренжіп, өзіне сенімсіздік пайда болады.

👉 Яғни бағалау баланың эмоциялық жағдайына тікелей ықпал етеді.

Бағалау оқушылар арасындағы қарым-қатынасқа да ықпал етеді. Топтық және жұптық бағалау кезінде балалар бір-бірінің еңбегін бағалауды, пікір білдіруді, сындарлы кеңес беруді үйренеді. Мұндай тәжірибе оқушылардың бір-бірін құрметтеуіне, ынтымақтастық пен сыйластыққа тәрбиелейді. Сонымен қатар әділ бағалау сыныптағы психологиялық ахуалды жақсартып, сенім мен түсіністікті нығайтады.

Мысал:

Тарих сабағында мұғалім топтық жұмыс ұйымдастырды. Топтар бір-бірінің жұмысын бағалап, пікір айтты. Бір оқушы:

– «Сендер негізгі даталарды дұрыс таптыңдар, бірақ картаны толық пайдаланбадыңдар» деп пікір білдірді.

Бұл пікірді естіген екінші топ келесі жолы мұқият жұмыс істеді.

👉 Мұндай бағалау оқушыларға бір-бірін тыңдауды, пікір айтуды, жауапкершілікпен жұмыс істеуді үйретеді.

Қорытындылай айтқанда, педагогикалық бағалау – жай ғана оқушыға «5» немесе «3» қою емес. Ол баланың оқу мотивациясына, өзін-өзі бағалауына, танымдық қабілеттеріне, әлеуметтік қарым-қатынасына және эмоциялық дамуына тікелей ықпал ететін маңызды педагогикалық құрал. Дұрыс ұйымдастырылған бағалау оқушыны алға жетелейді, өз күшіне сенімін арттырады және өмірде табысты болуына жол ашады. Ал әділетсіз, біржақты бағалау баланың ішкі дүниесіне теріс әсер етіп, дамуын тежейді. Сондықтан әрбір мұғалім бағалауды дамытушы, қолдаушы және тәрбиелік мәні бар процесс ретінде қарастыруы тиіс.

Әрбір дұрыс ұйымдастырылған бағалау – баланың мотивациясын, өзін-өзі бағалауын, ойлауын, қарым-қатынасын және эмоциясын дамытады.