коммюникесін талдау. Жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білім берудің үш циклі. Болон

процесі практикалық құжаттары: ECTS қолдану бойынша нұсқаулық (2015).

Университеттер мен оқытушылар арасындағы халықаралық ынтымақтастық.

Ғаламдық білім кеңістігі

• Мағынасы – әр елдің білім беру жүйелерін үйлестіріп, студенттердің, оқытушылардың және ғылыми қызметкерлердің академиялық ұтқырлығын арттыруға бағытталған ортақ ережелер жиынтығы.

• Мақсаты – сапалы білімге қолжетімділік, білім беру бағдарламаларының танылуын қамтамасыз ету, бірыңғай стандарт қалыптастыру.

  
  

  Болон процесінің тарихы

  • 1998 ж. – Сорбон декларациясы (Франция, Ұлыбритания, Германия, Италия).

  • 1999 ж. – Болон декларациясы (29 мемлекет қол қойды).

  • 2001–2010 жж. – Еуропада жоғары білім берудің бірыңғай аймағын (EHEA) қалыптастыру кезеңі.

  • 2010 ж. – Будапешт–Вена кездесуі: Еуропалық жоғары білім беру аймағы ресми жарияланды.

  • Қазақстан – 2010 ж. Болон процесіне толыққанды мүше болды (46-мемлекет ретінде)

    
    

    Болон процесінің негізгі принциптері

    • Үш циклді білім беру жүйесі: бакалавриат – магистратура – докторантура.

    • Кредиттік жүйе (ECTS) – білім беру бағдарламаларының салыстырмалылығы.

    • Сапаны қамтамасыз ету (аккредитация, рейтинг, стандарттар).

    • Академиялық ұтқырлық – студенттер мен оқытушылардың еркін қозғалысы.

    • Дипломдардың өзара мойындалуы.

    • Өмір бойы білім алу қағидасы.

Кредиттік білім беру жүйесі

• USCS – АҚШ-тағы кредиттік жүйе (1 кредит ≈ 15 апта/1 сағат сабақ).

• ECTS – Еуропа жүйесі (1 академиялық жыл = 60 кредит, 1 кредит ≈ 25–30 сағат).

• KCTS – Қазақстандық кредиттік жүйе (ECTS-ке үйлестірілген, 1 кредит = 45 сағат).

Болон процесі коммюникесін талдау

• Әр министрлер конференциясында қабылданған Коммюникелер – Болон процесінің дамуын, елдердің жетістіктерін және жаңа мақсаттарды белгілейді.

• Мысалы:

  • Прага (2001) – өмір бойы білім алу қағидасы енгізілді.

  • Берген (2005) – сапаны қамтамасыз ету стандарттары бекітілді.

  • Лондон (2007) – әлеуметтік өлшемдер (қолжетімділік, инклюзия).

  • Ереван (2015) – студентке бағдарланған білім беру қағидасы.

Үш циклді білім беру жүйесі

1. Бакалавриат – 3–4 жыл, кәсіби базалық білім.

2. Магистратура – 1–2 жыл, тереңдетілген білім мен зерттеу.

3. Докторантура (PhD) – 3 жыл және ғылыми-зерттеу жұмысы.

Болон процесінің практикалық құжаттары

• ECTS қолдану бойынша нұсқаулық (2015) – кредитті есептеу, студенттің жүктемесін өлшеу, нәтижелерді бағалау, транскрипт толтыру ережелері.

• Diploma Supplement (қосымша) – халықаралық стандарттағы құжат, түлектің біліктілігін шетелде мойындатуға мүмкіндік береді.

Университеттер мен оқытушылар арасындағы халықаралық ынтымақтастық

• Erasmus+, Tempus, DAAD, Fulbright сияқты бағдарламалар.

• Халықаралық ғылыми жобалар, бірлескен білім беру бағдарламалары (joint degree, double degree).

• Оқытушылардың тағылымдамасы, бірлескен зерттеулер мен конференциялар.

Асфандияров, А. Айтиев, О. Жандосов, А. Бүркітбаев және т. б. Баламалы (Альтернативті)

жоғары оқу орындары. Талапкерлерді іріктеу жүйесі. Жоғары мектептің қалыптасуының

заманауи мәселелері және оларды шешу жолдары.

Қазақстандағы жоғары кәсіптік білім берудің қалыптасуы

• XX ғ. басы – қазақ зиялылары ұлттық білім мен ғылым жүйесін қалыптастыруға атсалысты.

• 1928 ж. – Қазақ мемлекеттік университетінің (қазіргі әл-Фараби атындағы ҚазҰУ) негізі қаланды.

• 1930 ж. – Алматыда Қазақ мемлекеттік медицина институты (қазіргі ҚазҰМУ) ашылды.

• 1950–1960 жж. – техникалық және ауыл шаруашылығы ЖОО-лары құрылды.

• Тәуелсіздік кезеңі (1991 жылдан бастап) – жаңа университеттер мен баламалы (жеке, халықаралық) ЖОО-лардың ашылуы, кредиттік жүйеге көшу, Болон процесіне қосылу (2010 ж.)

Қазақстандағы жоғары кәсіптік білім беру жүйесінің қалыптасуы мен дамуында тарихи тұлғалардың еңбегі айрықша орын алады. ХХ ғасырдың басында қазақ зиялылары ұлттық кадрларды даярлау, жастарды білімге тарту, шетелдік тәжірибені меңгеру арқылы елдің болашағын айқындауға тырысты. Солардың ішінде Әлихан Бөкейханов ерекше орын алады. Ол – Алаш қозғалысының көсемі, ғалым-экономист әрі ағартушы ретінде қазақ қоғамында ғылым мен білімді өркендетудің маңызын атап өтті. Әлихан Бөкейханов Алаш партиясының бағдарламасында ұлттық мектептер мен жоғары оқу орындарын ашуды, қазақ тілінде оқулықтар шығаруды ұсынды. Оның идеялары қазақ халқының жоғары білімге деген ұмтылысын арттырды.

Қазақстанда жоғары білім беру ісін тікелей ұйымдастырған тұлғалардың бірі – Санжар Асфендияров. Ол Петербург әскери-медициналық академиясын бітіріп, елге оралған соң 1930 жылы Қазақ мемлекеттік медицина институтын ашты және алғашқы ректоры болды. Бұл оқу орны Қазақстандағы алғашқы кәсіби дәрігерлерді даярлады. Асфендияров сонымен қатар «Қазақстан тарихы» атты алғашқы ғылыми еңбектердің авторы ретінде де танылды. Ол қазақ ғылымы мен жоғары білімінің негізін қалаушылардың бірі болып саналады.

Жоғары білім беру ісінің дамуына зор үлес қосқан тағы бір тұлға – Ораз Жандосов. Мәскеуде білім алған ол халық ағарту саласында жемісті қызмет атқарып, қазақ жастарының білім алуына жағдай жасады. Жандосов жоғары оқу орындарының ашылуына ықпал етіп, қазақ тіліндегі оқулықтардың шығуына, жаңа мектептердің ұйымдастырылуына атсалысты. Оның ағартушылық қызметі жастарды ұлттық сана мен заманауи ғылымға баулуға бағытталды.

Педагогикалық жоғары оқу орындарының қалыптасуына үлкен үлес қосқан Ахмет Айтиевтің еңбегін де ерекше атауға болады. Ол Қазақстанда мұғалімдер даярлау ісін жолға қойып, педагогикалық институттардың негізін қалауға атсалысты. Абай атындағы Қазақ ұлттық педагогикалық университеті сынды оқу орындарының қалыптасуы осы еңбектердің нәтижесі болып табылады. Айтиев ұстаз кадрларын даярлау ісіне ғылыми-әдістемелік негіз қалап, жоғары педагогикалық білімнің дамуына үлес қосты.

Кейінгі кезеңде жоғары білім мен ғылымды дамытуда Асқар Бүркітбаевтың еңбегі айрықша. Ол химик-ғалым, академик және әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің ректоры ретінде университеттің ғылыми-зерттеу орталығы ретіндегі мәртебесін арттырды. Оның басқару кезеңінде университеттің материалдық-техникалық базасы нығайып, зертханалар мен ғылыми бағыттар дамыды. Бүркітбаев Қазақстандағы университеттік ғылымның өркендеуіне жол ашты.

Бұлардан бөлек, Тұрар Рысқұлов қазақ жастарының Мәскеу мен Ташкент университеттерінде оқуына ықпал етіп, білімді ұлт қалыптастыруды мақсат етті. Қаныш Сәтбаев инженерлік-техникалық кадрларды даярлауға зор үлес қосып, Қазақстан ғылым академиясын басқарды. Осы тұлғалардың бәрі өз дәуірінде халықтың білім алуына, жоғары оқу орындарының дамуына және ғылыми-зерттеу жұмыстарының қалыптасуына атсалысты.

Осылайша, Қазақстандағы жоғары кәсіптік білім беру жүйесі бірден қалыптасқан жоқ. Оның негізін қалауда Бөкейханов, Асфендияров, Жандосов, Айтиев, Бүркітбаев сияқты тұлғалар тарихи рөл атқарды. Олар өз еңбектерімен ұлттық білімнің дамуына жол ашып, қазіргі Қазақстанның жоғары оқу орындарының халықаралық деңгейге көтерілуіне негіз қалады.

Қазіргі таңда Қазақстандағы жоғары мектеп бірнеше заманауи мәселелерге тап болып отыр. Біріншіден, білім беру бағдарламалары еңбек нарығының талаптарына толық сәйкес келмейді, кейде студенттер алған білімдерін практикада қолдануда қиындыққа тап болады. Екіншіден, ғылым мен өндіріс арасындағы байланыс әлсіз, зерттеулердің практикалық қолданылуы баяу жүреді. Үшіншіден, оқытушылардың жалақысы мен мәртебесі төмен, бұл олардың кәсіби мотивациясына теріс әсер етеді. Төртіншіден, студенттердің академиялық ұтқырлығы шектеулі, бұл олардың шетелдік және ішкі университеттерде білім алу мүмкіндіктерін азайтады. Бесіншіден, аймақтық жоғары оқу орындарының деңгейі ірі қалалардағы университеттермен салыстырғанда әлсіз, бұл білім беру сапасына кері әсер етеді.

Осы мәселелерді шешу жолдары ретінде бірнеше бағыт қарастырылған. Білім сапасын арттыру үшін халықаралық стандарттарға сәйкес аккредитациялау, жаңа оқу бағдарламаларын енгізу қажет. Ғылым мен өндірісті интеграциялау үшін стартаптар, технопарктер мен бизнес-инкубаторларды қолдау тиімді. Оқытушылардың біліктілігін көтеру мақсатында шетелдік тағылымдамалар, ғылыми гранттар мен кәсіби тренингтерді енгізу керек. Академиялық ұтқырлықты дамыту үшін Erasmus+, Mevlana, DAAD сияқты халықаралық бағдарламаларды кеңінен пайдалану қажет. Сонымен қатар, білім беру процесін цифрландыру – электронды оқыту, онлайн курстар мен қашықтан білім беру – студенттерге қолжетімділікті арттырады. Аймақтық университеттердің деңгейін көтеру үшін инфрақұрылымды дамыту, қаржыландыруды теңестіру маңызды.

Осы шараларды іске асыру арқылы Қазақстандағы жоғары білім беру жүйесінің сапасы артып, студенттердің халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті болуы қамтамасыз етіледі.

когнитивистік, құзыреттілік тәсіл және т. б. (Л. Выготский, Дж.Дьюи, т. б.). Гуманистік

педагогика (Т.Олпорт, А. Маслоу, К. Роджерс және т. б.), рухани-адамгершілік білім.

Жоғары мектеп педагогикасының әдіснамалық тұғырлары. Педагогикалық зерттеу

әдістері. Теориялық әдістер. Эмпирикалық (практикалық) әдістер. Педагогикалық эксперимент.

Педагогика ғылымындағы модельдеу. Жоғары мектеп педагогикасының даму тенденциялары

мен перспективалары. Қазақстандық ғалым-педагогтардың жоғары мектеп педагогикасын

дамытуға қосқан үлесі.

Педагогикалық зерттеулерде әдіснамалық тәсілдер мен принциптер оқу процесін ғылыми тұрғыдан зерттеуге мүмкіндік береді. Заманауи педагогикада кеңінен қолданылатын әдіснамалық тәсілдерге жүйелік және синергетикалық тәсілдер, тұлғаға бағытталған, белсенділік пен диалогтық тәсілдер, когнитивистік тәсіл, құзыреттілік тәсіл жатады. Жүйелік тәсіл оқу процесін біртұтас жүйе ретінде қарастыруға, оның құрамдас бөліктерінің өзара байланысын талдауға мүмкіндік береді. Синергетикалық тәсіл педагогикалық жүйелердің өзгерістер мен дағдарыстар жағдайында өзін-өзі реттеу қабілетін зерттейді. Тұлғаға бағытталған, белсенділік және диалогтық тәсілдер студенттің өзіндік тәжірибесін, шығармашылық белсенділігін арттыруға бағытталған. Когнитивистік тәсіл оқу процесінде танымдық қызметтің рөлін, білімді меңгеру механизмдерін зерттейді. Құзыреттілік тәсіл білім алушының кәсіби және әлеуметтік қабілеттерін қалыптастыруға бағытталған. Л. Выготский және Дж. Дьюи педагогикалық зерттеуде тұлғаның дамуы мен тәжірибе арқылы оқытудың рөлін көрсеткен.

Гуманистік педагогикада адамды таным мен білімнің орталығы ретінде қарастырады. Т.Олпорт, А. Маслоу, К. Роджерс секілді ғалымдар адамның өзін-өзі дамытуы, мотивациясы мен шығармашылық қабілеттерін дамытуға баса мән берген. Рухани-адамгершілік білім студенттің тұлғалық дамуы, этикалық және моральдық құндылықтарды қалыптастыруға бағытталған.

Жоғары мектеп педагогикасының әдіснамалық тұғырлары оқу процесін ғылыми талдауға, тиімді әдістемелерді қолдануға және студенттің кәсіби қабілеттерін дамытуға негізделген. Педагогикалық зерттеу әдістері теориялық және эмпирикалық болып бөлінеді. Теориялық әдістерге салыстырмалы талдау, жүйелеу, модельдеу, абстракция және синтез жатады. Эмпирикалық әдістер практикалық тәжірибеге сүйенеді және бақылау, сұхбат, анкеталау, тестілеу, педагогикалық эксперимент сияқты құралдарды қамтиды. Педагогикалық эксперимент оқу процесінде жаңа әдістемелер мен технологиялардың тиімділігін тексеруге мүмкіндік береді.

Педагогика ғылымында модельдеу маңызды рөл атқарады, себебі ол оқу процесінің әртүрлі аспектілерін алдын ала жобалауға және болжауға мүмкіндік береді. Жоғары мектеп педагогикасының даму тенденциялары мен перспективалары студенттің кәсіби құзыреттілігін қалыптастыру, инновациялық оқыту технологияларын енгізу, жеке тұлғаның шығармашылық қабілеттерін дамыту бағытында дамуда.

Қазақстандық ғалым-педагогтар жоғары мектеп педагогикасының дамуына елеулі үлес қосқан. Мысалы, Қ. Сәтбаев, Ә. Бөкейханов, С. Асфендияров педагогикалық зерттеулерді жүйелі жүргізіп, оқу процесін ғылыми тұрғыда ұйымдастыруға үлес қосты. Олар жоғары білімде ғылыми зерттеулерді, эксперименталды әдістерді енгізу арқылы студенттердің кәсіби және тұлғалық дамуын қамтамасыз етті.

Осылайша, педагогикалық зерттеулердің әдіснамалық тәсілдері мен принциптері, теориялық және эмпирикалық әдістердің үйлесуі, гуманистік және рухани-адамгершілік бағыттар жоғары мектептің сапалы білім беру жүйесін қалыптастыруға бағытталған. Қазақстандық ғалымдардың еңбегі осы үрдістерді дамытуға, ұлттық жоғары педагогикалық білімнің деңгейін көтеруге мүмкіндік береді.

оқытушының құқықтары мен міндеттері. Кәсіби-педагогикалық этика және әдептілік. ЖОО

оқытушысының зерттеу және рефлексивті, әдістемелік құзыреттілігі.

Мұғалімнің өзін-өзі дамыту.

Жоғары оқу орындарының оқытушысы кәсіби тұрғыдан көпқырлы құзыреттілікті меңгеруі қажет. ЖОО оқытушысының құзыреттілік құрылымы бірнеше негізгі құрамдас бөліктен тұрады. Біріншіден, бұл педагогикалық құзырет – студенттерді оқыту және тәрбиелеу қабілеті, оқу процесін ұйымдастыру, әдістемелік әдістерді тиімді пайдалану, сабақ жоспарын құру. Екіншіден, зерттеу құзыреттілігі – ғылыми зерттеу жүргізу, деректерді талдау, білім беру тәжірибесін жетілдіру үшін зерттеу нәтижелерін қолдану. Үшіншіден, рефлексивті құзыреттілік – өз педагогикалық іс-әрекетін бағалау, өз тәжірибесін жетілдіру және сабақ беру процесін жақсарту қабілеті. Төртіншіден, әдістемелік құзыреттілік – оқу бағдарламаларын әзірлеу, студенттердің кәсіби дағдыларын қалыптастыруға бағытталған тиімді әдістемелерді қолдану.

Қазақстан Республикасының «Педагог мәртебесі туралы» Заңы (2022) жоғары оқу орындарының оқытушыларын әлеуметтік және кәсіби құқықтарымен қамтамасыз етеді. Заңға сәйкес, оқытушының құқықтарына оқу процесін өз бетінше ұйымдастыру, ғылыми зерттеулер жүргізу, кәсіби өсу мен біліктілікті арттыру, халықаралық бағдарламаларға қатысу жатады. Міндеттеріне студенттердің білімін сапалы қамтамасыз ету, оқу материалдарын өз уақытында дайындау, ғылыми және әдістемелік жұмыстарды жүргізу кіреді.

Жоғары оқу орындарында кәсіби-педагогикалық этика және әдептілік маңызды рөл атқарады. Оқытушы студенттермен қарым-қатынаста әділдік, сыпайылық, кәсіби құрмет және жауапкершілік принциптерін сақтауы тиіс. Этикалық нормаларды сақтау – академиялық адалдық, интеллектуалды иелену құқықтарын құрметтеу, сыбайлас жемқорлыққа жол бермеу сияқты аспектілерді қамтиды.

ЖОО оқытушысының зерттеу және рефлексивті, әдістемелік құзыреттілігі сабақ беру сапасын арттыруға мүмкіндік береді. Зерттеу құзыреттілігі оқытушыны ғылыми тұрғыдан дамуға, жаңа білім беру технологияларын енгізуге бағыттайды. Рефлексивті құзыреттілік өз тәжірибесін бағалап, жетілдіруге, студенттердің қажеттіліктеріне бейімделуге көмектеседі. Әдістемелік құзыреттілік оқу бағдарламаларын жаңартып, студенттердің кәсіби және шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік береді.

Мұғалімнің өзін-өзі дамытуы – кәсіби жетістіктің негізгі шарты. Бұл үздіксіз оқу, жаңа әдістемелерді меңгеру, шетелдік тағылымдамалар мен ғылыми конференцияларға қатысу арқылы жүзеге асады. Өз біліктілігін арттыру оқытушыға педагогикалық тәжірибесін жетілдіруге, инновациялық әдістерді қолдануға және студенттердің білім сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Осылайша, ЖОО оқытушысының құзыреттілік құрылымы – педагогикалық, зерттеу, рефлексивті және әдістемелік қабілеттерді біріктіретін көпқырлы жүйе болып табылады. Кәсіби этика мен өзін-өзі дамыту осы жүйенің тұрақты дамуына және жоғары білім беру сапасының артуына жол ашады.