Ο Νίκος Κατσικάρος στο βιβλίο του « Η Βεντέττα εν Μάνη - Αθήνα  1933 », το χαρακτηρίζει    «κοινωνικό ένστικτο υπαγορευόμενο ετεραρχικώς» και το ερμηνεύει ως εξής:

«Ο δράστης της Βεντέττας μέσα στο ψυχο-μολυντικό πεδίο αποκτά μια ιδιογενή ψυχική λειτουργία. Η αντεκδίκηση ίσταται ως επαναστατημένη μορφή επί της χώρας της νοσούσης ψυχοσυνθέσεως. Το υλικόν της εντυπώσεως το εισκομισθέν εκ του αντικειμενικού κόσμου υπερβατώς διέρχεται τα κλιμάκια της Αντιλήψεως και εκείθεν των βαθμίδων της βουλήσεως». Στη Βεντέττα αναφέρεται και ο επιφανής Γερμανός αρχαιολόγος  Ludwig  Ross  που επισκέφθηκε το Γύθειο το 1834.

Βεντέτα  -  Γδικηωμός  ή  Δικηωμός

   Η δεισιδαιμονία ότι ο σκοτωμένος δεν ησύχαζε « αν δεν έπαιρναν το αίμα του πίσω » και η κοινωνική περιφρόνηση του «αδίκηωτου» οδηγούσαν στη Βεντέτα ( βαθύτερα αίτιά της τα οργανωμένα γένη, η στενότητα της γης, η πυκνοκατοίκηση σε άγονο έδαφος κ.α.). Οι εξ' αρρενογονίας συγγενείς, έπρεπε να  «δικηώσουν» τον αδικημένο ή τον σκοτωμένο.

   Η πολεμική σύγκρουση μεταξύ οικογενειών ή συνασπισμένων γενεών οδήγησαν σε ολοκληρωτικό ξερίζωμα γενεών και γενεών  όπως καταμαρτυρούν οι «τρόχαλοι» (ερειπωμένοι) Πύργοι της Μάνης.

Αίτια  Συγκρούσεων

   Η δημόσια προσβολή  (χαστούκισμα, εξύβριση), η δυσφήμιση και το «ξαρμάτωμα», οι αγροτοζημίες, οι πολιτικές διαμάχες, οι κληρονομικές διαφορές, η αρπαγή νύφης, η διάλυση αρραβώνα, η μοιχεία, η αθέτηση λόγου κ.α. αποτελούσαν την απαρχή μιας Βεντέτας.

   Οι Μανιάτες θεωρούν το λόγο τους συμβόλαιο. Στη Μέσα Μάνη ποτέ δεν έκαναν συμβολαιογραφικά χαρτιά μέχρι τελευταία. « Τότες ορκιζόντουσαν στο μουστάκι. Ήτονε συμβόλαιο. Όντες του λέγασι θα στο βγάλω το μουστάκι τρίχα-τρίχα έπρεπε να ανάψει ντουφέκι». Οι Μανιάτες ήταν εσαεί ευγνώμονες για όποιον τους ευεργετούσε, αλλά και δεν ανέχονταν να τους πειράξει κανείς. «Έχω παιδιά να βάλω και στη φυλακή και στον τάφο, αν με θίξεις»,  που υποδηλούσε την απαρχή μιας Βεντέτας.

Οι  Οροι  της  Βεντέτας

Η κήρυξη της Βεντέτας

   Όταν έφθανε το μαντάτο της αδικίας ή του σκοτωμού, κτυπούσαν τις καμπάνες της οικογενειακής εκκλησίας, μαζεύονταν στους Πολεμόπυργους της Γενιάς τους και διακήρυσσαν ότι  «είμαστε οχτροί και να φυλάγεσθε, γιατί θα σας γδικηθούμε φανερά ή κρυφά ». Αν υπήρχε σκοτωμένος, ορμούσαν οι συγγενείς του  (ενώ ακόμη ήταν ζεστός ο νεκρός ) και σκότωναν τον φονιά ή έκαιγαν το σπίτι του. 
   Οι Μανιάτισσες βοηθούσαν στην πολεμική επιχείρηση  (επισκεύαζαν τους Πολεμόπυργους κ.α.) ή ερχόντουσαν σε σύγκρουση μεταξύ τους. Η εκδίκηση μπορούσε να φθάσει μέχρι τον 30ο ή και τον 50ο βαθμό συγγενείας κατά το Ρατέλο.  

Η εκδίκηση του Βγαρτού

   Η γερουσία, ιδιαίτερα στη Νότια Μάνη, για να αποφύγει το Πολυφονικό, εξέλεγε με κλήρο (σκαρφία) τον εκδικητή που θα έπαιρνε το «αίμα πίσω». Αυτός λεγόταν Βγαρτός. Μερικές φορές η γερουσία διάλεγε και το υποψήφιο θύμα. Ο φόνος γινόταν με ξαφνική επίθεση στο σπίτι του θύματος  ή με  χωσία (ενέδρα), που επιτρεπόταν στη Μάνη λόγω των ισχυρών μέτρων προφύλαξης. Ο βγαρτός επεδίωκε να σκοτώσει τον καλλίτερο του εχθρικού γένους (το Κεφαλάρι της Γενιάς ). Η εκδίκηση μπορούσε να γίνει σε οποιοδήποτε τόπο (Αθήνα, Αμερική, κ.τ.λ.) και μετά από δεκάδες χρόνια. (Υπάρχουν Βεντέτες που κράτησαν πάνω από αιώνα).

Το Συνέβγαλμα και η συνοδεία του Ξεβγαλτή ή Νταβιτζή (υπερασπιστή)

   Κατά τη διάρκεια της βεντέτας ήταν φοβερά επικίνδυνο να κυκλοφορεί κάποιος ελεύθερα ή να ταξιδεύει - από τα εχθρικά γένη - χωρίς συνοδό (συνέβγαλμα) που λεγόταν ξεβγαλτής και προερχόταν κυρίως από άλλο  ισχυρό γένος. Έτσι οι αντίπαλοι δεν συνέφερε να τον χτυπήσουν διότι έβαζαν στη μέση και άλλο ισχυρό σόϊ εναντίον τους. Αρκούσε μάλιστα και ένα προσωπικό αντικείμενο του ξεβγαλτή ( καπέλο, κομπολόϊ, μαγκούρα). « Του μπάρμπα μου του Μπουγιουκλή /  εξέβγαινε και το ραβδί »  λεγόταν για το ισχυρό σόϊ των Μιχαλακιάνων (Βουγιουκλάκηδων).

Η Τρέβα της Βεντέτας

   Λόγω του πολεμικού χαρακτήρα της Βεντέτας σταματούσε η παραγωγή γι' αυτό αναγκάζονταν, ιδιαίτερα το καλοκαίρι να συνάψουν ανακωχή - γνωστή ως τρέβα - με διάφορους όρους   (αντουφέκιστη, ατσαχάλευτη, μερική κ.τ.λ.) η παραβίαση της οποίας ήταν σπάνια και εθεωρείτο μεγάλη μπαμπεσιά.

Το «Σιάξιμο» της Γεροντικής - Ψυχαδελφοσύνη

   Οι Βεντέτες αριθμούσαν συνήθως αρκετούς νεκρούς. Εάν το ένα σόϊ  δεν ήταν πιο ισχυρό από το άλλο και αριθμούσαν ισάριθμους νεκρούς η Βεντέτα ήταν μακροχρόνια και τότε συνίστατο η Γεροντική από γέροντες του χωριού - ισχυρής καταγωγής που ήταν ουδέτεροι - και πλησίαζαν τις δύο πλευρές με υψωμένες μαγκούρες (ραβδιά) για διαπραγματεύσεις συμφιλίωσης. Αν οι αντίπαλες παρατάξεις δεχόταν τους όρους, γινόταν το σιάξιμο ή αγάπη και επισημοποιούνταν με κοινή διασκέδαση σε καπηλειό του χωριού. Το ίδιο γινόταν όταν η Βεντέτα δι’ οιονδήποτε λόγο καθίστατο αδιέξοδη ή δεν είχε γίνει ακόμη η εκδίκηση (π.χ. φόνος εξ' άμελείας ) και οι διαμαχόμενοι προχωρούσαν σε συμφιλίωση γνωστή ως ψυχαδελφοσύνη. Τότε οι συμφιλιωμένοι γινόντουσαν «ψυχαδελφοί». Οι Βεντέτες γνώρισαν έξαρση το 1716 - 1821 και το 1862 - 1866 και σχεδόν καταργήθηκαν μετά το 1870 από το Μανιάτη Πρωθυπουργό Αλ. Κουμουνδούρο. 

Ο ποιητής Γιάννης Ρίτσος καταγόταν από τη Μονεμβασία, όπου και βρίσκεται σήμερα ο τάφος του. Στον ναό του Αγίου Νικολάου, ο ποιητής Γ. Ρίτσος παρακολούθησε τα μαθήματα του Δημοτικού σχολείου και του Τριετούς Ελληνικού Σχολείου (Σχολαρχείου) από το 1914 έως το 1921